Εδώ, στην Ελλάδα

Σ’ αυτόν τον ηλιόλουστο, φιλόξενο τόπο,

οι Σεφαραντίμ, διωγμένοι από την Ισπανία, βρήκαν καταφύγιο.

Εδώ, συνάντησαν Εβραίους

που είχαν ριζώσει πριν απ’ αυτούς, ανθρώπους με γνώριμα βλέμματα.

Εδώ κουβάλησαν το βιος και τον καημό τους,

τις θύμησες, τη νοσταλγία,

μα και τα κλειδιά των σπιτιών που άφησαν.

Εδώ σταμάτησε ο χρόνος για λίγο.

Εδώ, σιγά σιγά,

έμαθαν ξανά να χαίρονται,

να γελούν, να χορεύουν, να τραγουδούν.

Εδώ, κοντολογίς, έμαθαν να ζουν.

Οι Εβραίοι της Ελλάδας αφήνουν το δικό τους αποτύπωμα

Οι άνθρωποι, στο πέρασμα των αιώνων, μετακινούνται, ριζώνουν, ξαναρχίζουν. Μαζί τους κουβαλούν πολύ περισσότερα από το βιός τους. Νέες συνήθειες, παραδόσεις, γεύσεις, γνώσεις και τρόπους ζωής που χαράζουν βαθιά την παρουσία τους, σε έναν κόσμο καινούργιο, πολυσύνθετο και ζωντανό.

Οι Εβραίοι της Ελλάδας γίνονται χαμάληδες στα λιμάνια, μανάβηδες στις αγορές, χασάπηδες, τσαγκάρηδες και ραφτάδες, χαλκωματάδες, καπνεργάτες στην Καβάλα, καροτσέρηδες και γυρολόγοι σε Θεσσαλία, μα και γιατροί, δημοσιογράφοι, δικηγόροι, συγγραφείς και ταπεινοί εργάτες της καθημερινότητας.

Με αυτούς έρχεται η ταπεινή μελιτζάνα, η τέχνη της σηροτροφίας , η υφαντουργία, η βαφή των νημάτων, η λεπτοδουλειά των χεριών πάνω στα στημόνια, τα τυπογραφεία και η τέχνη του έντυπου λόγου, τα βυρσοδεψεία με τις οσμές και τις υφές των δερμάτων, οι αλευρόμυλοι που άλεθαν τα σιτηρά και θρέφουν γενιές.

Και καθώς περνούσαν τα χρόνια θα γίνουν βιοτέχνες και βιομήχανοι, δημιουργοί και εργοδότες, έμποροι, τραπεζίτες, πολιτικοί. Διαμορφώνουν τις πόλεις, τις συνοικίες, τις γειτονιές τους.

Αφήνουν το δικό τους αποτύπωμα, δημιουργώντας μια ιστορία που γράφεται ακόμη.

Έλληνες Εβραίοι - Εβραίοι Έλληνες

Δύο οικογένειες, οι Σεφαραντίμ και οι Ρωμανιώτες, με διαφορετικό η καθεμιά ταξίδι μέσα στη ιστορία, συναντώνται στον ίδιο τόπο, την Ελλάδα.

Ένα Μακρύ Ταξίδι Μέσα στους Αιώνες

Η μακρόχρονη παρουσία των Εβραίων στην Ελλάδα αποτελεί κομμάτι της ιστορίας ενός λαού, ο οποίος σε πολλές περιόδους της ιστορίας του να χρειάστηκε να μετακινηθεί προσπαθώντας να επιβιώσει μακριά από την προγονική του γη. Ένα ιδιαίτερο ταξίδι μέσα στην ιστορία, με μακρά πορεία, από την εξαφάνιση των δέκα φυλών του Ισραήλ, την αιχμαλωσία και εξορία στη Βαβυλώνα (για τις δύο εναπομείνασες φυλές Βενιαμιν και Ιούδα), την καταστροφή του Ναού του Σολομώντα, τους θρήνους του Ιερεμία για μια ατέλειωτη πορεία ανθρώπων που κουβαλούν στα χέρια τα ιερά σκεύη του Ναού, καθορίζουν για πάντα τον εβραϊκό λαό.

