Μιχάλης: Ποια είναι η επόμενη ανάμνηση που έχετε μετά από τα Καλύβια;

Ραχήλ: Μετά από τα Καλύβια είναι η απελευθέρωση φαντάζομαι.

Μιχάλης: Αλλά τι θυμάστε αυτή τη στιγμή;

Ραχήλ: Από την απελευθέρωση ή γενικά;

Μιχάλης: Από οτιδήποτε.

Ραχήλ: Δεν θυμάμαι και πολλά πράγματα. Δεν μπορώ να θυμηθώ κάτι ιδιαίτερο. Στα Καλύβια είχαμε πάρα πολύ καλή... Έχω πάρα πολύ καλή ανάμνηση από εκεί που μείναμε. Γιατί ήταν η μόνη φορά που κανένας δεν φοβήθηκε ποτέ. Δεν ξέρω γιατί. Ήταν μακριά από την Αθήνα.

Μιχάλης: Μετά από την απελευθέρωση, πού πήγατε;

Ραχήλ: Στο σπίτι της θείας μου. Στη Λυραχείου να μείνουμε.

Μιχάλης: Συναντήσατε δηλαδή την Ευτυχία και το Ρίκο σύντομα μετά τον πόλεμο;

Ραχήλ: Ναι μετά τον πόλεμο. Οι οποίοι είχαν γλιτώσει και εκείνοι. Δεν ξέρω πώς η θεία μου θα τα πει. Θα τα έχει πει μέσα στην κασέτα που έχω.

Μιχάλης: Και μένατε όλοι μαζί και οι έξι;

Ραχήλ: Όλοι μαζί.

Μιχάλης: Θυμάστε για πόσο καιρό μένατε;

Ραχήλ: Αρκετό καιρό. Αρκετό καιρό. Μέναμε σε ένα δωμάτιο. Μας είχε παραχωρήσει ένα δωμάτιο. Η τραπεζαρία της ήταν νομίζω. Και είχε και εκείνη άλλο ένα. Δηλαδή ήταν μικρό το σπίτι. Και ήμασταν πολύ στριμωγμένοι. Είχε μια πολύ ωραία βεράντα έξω. Αυτό ήταν το καλό. Και είχε και κότες. Δηλαδή θυμάμαι. Δεν ξέρω αν τις είχε βρει ή πού τις είχε βρει. Δηλαδή μετά τις έφτιαξε σιγά σιγά. Μείναμε αρκετό καιρό εκεί γιατί δεν μπορούσαμε να... Δεν ξέραμε τι να κάνουμε. Το σπίτι ήταν μισό γκρεμισμένο. Έχω και μια φωτογραφία του.

Μιχάλης: Και προσπαθήσατε να μην το γκρεμίσουν εντελώς;

Ραχήλ: Και προσπαθήσαμε να μην το γκρεμίσουν εντελώς. Να μπορέσουμε να το ξαναχτίσουμε. Αλλά δεν μας άφησαν. Η πολεοδομική δεν μας άφησε. Και το γκρέμισε εντελώς. Ήταν λέει επικίνδυνο.

Μιχάλης: Τι σπίτι ήταν;

Ραχήλ: Αυτό το διώροφο και με το υπόγειο κάτω στην πλατεία Αττικής.

Μιχάλης: Το δικό σας;

Ραχήλ: Το δικό μας. Αλλά στα Σεπόλια ήταν μονοκατοικία. Μικρό σπιτάκι ήταν. Ένας όροφος. Ανέβαινες λίγα σκαλιά. Και ήταν πάλι έτσι ένα δωμάτιο στη μέση. Και είχε αριστερά ήταν το δωμάτιο της θείας μου και του θείου μου. Δεξιά ήταν το δικό μας. Μπάνιο και κουζίνα. Αυτό ήταν. Δεν είχε τίποτα άλλο.

Μιχάλης: Τι δουλειά έκανε ο θείος Ήδης;

Ραχήλ: Ήταν... Νομίζω ότι δηλαδή ήταν παραγγελιοδόχος. Κάτι τέτοιο. Ήταν του ποδιού δουλειά έκανε. Από ό,τι θυμάμαι. Δεν είχε γραφείο. Δεν είχε τίποτα. Έτσι δεν ξέρω. Μεσίτης.

Μιχάλης: Μεσίτης;

Ραχήλ: Μεσίτης. Όχι σε σπίτια. Κάτι δεν ήταν και πολύ... Δηλαδή δεν ήταν τόσο προκομμένος όσο ο πατέρας μου.