Συνάντηση με τον Κόσμο της Επιστήμης

Εκεί, στη χώρα της εξορίας, νέες προκλήσεις δίνονται στο λαό της Βίβλου, με πρώτη τη σύλληψη της ιδέας της Συναγωγής αντί του Ναού, και τη μεταφορά του προφορικού Ιερού Λόγου σε γραπτό. Στη χώρα των Βαβυλωνίων, ο λαός της Βίβλου συναντάει τον κόσμο της επιστήμης, την αστρολογία, την αστρονομία και τα μαθηματικά. Ένας καινούργιος κόσμος ανοίγεται μπροστά τους και τους ανοίγει νέους δρόμους, μακριά από τη γη τους.

Επιστροφή και Οικοδόμηση της Ταυτότητας

Με το πέρασμα του χρόνου, έρχεται η επιστροφή και η ανοικοδόμησης της πατρίδα και μορφές όπως ο Εζρά και ο Νεεμίας οργανώνουν τον θρησκευτικό και κοινωνικό βίο. Ορίζεται ο Τανάχ, το θεμέλιο του Ιουδαϊσμού, και η κοινότητα αποκτά νέα συνοχή.

Η Ελληνιστική Εποχή

Ο Μ. Αλέξανδρος έρχεται στην Ιουδαία, κατακτά μεν, σέβεται δε. Σε ένδειξη σεβασμού δεν ανεβαίνει στην πόλη της Ιερουσαλήμ και το όνομα Αλέξανδρος μπαίνει πλέον τιμητικά στο εβραϊκό ονοματολόγιο. Είναι η περίοδος που οι ανώτερες κοινωνικά τάξεις μαθαίνουν ελληνικά και επηρεάζονται από τον ελληνικό πολιτισμό.

Η Μετάφραση της Τορά και οι μαρτυρίες εβραϊκής παρουσίας στην Ελλάδα

Στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου, συντελείται ένα από τα μεγαλύτερα έργα της εποχής, η μετάφραση των Ιερών Βιβλίων "Σιφρέι Τορά" στα ελληνικά. Την περίοδο αυτή οι εμπορικές σχέσεις, ανάμεσα στην Ιουδαία και την Ελλάδα, αναπτύσσονται και πολλοί Ιουδαίοι μεταναστεύουν σε περιοχές της ηπειρωτικής και νησιωτικής Ελλάδας.
Η πρώτη μαρτυρία για την ύπαρξη Εβραίων στην Ελλάδα είναι μια επιγραφή του 300-200 π.Χ. που βρέθηκε λίγο έξω από την Αθήνα, στον Ωρωπό. Αφορά σε έναν Iουδαίο σκλάβο, τον "Μόσχος υιού του Μοσχίωνος", με δεύτερη μαρτυρία τα ερείπια της Συναγωγής στο νησί της Δήλου, (θεωρείται η αρχαιότερη συναγωγή της Διασποράς).

Η Ρωμαϊκή Κατάκτηση και η Διασπορά

Αυτή την περίοδο, στην περιοχή της Ιουδαίας υπάρχει μεγάλη πνευματική άνθηση, με Ραββίνους σαν τους Χιλλέλ, Ακίβα, Μπαρ Γιοχάϊ και Μπεν Ζακάϊ να εμβαθύνουν σε έννοιες βαθιές, δίνοντας δύναμη στον εβραϊκό λαό. Ο Γιουντά Α Νασσί συγκεντρώνει σε ένα βιβλίο, τη Μισνά, τους σχολιασμούς των Ταναϊμ, όσον αφορά την εβραϊκή θρησκεία και ζωή. Είναι η περίοδος που Ρωμαίοι κατακτητές, πολιορκούν την Ιουδαία και τελικά ο Ναός καταστρέφεται, για 2η φορά, το 70 μ.Χ. Οι Εβραίοι εξορίζονται και αιχμαλωτίζονται. Το τελευταίο τους οχυρό, η Μασσάντα, πέφτει. Η λέξη "Διασπορά" μπαίνει πλέον στο καθημερινό τους λεξιλόγιο, μαζί με τη νέα οδυνηρή πραγματικότητα της εξορίας.