Μιχάλης: Όλες αυτές τις μέρες, από τον Διόνυσο, τη Ρέα, Βογιάτη κτλ., καθημερινά θυμάστε με τι απασχολούσασταν σαν παιδάκι;

Ραχήλ: Όχι. Δεν ξέρω με τι ασχολούμουν. Ξέρω ότι είχα δηλαδή στον Διόνυσο όσο που με θυμάμαι πολύ καλά παίζαμε με τα χώματα και με τις πέτρες. Και γι' αυτό φοβόταν και η μαμά μου μήπως πληγωθώ. Δηλαδή όχι πέτρες σπασμένα κεραμικά βρίσκαμε και τα βάζαμε δίθεν στο φούρνο και φοβόταν να μην κοπώ. Και υπήρχε φόβος να μολυθώ θα χρειαζόταν ο γιατρός και τα λοιπά. Και γι' αυτό δεν μ' άφηνε να βγαίνω έξω.

Τώρα καμιά κούκλα είχα μαζί μου ποιος ξέρει. Δεν νομίζω. Δεν νομίζω να μπορούσα να παίζω.

Ραδιόφωνο ακούγαμε πολύ αλλά όχι εγώ βέβαια.

Μιχάλης: Είχατε ραδιόφωνο που κουβαλούσατε μαζί σας;

Ραχήλ: Ναι, ναι, ναι. Θυμάμαι ένα μικρό. Είχε ο πατέρας μου.

Μιχάλης: Θυμάστε πότε πήγατε ξανά σε καινούριο σπίτι μόνο η οικογένειά σας;

Ραχήλ: Το 1950 νοικιάσαμε σπίτι στην οδό Προμηθέως, στα Πατήσια.

Μιχάλης: Θυμάστε τον αριθμό;

Ραχήλ: 21, αν θυμάμαι καλά.

Μιχάλης: Μέχρι το 1950 μένατε μαζί με τον θείο και τη θεία;

Ραχήλ: Ναι, ναι. Ήταν ακριβά τα νοίκια. Δεν μπορέσαμε να νοικιάσουμε. Α, και ναι, ήταν το σημαντικό. Είμασταν βομβόπληκτοι. Αυτό το μάθαμε μετά. Είμασταν βομβόπληκτοι και μας προστάτευε ένας νόμος που δεν μπορούσαν να μας διώξουν. Είμασταν βομβόπληκτοι και όταν το μάθε αυτή που, η ιδιοκτήτρια έγινε εξαγριωμένη. Το ότι νοίκιασε, δεν ήξερε όταν μας νοίκιασε το σπίτι ότι είμασταν βομβόπληκτοι βέβαια.

Μιχάλης: Και θυμάμαι, μας έκανε τη ζωή μαύρη.

Ραχήλ: Στα Πατήσια;

Ραχήλ: Ναι, στην Προμηθέως. Έμενε από πάνω. Ήταν διώροφο το σπίτι και έμενε από πάνω. Και δεν μπορούσε να μας διώξει, δεν μπορούσε να ανεβάσει το ενοίκιο και μας έκανε τη ζωή μαρτύριο.

Μιχάλης: Θυμάστε με ποιον τρόπο;

Ραχήλ: Μας έριχνε καυτά νερά. Πολύ μεγάλος μπελάς.

Μιχάλης: Πώς ήταν το σπίτι στα Πατήσια;

Ραχήλ: Είχε ένα, ανέβαινες με λίγα σκαλιά. Αριστερά ήταν η πόρτα. Ένας μακρύς διάδρομος, ο οποίος είχε δεξιά και αριστερά από ένα δωμάτιο. Στο βάθος ήταν η κουζίνα και κάπου αριστερά πάλι, όχι δεξιά, ήταν το μπάνιο και μετά είχε και μια πόρτα που έβγαινε στην αυλή. Και είχε και ένα υπόγειο. Το θυμάμαι αυτό.

Μιχάλης: Μπορούσατε να φυτέψετε πράγματα στην αυλή;

Ραχήλ: Δεν νομίζω. Ήταν πολύ μικρή. Πολύ στενός. Δεν έβαλε ποτέ ο πατέρας μου τίποτα εκεί.

Μιχάλης: Θυμάστε τον πατέρα σας να γυρίζει στη δουλειά;

Ραχήλ: Ναι βέβαια. Αμέσως. Αμέσως.

Μιχάλης: Στο ίδιο γραφείο;

Ραχήλ: Στο ίδιο γραφείο και με τον κύριο Μαυρογιώργη έμειναν φίλοι μέχρι που πέθανε. Εκείνος πέθανε πρώτος, ο Μαυρογιώργης.

Μιχάλης: Συνέχισαν να έχουν σχέσεις με τον Βαγγέλη Δημητρίου;

Ραχήλ: Βέβαια. Βέβαια. Και με τον Αριστείδη, ο οποίος δεν τον θυμάμαι εγώ. Τον Αριστείδη. Τον έχω γραμμένο εδώ.

Μιχάλης: Σαν τι τον έχετε γραμμένο τον Αριστείδη;

Ραχήλ: Για να δω τι... ο Αριστείδης με τη βοήθεια του κουμπάρου του. Μας είχε βρει το σπίτι.

Α, εδώ πέρα βλέπω. Αμέσως παγώσαμε και καταλάβαμε ότι κάτι με τους δύο ξένους που σας είπαμε, το μαύρο αυτοκίνητο. Ο ένας ήταν Εβραίος προδότης. Το όνομά του ήταν Φλωρεντίν. Και ο άλλος, ένας Έλληνας χωροφύλακας. Αυτοί που ήρθαν στους Αγίους Αναργύρους. Α, ο Αριστείδης λέει Στάυρου, ενώ ένας αξιωματικός του ελληνικού στρατού. Και αυτός βρέθηκε, ένας καλός άνθρωπος βρέθηκε απλώς. Αλλά είχαν σχέση με τον πόλεμο. Ναι, μείναμε σε πάρα πολύ καλές σχέσεις και με όλους αυτούς που μας σώσαν.

Μιχάλης: Πότε επιστρέψατε σε κάποιο σχολείο, θυμάστε;

Ραχήλ: Α, ναι, εκεί πέρα πού πήγα. Στην Αττική Σχολή πήγα πρώτα. Στην Πατησίων ήταν, στο δημοτικό.

Μιχάλης: Θυμάστε ποια χρονιά;

Ραχήλ: Το 1945.

Αλλά πήγα και πριν, στην Αγίου Μελετίου, που σας είπα ότι θυμήθηκα, στην Αγίου Μελετίου υπήρχε ένα νηπιαγωγείο. Πήγα και εκεί, σε ένα νηπιαγωγείο.

Μιχάλης: Πριν τον πόλεμο;

Ραχήλ: Όχι.

Μιχάλης: Α, γυρίζοντας;

Ραχήλ: Ναι, ναι.

Τώρα, ίσως να πήγα στο νηπιαγωγείο, όταν μέναμε στη θεία μου, που ήταν πιο κοντά. Όταν πήγαμε στην Προμηθέως, πήγα στην Αττική Σχολή, που ήταν στην Κολιάτσου. Η Αττική Σχολή.

Μιχάλης: Άρα, όταν μένατε με τη θεία σας, γυρίσατε στο ίδιο νηπιαγωγείο;

Ραχήλ: Όχι. Το νηπιαγωγείο πρώτη φορά πήγα.

Μιχάλης: Σε αυτό;

Ραχήλ: Ναι, σε αυτό.

Μιχάλης: Θυμάστε ποιο ήταν;

Ραχήλ: Όχι, αλλά θυμάμαι πού ήταν. Αγίου Μελετίου, ακριβώς, πού. Δεν θυμάμαι, 60, νομίζω.

Μιχάλης: Και πώς ήταν το δημοτικό, για πρώτη φορά;

Ραχήλ: Το νηπιαγωγείο, μια χαρά. Δηλαδή, το μόνο ήταν που εγώ έκλαιγα συνέχεια, το πρώτο καιρό, αλλά σιγά-σιγά συνήθισα. Μετά στο δημοτικό, που πήγα στην Αττική Σχολή, ήταν πολύ ευχάριστο. Ήταν ωραίο σχολείο.

Μιχάλης: Θυμάστε πόσα παιδιά ήσασταν στην τάξη σας;

Ραχήλ: Λίγα παιδιά ήμασταν. Ούτε είκοσι, νομίζω. Είχε άλλα εβραιόπουλα.

Μιχάλης: Ναι.

Ραχήλ: Αλλά όχι στην πρώτη δημοτικού, στην τρίτη δημοτικού. Βρήκα την Νέλλη Σεφιχά. Με την οποία μείναμε φίλες από τότε μέχρι που πέθανε, δυστυχώς.

Μιχάλης: Ήσασταν οι μόνες δύο εβραίες στο σχολείο;

Ραχήλ: Ναι.

Και έχω και άλλες φίλες με τις οποίες είμαι πολύ καλά ακόμα. Δηλαδή υπάρχουν και άλλες. Από το δημοτικό.

Μιχάλης: Τώρα που έχετε γυρίσει πλέον στο δικό σας σπίτι και πηγαίνετε στο σχολείο, και η αδελφή σας πήγε στο ίδιο σχολείο;

Ραχήλ: Όχι. Η αδελφή μου πήγε στο δημόσιο. Στο 8ο. Ήταν εκεί κοντά. 8ο γυμνάσιο ήταν.

Μιχάλης: Και...

Ραχήλ: Α, τώρα κάτι άλλο θυμάμαι. Ότι με στείλαν για κάποιο διάστημα στο δημόσιο, αλλά έκλαιγα τόσο πολύ που κάθε φορά φωνάζαν, ήταν στο ίδιο σπίτι, στο ίδιο οίκημα. Φωνάζαν την αδελφή μου. Φωνάζαν να έρθει να με παρηγορήσει. Και η αδελφή μου επαναστάτησε. Δεν γίνεται, λέει, αυτή η δουλειά. Και έτσι είναι που με στείλαν στο ιδιωτικό.