Ο Δρόμος της Διασποράς

Από την Ανατολή ως τη Δύση, από τον Βορρά μέχρι τον Νότο, οι Εβραίοι αναζητούν τόπους εγκατάστασης. Ξένοι σε τόπους ξένους εγκαθίστανται στη Μεσόγειο, την Ισπανία, την Ελλάδα, τη Βόρεια Αφρική, τον Καύκασο, την Ινδία, την Κίνα, την Αραβία.

Γκέτο, Διακρίσεις και Επιβίωση

Οι Εβραίοι στους τόπους που εγκαθίστανται υποτάσσονται σε ξένους νόμους και σε διαφορετικό τρόπο ζωής. Αναγκάζονται να ζουν σε οριοθετημένες περιοχές μέσα σε πόλεις (γκέτο), να φοράνε διακριτικά στην ενδυμασία τους, να αντιμετωπίζονται με δυσπιστία και υποτιμητικά. Για πολλούς αιώνες δέχονται βία και αποκλεισμό, βία και αποκλεισμό.

Τα χρόνια της εγκατάστασης στην Ισπανία

Παρά τις δυσκολίες, μια περίοδος, σχετικής αναζωογόνησης, έρχεται με την εγκατάστασή των Εβραίων στην Ιβηρική Χερσόνησο. Γίνεται για κάποιο διάστημα, τόπος άνθησης για τις εβραϊκές κοινότητες , πριν τη νέα μεγάλη δοκιμασία που ακολουθούν τους διωγμούς του 15ου αιώνα.

Η Παρουσία των Εβραίων στην Ελλάδα

Η ελπίδα αναπτερώνεται… Σεφαράντ! Ισπανία! Αιώνες περιπλάνησης και εξορίας! ο εβραϊκός λαός βρίσκει έναν τόπο που του προσφέρει τη δυνατότητα να αναπνεύσει. Η Κόρδοβα γίνεται το επίκεντρο της εβραϊκής ζωής, ενώ άλλες πόλεις όπως η Χερώνα, η Σεβίλλη, η Λεόν και το Τολέδο φιλοξενούν δυναμικές εβραϊκές κοινότητες.

Η Γέννηση της Λαντίνο και η Πνευματική Άνθηση

Μια νέα γλώσσα γεννιέται: η Λαντίνο, ένα γλωσσικό κράμα εβραϊκών και καστιλιάνικων, συντροφεύει τη ζωή, την προσευχή, τις ιστορίες, τα νανουρίσματα. Παράλληλα, μεγάλοι Ραββίνοι, μελετητές, σχολιαστές και ερευνητές της απόκρυφης σημειολογίας των Ιερών Βιβλίων Zόχαρ και Καμπαλά (ο εβραϊκός μυστικισμός) βρίσκουν πρόσφορο έδαφος. Στη χώρα που έμαθαν να αγαπούν σαν δεύτερη πατρίδα τους, ακμάζει η θρησκευτική ζωή με συναγωγές και ιερατικά σχολεία. Οι Εβραίοι συμμετέχουν ενεργά στην κοινωνία: είναι ιατροί, διπλωμάτες, υπουργοί, τελώνες, έμποροι, οινοπαραγωγοί, φτωχοί και πλούσιοι. Μια κοινότητα ζωντανή!

Οι Διωγμοί και η Καταστροφή του Ονείρου

Δεν αργεί να έρθει η περίοδος της Ιεράς Εξέτασης. Διωγμοί, σφαγές, καταδιώξεις, θάνατοι στην πυρά, τα μαρτύρια της καθαρότητας του αίματος, "limpieza de sangre", η συκοφαντία του αίματος, και ο εξαναγκαστικός υποχρεωτικός εκχριστιανισμός, συνδέονται με πληγές και φόβο. Το 1492, με το Διάταγμα της Αλάμπρα, οι Εβραίοι Σεφαραντίμ θεωρούνται ανεπιθύμητοι. Πρέπει να εγκαταλείψουν τη χώρα που αγάπησαν, αφήνοντας πίσω τους τάφους των προγόνων τους, τις συναγωγές τους, τα ιερά τους βιβλία, τα ίδια τα σπίτια τους.

Το Κλειδί της Μνήμης, la Υave

la yave de espanya.

Το κλειδί.

Το κλειδί που ήταν στο συρτάρι.

Το κλειδί που έφεραν οι πρόγονοι από το σπίτι στην Ισπανία.

Το έδωσαν στα παιδιά τους λέγοντας:

«Αυτό είναι η ψυχή του σπιτιού μας».

Το κλειδί έγινε σύμβολο.

Μνήμη. Ελπίδα. Όνειρο επιστροφής.

Περιπλάνηση ξανά, νέες πατρίδες

Και τότε, η περιπλάνηση ξαναρχίζει. Ο διασκορπισμένος λαός παίρνει ξανά τους δρόμους. Πολλοί βρίσκουν νέο καταφύγιο στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, την Αδριανούπολη, τη Σμύρνη, την Προύσα, την Κωνσταντινούπολη, τη Θεσσαλονίκη. Άλλοι μετακινούνται στη Γαλλία, την Ολλανδία, την Ιταλία, την Αγγλία, τη Βόρεια Αφρική, τα Βαλκάνια. Η Διασπορά αποκτά νέο γεωγραφικό πρόσωπο. Όμως οι Εβραίοι διατηρούν την ταυτότητά τους την πίστη τους, τη γλώσσα τους, τις παραδόσεις τους, τη μνήμη του σπιτιού που άφησαν πίσω.

Ρωμανιώτες και Σεφαραντίμ, η ιστορά τους στον ελλαδικό χώρο

Οι Ρωμανιώτες και οι Σεφαραντίμ, αν και μοιράζονταν κοινή πίστη και παράδοση, η πολιτισμική τους έκφραση ήταν διαφορετική: είχαν διαφορετικά ακούσματα και μελωδίες, διαφορετική γλώσσα, ντύσιμο, κουζίνα, ακόμα και διαφορετικό τελετουργικό. Οι Ρωμανιώτες ακολουθούσαν το Μινχάγκ Ρομάνα και το Μαχζόρ Ρομάνα “1”, ενώ οι Σεφαραντίμ τις παραδόσεις των σχολών της Βαβυλώνας και της Ιερουσαλήμ, όπως το Σουλχάν Αρούχ “2” και το Μεάμ Λοέζ “3” .

Οι Σεφαραντίμ: Η μνήμη της Ισπανίας και το νέο ξεκίνημα

Μετά το 1492 και το Διάταγμα της Αλάμπρα, οι Ισπανοεβραίοι (Σεφαραντίμ) εκδιώχθηκαν από την Ισπανία. Πολλοί εγκαταστάθηκαν στη Βόρεια Αφρική, στη Γαλλία, στην Ολλανδία, στην Αγγλία και σε διάφορες περιοχές της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας: στα παράλια της Μικράς Ασίας, στη Μακεδονία, στη Θράκη, στην Αδριανούπολη, στη Ρόδο, στα Ιόνια νησιά και κυρίως στη Θεσσαλονίκη. Εκεί δημιούργησαν νέες κοινότητες, γειτονιές οβρέικες – μαχαλάδες – γεμάτες μυρωδιές, σπανιόλικα τραγούδια, καυγάδες και αναμνήσεις από την παλιά πατρίδα. Το τραγούδι τους, «A la mar hay una torre», μιλά για έναν Πύργο αυτόν που υπάρχει στα τείχη πίσω, ένα σύμβολο προσδοκίας, χτισμένο στην πόλη που θα γινόταν η «Madre de Israel», η μητέρα του Ισραήλ.