Μιχάλης: Στην Αττική Σχολή ήταν ιδιωτικό;

Ραχήλ: Ναι.

Μιχάλης: Στην Αττική Σχολή κλαίγατε;

Ραχήλ: Όχι. Και ήμουν καλά.

Μιχάλης: Γιατί;

Ραχήλ: Δεν ξέρω. Ήταν άλλο το περιβάλλον. Δεν μπορώ να καταλάβω.

Μιχάλης: Πότε ξαναγιορτάσατε γιορτές στο σπίτι;

Ραχήλ: Αμέσως. Η μητέρα μου και ο πατέρας μου δεν χάνανε ευκαιρίες. Δηλαδή δεν αποκλείεται να μην γιορτάσουμε μια γιορτή εβραϊκή.

Μιχάλης: Αυτό το κάνατε και όταν κρυβόσασταν;

Ραχήλ: Δεν νομίζω.

Μιχάλης: Θυμάστε την πρώτη γιορτή που είχατε στην ελευθερία;

Ραχήλ: Καθόλου.

Μιχάλης: Πότε είναι η πρώτη φορά που θυμάστε μια οικογενειακή γιορτή πάλι στο σπίτι;

Ραχήλ: Θυμάμαι πολύ καλά το Γιομ Κιπούρ. Γιατί δηλαδή τυρραννούσαν και εμένα μαζί του. Εκείνη δεν έτρωγε τίποτα. Αλλά δεν μπορούσα και εγώ. Δεν έπρεπε μόνη μου κάτι να βρω να φάω και ήταν πρόβλημα.

Μιχάλης: Δηλαδή σας έλεγαν να νηστεύετε;

Ραχήλ: Ναι όσο μπορούσα. Δηλαδή μου είπαν εσύ όσο αντέξεις.

Μιχάλης: Και από ποια ηλικία σας το έλεγαν αυτό;

Ραχήλ: Όταν λίγο μεγάλωσα μετά το κρατούσα και εγώ. Δεν το έκλεινα. Τώρα σε ποια ηλικία δεν μπορώ να θυμηθώ. Αλλά θυμάμαι ότι ξέρω εγώ στα 10, στα 10 όταν ήμουν 10 ή 9.

Θυμάμαι καλά ότι μου έλεγαν θα φας δηλαδή χωριστά από εκείνους και να είμαι δηλαδή να μην με βλέπουν να μην με ακούνε. Αλλά μετά κάποια ηλικία και μετά το κράτησα.

Μιχάλης: Πότε πήγατε πρώτη φορά στη συναγωγή μετά τον πόλεμο;

Ραχήλ: Στη συναγωγή πηγαίναμε συνέχεια. Δηλαδή μετά τον πόλεμο δεν αφήναμε σε Σάββατο πάντοτε πηγαίναμε. Γιατί είχαμε την αδελφή της γιαγιάς μου που έμενε εδώ που σας είπα στη γωνία στο σπίτι και ήταν σαν ορόσημο δηλαδή. Θα πηγαίναμε οπωσδήποτε.

Μιχάλης: Θυμίστε μου πώς έλεγαν την αδελφή της γιαγιάς σας;

Ραχήλ: Ναι κάτσε να θυμηθώ. Ανέτα.

Μιχάλης: Ανέτα.

Ραχήλ: Ανέτα. Πρέπει να έχω κάπου το επίθετό τους όταν ήταν παιδιά. Δεν ήταν Γιωπτόβ.

Μιχάλης: Όχι, όχι. Γιωπτόβ ήταν η γιαγιά μου, ο άντρας της γιαγιάς μου.

Ραχήλ: Σαμουηλίδου.

Μιχάλης: Σαμουηλίδου.

Ραχήλ: Ναι.

Μιχάλης: Ήταν παντρεμένη;

Ραχήλ: Η Ανέτα βέβαια είχε πολλά παιδιά.

Μιχάλης: Πόσα παιδιά είχε;

Ραχήλ: Πολλά. Πολλές. Πέντε νομίζω. Αν θυμάμαι καλά. Είχε δύο αγόρια και τρία κορίτσια. Μπορεί και έξι. Δεν θυμάμαι καλά.

Οι ξαδέλφες πρέπει να ζουν από εκεί.

Μιχάλης: Και ερχόταν και η Ανέτα Σάββατο;

Ραχήλ: Η Ανέτα ήταν ηλικιωμένη. Δεν ερχόταν. Αλλά οι κόρες της ήταν στην ηλικία της μητέρας μου.

Μιχάλης: Εσείς, η Άστρο και η μαμά σας πηγαίνατε κάθε φορά;

Ραχήλ: Ναι. Δηλαδή μετά τη συναγωγή πηγαίναμε σπίτι της. Καθόμασταν, έπαιζα εγώ με τα παιδιά που είχαν στην ίδια ηλικία.