Οι Luso Sefaradim

Στις ομάδες Εβραίων που ήρθαν από την Ισπανία, συγκαταλλέγονται οι “Μαρράνος” οι κρυπτοεβραίοι,και οι εκχριστιανισθέντες Conversos- Christianos novos (νεοχριστιανοί ) και οι Εβραίοι της Πορτογαλίας ή Luso Sefaradim . Ο όρος Luso προέρχεται από το Lusitania, τη ρωμαϊκή επωνυμία της περιοχής που αντιστοιχεί στη σημερινή Πορτογαλία. Αυτοί με την εκδίωξη τους, με διάταγμα του βασιλιά Εμμανουήλ “Dom Manuel”, το 1496, φθάνουν στη Θεσσαλονίκη, ενώ το 1497 καταφεύγουν στην πόλη και οι Εβραίοι Μαρράνος της Καστίλης, οι οποίοι απαρτίζονται από μέλη εύπορων οικογενειών και προσωπικοτήτων της διανόησης αλλά και αρκετοί που υπηρέτησαν στην αυλή του βασιλιάδων.

Οι Ρωμανιώτες: Η αρχαιότερη παρουσία στην Ελλάδα

Και σ’αυτή την πόλη, συναντούν αδέλφια, Εβραίους σαν αυτούς, ξεριζωμένους αλλά και διαφορετικούς, ελληνόφωνους, που ο δρόμος τους έφερε από παλιά στην Ελλάδα αλλά και στη Μικρά Ασία, στο Βυζάντιο, στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Αυτοί μιλούν τη δικιά τους γλώσσα, τα “Γιεβανικά” γλωσσικό ιδίωμα που προέρχεται από την ελληνιστική κοινή με εβραϊκές επιρροές και προσμίξεις". Οι Ρωμανιώτες Εβραίοι έχουν άλλο συναγωγικό τελετουργικό, άλλες συνήθειες, άλλα φαγητά, άλλο ντύσιμο. Ωστόσο, παλαιούς και νεοφερμένους Εβραίους τους ενώνει η κοινή καταγωγή , η κοινή θρησκεία, οι ίδιες αξίες. Οι Ρωμανιώτες, οι Εβραίοι της Ελλάδας, αποτελούν την αρχαιότερη πληθυσμιακή εβραϊκή ομάδα που βρέθηκε στην Ελλάδα, οι οποίοι ήρθαν είτε σαν σκλάβοι, είτε σαν μέτοικοι, όταν οι ρωμαίοι διοικητές τους μεταφέρουν από την Ιουδαία στα Δωδεκάνησα. Ορισμένες ομάδες σκλάβων εργάστηκαν στη διάνοιξη του Ισθμού της Κορίνθου και κάποιοι άλλοι βρέθηκαν ελεύθεροι στις ακτές της Ηπείρου, στην Νικόπολη, όταν τα πλοία που τους μετέφεραν προς τη Ρώμη προσάραξαν σε εκείνο το σημείο.
Έτσι αυτοί γίνονται Ρωμαίοι πολίτες με την χαρακτηριστική ονομασία Ρωμανιώτες, την οποία και διατηρούν. Μιλούν ελληνικά και ενσωματώνονται στον ευρύτερο πληθυσμό της Ελλάδας. Ο Απόστολος Παύλος, κηρύσσοντας τον Χριστιανισμό, τους βρίσκει να λειτουργούν σε συναγωγές σε Καβάλα, Θεσσαλονίκη, Βέροια, Αθήνα και Κόρινθο — ελληνόφωνους Εβραίους, ήδη βαθιά ενσωματωμένους στον τόπο.

Η συμβίωση των δύο παραδόσεων

Η άφιξη των Σεφαραδιτών φέρνει νέες συνήθειες, νέα τραγούδια, νέες γλώσσες. Στη Θεσσαλονίκη και αλλού, συναντούν τους Ρωμανιώτες. Αυτοί οι παλιοί κάτοικοι μιλούν τα Γιεβανικά, ένα ιδίωμα που συνδυάζει την ελληνιστική κοινή με εβραϊκές προσμίξεις. Το τελετουργικό τους είναι διαφορετικό, όπως και το φαγητό και η φορεσιά τους. Ωστόσο, αυτό που ενώνει τις δύο ομάδες είναι βαθύτερο: η κοινή θρησκεία, η κοινή καταγωγή, οι ίδιες αξίες, η μνήμη και η προσμονή.

Γιάννενα: Η καρδιά του ρωμανιώτικου κόσμου

Πολλές πόλεις στον ελλαδικό χώρο φιλοξένησαν Ρωμανιώτες: από τη Χαλκίδα, τη Θήβα, την Πάτρα, τη Ρόδο και την Κρήτη, μέχρι την Πρέβεζα και την Άρτα. Όμως τα Ιωάννινα έγιναν το απόλυτο κέντρο του ρωμανιώτικου εβραϊσμού. Εκεί γεννήθηκαν και μεγάλωσαν γενιές. Εκεί τραγούδησαν, γιόρτασαν και θρήνησαν. Εκεί έζησαν με τη γλώσσα τους, τα Γιεβανικά, και την ψυχή τους στραμμένη πάντα στη μνήμη.

Γιοσέφ Ελιγιά, Στη λίμνη των Ιωαννίνων

Στη λίμνη των Ιωαννίνων

Ω λίμνη, στα γλυκά σου τα νερά,

Πόσα όνειρα παιδικά λουσμένα...

Μα όταν γροικώ τα περασμένα,

Πώς νιώθω να δακρύζει

Της φαντασίας το μάτι-Εκστατικό!

(Γιοσέφ Ελιγιά, από τη «Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια», 1927)

Οι Ρωμανιώτες και οι Σεφαραδίτες, Γιεβανική και Λαντίνο

Οι Ρωμανιώτες και οι Σεφαραδίτες αποτελούν δύο μεγάλες πολιτισμικές παραδόσεις του εβραϊσμού σε ελληνικό και μεσογειακό χώρο. Οι γλώσσες επικοινωνίας, η Γιεβανική και η Λαντίνο, είναι αυτές που αναδύουν μια σύνθεση γλωσσών, εθίμων και ιστορικής μνήμης που φωτίζει τη διαχρονική παρουσία του Ιουδαϊσμού στον ελληνικό κόσμο.

Οι Ρωμανιώτες Εβραίοι και η Γιεβανική Παράδοση

Ιστορική Παρουσία

Οι Ρωμανιώτες, δηλαδή οι ελληνόφωνοι Εβραίοι, έχουν παρουσία στον ελλαδικό χώρο ήδη από τον 4ο αιώνα π.Χ. Εγκαταστάθηκαν σε περιοχές της Ελλάδας, στη Μικρά Ασία, στο Λεβάντε και στην Αλεξάνδρεια, δημιουργώντας κοινότητες που επιβίωσαν επί αιώνες. Εβραϊκή παρουσία καταγράφεται στην Ελλάδα από την Ελληνιστική και Ρωμαϊκή εποχή, ενώ στα Βυζαντινά και Οθωμανικά χρόνια αναπτύχθηκαν ισχυρές ρωμανιώτικες κοινότητες σε πόλεις όπως τα Ιωάννινα, η Άρτα, η Πρέβεζα και η Ρόδος (σύμφωνα με πληροφορίες οι Ροδίτες Εβραίοι της Ελληνιστικής περιόδου, μιλούσαν με γλωσσικό ιδίωμα, κράμα ελληνικής και εβραϊκής γλώσσας).

Γιεβανίκ ή "Ελληνοεβραϊκή"

Η γιεβανική (ή γιεβανίκ) είναι μια υβριδική μορφή ελληνικής, εμπλουτισμένη με λέξεις από τα εβραϊκά και τα αραμαϊκά, γραμμένη με εβραϊκό αλφάβητο. Η ονομασία προέρχεται από τη λέξη "Γιαβάν", που σημαίνει Ιωνία και με την ευρύτερη έννοια Ελλάδα. Η γλώσσα χρησιμοποιήθηκε στη θρησκευτική και καθημερινή ζωή και έχει διασωθεί σε βιβλία προσευχών “Μαχζορίμ”, γλωσσάρια, υμνολόγια και ποιήματα. Με χαρακτηριστικά το Μαχζόρ Ρομάνα και Μινχαγκίμ.