Μιχάλης: Τώρα που ήσασταν λίγο πιο μεγάλη μετά τον πόλεμο, πώς σας φαινόταν η λειτουργία;

Ραχήλ: Βαρετή λίγο. Ιδίως που δεν ήταν πάνω στα εβραϊκά και δεν καταλάβαινα τίποτα.

Μιχάλης: Θυμάστε πώς ήταν στον γυναικωνίτη;

Ραχήλ: Επάνω ήταν ωραία. Δηλαδή ήμασταν όλες γνωστές. Ήταν ωραία. Δηλαδή είχε ωραία ατμόσφαιρα. Καμιά φορά κουτσομπολεύαμε κιόλας.

Μιχάλης: Άρα δεν καθόσασταν σιωπηλές;

Ραχήλ: Όχι.

Μιχάλης: Οι άντρες κάθονται σιωπηλοί;

Ραχήλ: Ναι, βέβαια. Και πολλές φορές μας φωνάζαν από κάτω, όπως το θυμάμαι.

Μιχάλης: Μέχρι τι ηλικία μείνατε με τους γονείς σας;

Ραχήλ: Μέχρι που παντρεύτηκα. Παντρεύτηκα βέβαια το 1959. Που ήμουνα ακριβώς 20. 20 και κάτι. Ήμουνα πολύ μικρή.

Μιχάλης: Και μένατε στο δικό σας δωμάτιο, στο σπίτι;

Ραχήλ: Ένα λεπτό να θυμηθώ. Όχι με την αδελφή μου ήμουνα μαζί. Αλλά η αδελφή μου παντρεύτηκε το 1953. Οπότε ήμουνα μόνη μου μετά. Μέχρι το 1959.

Μιχάλης: Πώς έλεγαν τον σύζυγο της αδελφής;

Ραχήλ: Ματαθία Ιωσήφ.

Μιχάλης: Από πού ήταν ο Ματαθίας Ιωσήφ;

Ραχήλ: Από τη Βόρεια Ήπειρο.

Μιχάλης: Από την Αυλώνα;

Ραχήλ: Ναι, πρέπει να ήταν. Ναι, ναι. Γιατί ήταν και λίγο συγγενείς. Μακρινή συγγενία. Αλλά ήταν και λίγο συγγενείς.

Μιχάλης: Θυμάστε πώς γνωρίστηκαν;

Ραχήλ: Γνωρίστηκαν στην κατοχή. Δηλαδή, ή μετά την κατοχή. Ναι, ένα λεπτό να θυμηθώ. Ναι, μετά την κατοχή. Γιατί κάποιον εμείς... Κάποιον... Φιλοξενούσαμε τον ξάδελφό του. Ο οποίος ήταν εδώ στην Αθήνα. Και είχε μπει στο Πολυτεχνείο. Και τον φιλοξενήσαμε για κάποιο διάστημα. Και αυτός ήταν... είχαν δύο ξαδέλφια το ίδιο όνομα. Και ο ξάδελφός του ήταν αυτός που παντρεύτηκε η αδελφή μου. Ο ξάδελφός του ξαδέλφου μας, δηλαδή. Ο Ιωσήφ Ματαθίας και αυτός. Και οι δύο.

Μιχάλης: Όταν τον φιλοξενήσατε στα Πατήσια;

Ραχήλ: Ναι, στα... Ναι.

Μιχάλης: Οι αδελφές σας τελείωσαν το 8ο δημόσιο σχολείο;

Ραχήλ: Ναι, ναι, ναι.

Μιχάλης: Εσείς μετά την Αττική Σχολή;

Ραχήλ: Η Αττική Σχολή ήταν μόνο δημοτικό. Μετά, δεν ξέρω... Ναι, χωρίσαν. Ήταν δύο συνέταιροι στην Αττική Σχολή. Το κράτησε... Γουναράκη λεγόταν η μία. Χατζητάκης λεγόταν ο άλλος. Και η Γουναράκη κράτησε το δημοτικό. Και ο Χατζητάκης έφτιαξε άλλο γυμνάσιο. Στην οδό... Πώς λεγόταν ο δρόμος που ανεβαίνει προς το Γαλάτσι επάνω. Κάπως λεγόταν ο δρόμος.

Μιχάλης: Γαλατσίου.

Ραχήλ: Λεωφόρος Γαλατσίου.

Και είχε... Έκτισε εκεί σχολείο και πήγαμε γυμνάσιο εκεί.

Μιχάλης: Και οι δύο αδελφές;

Ραχήλ: Όχι. Η αδελφή μου τελείωσε το 8ο. Τελείωσε. Εγώ μόνο πήγα στο γυμνάσιο του Χατζηδάκη.

Μιχάλης: Μέχρι το τέλος;

Ραχήλ: Μέχρι το τέλος. Όχι. Δύο χρόνια πριν. Από το τέλος. Με στείλε ο πατέρας μου τότε δούλευε με κάποιον στην Αγγλία. Και ήταν αντιπρόσωπός του και του όφειλε χρήματα τα οποία δεν μπορούσαν να τα αναφέρουν τότε εδώ. Και μέσα στα δύο τελευταία χρόνια και μαζί με την Νέλλη Σεφιχά μας έστειλαν στην Αγγλία και κάναμε τα δύο τελευταία χρόνια εκεί.