Θρησκευτικά Έθιμα και Πολιτισμός

Οι Ρωμανιώτες ανέπτυξαν ιδιαίτερα έθιμα, μοναδικά σε κάθε κοινότητα. Ο Ιωσήφ Μ. Μάτσας αναφέρει, π.χ., τον “Πεσαχίτικο” ύμνο των Ιωαννίνων, με στίχους όπως:

«Ένας είναι ο Θεός, Μπαρεχού Μπαρούχ Σεμό…»

Σημαντικό είναι και το παραδοσιακό τραγούδι:

«Στους πεντακόσιους δακαχτώ από ημείς… Παρακαλώ σε Γιαραμπή, Θε μου και ποιητή μου…»

Αυτά τα τραγούδια καταγράφηκαν μαζί με γλωσσάρια, που δείχνουν την εξέλιξη του προφορικού λόγου.

Καθημερινός Λόγος και Εκφράσεις

Η καθομιλουμένη των Ρωμανιωτών συνδύαζε ελληνικά, εβραϊκά, τουρκικά και μερικές φορές ιταλικά στοιχεία.

Παράδειγμα γραφής στα “Γιεβανικά” (μεταγραφή σε ελληνική αλφάβητο)

Και ήταν προφητεία, Κυρίου, προς Ιωνά, υιού Αμιτάϊ, ειπείν: "Ανάστα, πορεύσου προς Νινευή, την πόλιν την μεγάλη και διαλάλησε επί αυτήν ότι ενεβιν, η κακία αυτήν ενώπιον Μου. "Η κακία των ανθρώπων ορθώνεται μπροστά σε Εμένα" Michael PeterFustumum.

“Πεσαχίτικος”, πασχαλινός ύμνος

Σε μελέτη του ο Ιωσήφ Μάτσα αναφέρει πως οι Ρωμανιώτες ανέπτυξαν δικά θρησκευτικά έθιμα, “μινχαγκίμ”, που μόνο στα Γιάννενα ή Γιάννινα, Άρτα και Πρέβεζα μπορούσε κάποιος να συναντήσει. Ένα από αυτά είναι και ο “Πεσαχίτικος”, πασχαλινός ύμνος:

"Ένας είναι ο Θεός, Μπαρεχού Μπαρούχ Σεμό".

Επίσης το εβραϊκό τραγούδι: "τώρα οι μπαχτσέδες άνθισαν…"

“Και να ‘ναι λόγια νόστιμα και τιμημένα του Θεού, να μην είναι σπαραγμένα”

Στους πεντακόσιους δακαχτώ από ημείς, μετρούμε Αδάρ και Μάρτης ήτουνε και κάτσαμαν να πιούμε.

Παρακαλώ σε Γιαραμπή, Θε μου και ποιγητή μου, όσο που ζω και βρίσκομαι χρωστώ να σε πηνέσω!

Γιεβανική μορφή λέξεων στην καθομιλουμένη:

Χανουκαριά (από Χανουκιγιά)

Ταλμιδιτού (ταλμίντ, μαθητής)

Ψάμπατα (Σάββατα)

Σαββατιού (Σαμπάτ)

Μα τον Αδονάι (μα το Θεό)

Τζαρότθ (δυστυχίες)

Ακαντός (Θεός)

Γκανέντεν (Παράδεισος)

Εκφράσεις:

“Κουρμπάν να σ’ πάου” (Θυσία να γίνω για σένα)

“Ινσσαλάχ να σε ρίξω το ταλέθ” ( Στο όνομα του Θεού να σε βάλω το θρησκευτικό σάλι προσευχής, σε νεαρό 13 ετών που κάνει “Μπαρ Μιτσβά Ευχή ”

Οι Καραΐτες και η Εβραιοελληνική Παράδοση

Εκτός των Ρωμανιωτών, η γιεβανική χρησιμοποιήθηκε και από τους Καραΐτες Εβραίους της Κωνσταντινούπολης, με ρίζες στη Βαβυλώνα και την Περσία από τον 8ο αι. Π.Κ.Ε. Εμπνευστής του κινήματος ήταν ο Ανάν Μπεν Δαβίδ. Οι Καραϊτες ξεχώριζαν για την αυστηρή προσήλωση στην Τανάχ και διέθεταν κοινότητες στο Βυζάντιο, στην Αλεξάνδρεια, στην Κριμαία και τη Λιθουανία.