Μιχάλης: Ποια χρόνια ήταν αυτά;

Ραχήλ: Το 1954 ως το 1956. Δύο χρόνια. Δύο χρονιές κάναμε. Στην Αγγλία.

Μιχάλης: Ναι.

Ραχήλ: Στο Μπέξιλ-ον-Σι. Στο Σάσεξ κάτω από το Λονδίνο. Μισή ώρα από το Λονδίνο.

Μιχάλης: Και τι μάθατε εκεί;

Ραχήλ: Κανονικό high school κάναμε. Δηλαδή τα δύο τελευταία τάξεις του γυμνασίου.

Μιχάλης: Στα αγγλικά;

Ραχήλ: Στα αγγλικά ναι.

Μιχάλης: Υπήρχε άλλος άνθρωπος που μιλούσε ελληνικά εκτός από την Νέλλη;

Ραχήλ: Ελληνικά όχι. Όχι. Αλλά ήταν σχολείο από όλα τα κράτη. Εκεί δεν ξέρω γιατί. Θυμάμαι πολλές οι οποίες ήταν από το Ιράκ, από τη Βαγδάτη σίγουρα, από το Ισραήλ. Ήταν και Ισραηλινές. Δύο τρεις Ισραηλινές. Με τις οποίες ήμασταν πολύ φίλες. Και είχε και από άλλες χώρες. Ήταν κάπου international, δηλαδή, διεθνές, διεθνής. Ήρθαν για να μάθουν τη γλώσσα.

Μιχάλης: Ήταν εβραϊκό σχολείο;

Ραχήλ: Όχι. Καμιά σχέση.

Μιχάλης: Και πού μένατε τότε;

Ραχήλ: Μέσα εσωτερικές ήμασταν.

Μιχάλης: Μόνο κορίτσια;

Ραχήλ: Μόνο κορίτσια.

Μιχάλης: Πόσα κορίτσια σε έναν δωμάτιο;

Ραχήλ: Μέναμε έξι νομίζω.

Μιχάλης: Πώς επικοινωνούσατε με τις μαθήτριές σας;

Ραχήλ: Στην αρχή δυσκολευθήκαμε πάρα πολύ. Γιατί τα αγγλικά που είχαμε μάθει εδώ ήταν τίποτα εκεί. Δηλαδή δεν μας χρησιμεύσαν σε τίποτα. Παρόλο που είχαμε κάνει ιδιαίτερα και οι δύο. Αλλά σιγά σιγά είχαν, η προφορά τους ήταν περίεργη.

Μιχάλης: Κάνατε, όταν πηγαίνατε στο γυμνάσιο, κάνατε ιδιαίτερα μόνο στα αγγλικά;

Ραχήλ: Ναι, αγγλικά. Κάναμε και στο σχολείο, κάναμε και ιδιαίτερα. Δηλαδή ετοιμαστήκαμε κατά κάποιον τρόπο.

Μιχάλης: Κάνατε κάποιο άλλο μάθημα έξω από το σχολείο;

Ραχήλ: Όχι. Εκτός από αγγλικά.

Μιχάλης: Όχι.

Ραχήλ: Γαλλικά κάναμε στο σχολείο.

Μιχάλης: Και αυτό το σχολείο στο Σάσεξ ήταν διαφορετικό από το Γαλάτσι;

Ραχήλ: Πολύ, πολύ διαφορετικό. Ήταν άλλο σύστημα, εντελώς άλλο σύστημα. Καταρχήν δεν κάναμε όλα τα μαθήματα. Διαλέγαμε μαθήματα. Τα οποία τα κάναμε άλλα πιο... Δηλαδή σιγά σιγά μας προετοιμάζαν για το πανεπιστήμιο. Και διαλέγαμε την πρώτη χρονιά... Όχι, τα κάναμε όλα. Τη δεύτερη χρονιά που ήταν πριν από το τέλος, διαλέγαμε μερικά μαθήματα τα οποία μας αρέσαν περισσότερο. Για να δούμε τι θα σπουδάσουμε μετά.

Μιχάλης: Τι διαλέξατε εσείς;

Ραχήλ: Ιστορία, γεωγραφία και ακόμα κι αυτά μου αρέσουν.

Μιχάλης: Και τελειώσατε εκεί το σχολείο;

Ραχήλ: Ναι. Πήραμε το δίπλωμα δηλαδή, το αγγλικό δίπλωμα.

Μιχάλης: Και πώς ήταν να μένετε μακριά από τους γονείς σας;

Ραχήλ: Πολύ δύσκολα. Πολύ δύσκολα. Πάντοτε εγώ ήμουν πολύ συναισθηματική. Δεν μου άρεσε, ας πούμε, να απομακρύνομαι από το σπίτι. Αλλά το είχα αποφασίσει. Οπότε, κατά κάποιον τρόπο, έκανα υπομονή.

Μιχάλης: Το συμφωνήσατε να πάτε;

Ραχήλ: Ναι, ναι, ναι. Ναι, βέβαια. Και το ήθελα πολύ. Αλλά βεβαίως μου στοίχισε πάρα πολύ.

Μιχάλης: Και πότε γυρίσατε;

Ραχήλ: Το 1956.

Μιχάλης: Αυτός ήταν ο σκοπός σας;

Ραχήλ: Όχι. Ο πατέρας μου αρρώστησε. Έπαθε έμφραγμα. Το οποίο δεν μου το είπαν ποτέ. Όταν ήμουν στην Αγγλία. Γιατί εμείς είχαμε σκοπό να συνεχίσουμε. Να πάμε και στο... Εφόσον διαλέξαμε και τα μαθήματα. Να πάμε και σε ανώτερη σχολή. Αλλά... Ήρθα το καλοκαίρι και τότε μου το είπαν. Οπότε δεν υπήρχε τρόπος, ας πούμε, να ξαναγυρίσω πίσω. Έπρεπε να μείνω εδώ. Γιατί ο πατέρας μου ήταν πολύ σοβαρά. Είχε πάθει έμφραγμα.

Μιχάλης: Η Νέλλη γύρισε πίσω;

Ραχήλ: Η Νέλλη γύρισε και εκείνη πίσω. Δεν θα γύριζε. Δεν θα πήγαινε μόνη της ποτέ.

Μιχάλης: Και αφού γυρίσατε, τι κάνατε;

Ραχήλ: Άρχισα να πηγαίνω στο γραφείο του πατέρα μου για να μπορέσω να τον βοηθήσω.

Μιχάλης: Εκεί χρησιμοποιούσατε αγγλικά;

Ραχήλ: Ναι, βέβαια. Πολύ.

Μιχάλης: Άρα είχατε δουλειές με το εξωτερικό;

Ραχήλ: Ναι, και γαλλικά. Και αυτό ίσχυε γενικά.

Μιχάλης: Ο πατέρας σας είχε δουλειές με το εξωτερικό;

Ραχήλ: Ναι, ναι, ναι. Μόνο αντιπρόσωπο εξωτερικού είχε.

Μιχάλης: Παντρευθήκατε. Γυρίσατε το '56.

Ραχήλ: Το '56.

Μιχάλης: Παντρευθήκατε το '59.

Ραχήλ: Ναι.

Μιχάλης: Και συνεχίζετε να μένετε στο σπίτι στα Πατήσια;

Ραχήλ: Όχι. Νοικιάσαμε όταν παντρευθήκαμε.

Όχι. Στα Πατήσια δεν μέναμε. Κάποια στιγμή μπόρεσε ο πατέρας μου και νοίκιασε σπίτι. Είτε στην Αχαρνών. Από εκεί, δηλαδή πότε ήταν, δεν θυμάμαι πότε ακριβώς. Πάντως στην Αχαρνών μέναμε στο τέλος. Πριν παντρευτώ.

Μιχάλης: Αφού γυρίσατε από την Αγγλία;

Ραχήλ: Ναι. Και πριν. Ίσως και πριν να είχαμε, από το '53 και μετά. Γιατί και η αδελφή μου παντρεύτηκε, παντρεύτηκε από εκεί νομίζω.

Μιχάλης: Πότε, πού έγινε ο γάμος της αδελφής σας;

Ραχήλ: Εδώ στην Αθήνα. Στην Πέτσο.

Μιχάλης: Ναι, ναι, ναι.

Μιχάλης: Θυμάστε τον γάμο της αδελφής σας;

Ραχήλ: Ναι, βέβαια.

Μιχάλης: Θέλετε να μας περιγράψετε λίγο πώς ήταν;

Ραχήλ: Ναι, ήταν πολύ συγκινητικό καταρχήν. Και γιατί αγαπούσαν, ήταν πολύ ερωτευμένοι μεταξύ τους και δηλαδή το χαιρόμασταν αυτό γιατί ήταν ωραίο. Και ο γάμος ήταν, δεν ήταν, ο κόσμος δεν είχε πολύ κόσμο βέβαια, δεν είναι όπως γίνονται τώρα οι γάμοι. Ήταν ο γάμος και τίποτα άλλο. Δηλαδή, έγινε ο γάμος, μετά γυρίσαμε σπίτι, δεν είχε ούτε δεξιώσεις, ούτε έτσι τίποτα. Ο γάμος απλώς και ο κουμπάρος, δεν θυμάμαι ποιοι ήταν οι κουμπάροι, ίσως ο ξάδελφός του, γιατί έπρεπε ο καθένας να είχε από έναν. Ο ξάδελφός του για εκείνον και από εμάς, δεν ξέρω ποιος ήταν, δεν θυμάμαι.