Λαντίνο, "judeo-espanol-judesmo", ισπανοεβραϊκά

Η Γλώσσα των Σεφαραδιτών: Η Λαντίνο

Προέλευση και Χαρακτηριστικά

Στις Σεφαραδίτικες κοινότητες χρησιμοποιούνταν η ισπανοεβραϊκή διάλεκτος, γνωστή ως Λαντίνο (ή Judeo-Español, Judesmo). Πρόκειται για ένα κράμα Καστιλιάνικης γλώσσας με εβραϊκά και αραμαϊκά στοιχεία, που διαμορφώθηκε κατά τη διάρκεια της παραμονής των Εβραίων στην Ισπανία, έως την εκδίωξή τους, το 1492.

Εξέλιξη και Εμπλουτισμός και Σημερινή Κατάσταση της Γλώσσας

Μετά την εγκατάσταση των Σεφαραδιτών στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, η Λαντίνο εμπλουτίστηκε με τουρκικά και, αργότερα, ελληνικά στοιχεία αλλά και προσμίξεις άλλων γλωσσών, ανάλογα με τους τόπους εγκατάστασης. Σύμφωνα με τη διεθνή εθνολογική υπηρεσία, σήμερα η Λαντίνο ομιλείται από περίπου 200.000 άτομα, εκ των οποίων 120.000 βρίσκονται στο Ισραήλ. Παρά τη μείωση των φυσικών ομιλητών, η γλώσσα εξακολουθεί να διδάσκεται και να τεκμηριώνεται σε ερευνητικά και πολιτιστικά κέντρα και προγράμματα.

Γραπτά συστήματα: Solitreo και Γραφή Rashi

Η Γραφή Solitreo

Οι Σεφαραδίτες χρησιμοποιούσαν στο γραπτό λόγο τη Solitreo, είδος καλλιγραφικής γραφής βασισμένης στο εβραϊκό αλφάβητο. Η ονομασία προέρχεται από την πορτογαλική λέξη solitrar, που σημαίνει “ορθή γραφή”. Η γραφή αναπτύχθηκε τον 15ο αιώνα και χρησιμοποιήθηκε κυρίως σε προσωπικά έγγραφα και επιστολές.

Η Γραφή Rashi

Παράλληλα, χρησιμοποιούσαν και τη γραφή Ράσι, ονομασία που προέρχεται από τον Ραββίνο και σχολιαστή Σλόμο Γιτζχάκ (RAbbi SHlomo Itzhaki – RASHI), ο οποίος έζησε στην Τρουά της Γαλλίας. Αυτή η γραφή χρησιμοποιήθηκε κυρίως σε έντυπα θρησκευτικά κείμενα και βιβλία.

Λαντίνο, Λογοτεχνία και Καθημερινή Χρήση

Η ζωντανή και καθημερινή χρήση της γλώσσας συνέβαλε στη δημιουργία: βιβλίων προσευχών “Αγκαδότ”, ιστορίας της “Εξόδου”, ηθικών διδαγμάτων “Πιρκέϊ Αβότ”, "Γνωμικά Πατέρων". Στην ανάλυση βιβλικών κειμένων, ποιημάτων, παροιμιών, ανεκδότων και τραγουδιών.

Δείγμα Γραφής σε Solitreo (Μεταγραφή και Απόδοση)

Μεταγραφή: Karo bochor, esta fotografías el tsarsí "τουρκ., αγορά", muévo, akí si vítes el pescádo, i até mití, i la otra fotografía ke veas esta ropa adientro del tsarsí. Mas no sé kuálo te eskrivír. Arón.

Απόδοση:

Αγαπημένε, πρωτότοκε, "χαϊδευτικό για τον μεγάλο αδελφό", αυτή η φωτογραφία είναι από τη καινούργια αγορά, εδώ να δεις τα ψάρια. Και σε έβαλα και την άλλη φωτογραφία για να δεις τα υφάσματα, μέσα στην αγορά Δεν ξέρω τι άλλο να σε γράψω, Αρόν.