Πάντως, έχω φέρει, α, δεν έχω φέρει, έχω και φωτογραφίες του γάμου.

Μιχάλης: Βάλατε, κάνατε χούπα και όλα;

Ραχήλ: Ναι, ναι, βέβαια, ναι.

Μιχάλης: Και θυμάστε ποιος ήταν ο Ραβίνος;

Ραχήλ: Ο Μπαρτζηλάι. Και ήταν και σε μένα.

Μιχάλης: Και πού έμεινε μετά η αδελφή σας;

Ραχήλ: Πού έμεινε, για να σκεφτώ. Πήγε και έμεινε στη θεία μου. Δεν είχαν τρόπο να, δεν είχαν, ακόμη ο γαμπρός μου δεν είχε τελειώσει, νομίζω, ή είχε τελειώσει το πανεπιστήμιο. Δεν είχε δουλειά ακόμη.

Μιχάλης: Ευτυχία;

Ραχήλ: Ναι.

Μιχάλης: Στα Σεπόλια;

Ραχήλ: Ναι, ναι, στο σπίτι που, στο δωμάτιο που μέναμε εμείς, της το παραχώρησα για να μείνει εκείνη με τον άντρα της.

Μιχάλης: Η Άστρο;

Ραχήλ: Η Άστρο με τον Ιωσήφ.

Μιχάλης: Είχε κάποιο σχέδιο για μετά το σχολείο;

Ραχήλ: Όχι. Όχι. Από ό,τι θυμάμαι όχι.

Μιχάλης: Και όταν βρήκε ο Ιωσήφ δουλειά;

Ραχήλ: Βρήκε στον Ευαγγελισμό. Αλλά υπήρξε ένα πρόβλημα εκεί. Ο Ιωσήφ Ματαθίας, αυτός ο ξάδελφος που είχα, που είναι ο ξάδελφός του, που έχουν το ίδιο όνομα, ήταν ξάδελφός μας. Ήταν γιος της αδελφής της μαμάς μου. Ο ξάδελφος, ο Ιωσήφ Ματαθίας. Ο άλλος Ιωσήφ Ματαθίας. Αυτός πήγε στους αντάρτες, στον πόλεμο. Για να κρυφτεί βέβαια και γιατί ήταν και αριστερός. Και όταν, συγγνώμη, δεν πήγε, τον καλέσαν να πάει. Αλλά είχε πνευμονία όταν τον καλέσαν.

Μιχάλης: Όταν τον καλέσαν ποιος;

Ραχήλ: Μετά τον πόλεμο. Τον καλέσαν, πώς έγινε. Είχε πνευμονία και πήγε... Α, ναι, βέβαια. Επειδή είχε πνευμονία, πήγε στη θέση του, είχε το ίδιο όνομα. Και πήγε στη θέση του ο γαμπρός μου.

Μιχάλης: Πού πήγε;

Ραχήλ: Στο... Πού πήγε, όχι στους αντάρτες. Πού πήγε;

Μιχάλης: Α, φυλακή;

Ραχήλ: Ναι, βεβαίως. Τους κομμουνιστές μετά την απελευθέρωση, τους βάλαν όλους στη Γιάρο. Ναι, τώρα θυμήθηκα. Τον στείλαν στη Γιάρο. Και πήγε στη θέση του, γιατί ο άλλος είχε πνευμονία. Και λέει, αν πάει αυτός, λέει, θα πεθάνει. Και πήγε, νέα παιδιά, 20 χρονών ήταν τότε. Ιδεολόγος, ας πούμε, πήγε στη θέση του. Και όταν πήγε ο γαμπρός μου να ζητήσει δουλειά, δεν του δώσαν, δεν του δώσαν άδεια εργασίας, γιατί ήταν ο κομμουνιστής.

Μιχάλης: Επειδή ήταν κομμουνιστής ή ο ξάδελφος ήταν κομμουνιστής;

Ραχήλ: Ο ξάδελφος ήταν κομμουνιστής, αλλά εκείνος πήγε και έκανε την, πώς λέγεται, εξορία. Την εξορία την πήγε στον... Οπότε θεωρήθηκε εκείνος.

Μιχάλης: Είχατε μάθει κάποιο ιδιαίτερο τραγούδι που λέγατε σε κάποιες γιορτές;

Ραχήλ: Ναι, κάποιο λέγαμε. Ποιο λέγαμε τώρα, είναι σίγουρα και κάποιο λέγαμε. Δεν το θυμάμαι τώρα. Ήταν Γιανιώτικο τραγούδι.

Ήταν καλά. Λέγαμε άλλο, ο πατέρας μου άλλα τραγούδια έλεγε και με τον άντρα μου μετά λέγαμε και τραγούδια λαντίνο.

Μιχάλης: Εσείς πότε παντρευθήκατε;

Ραχήλ: Το 1959, τον 22 Μαρτίου.

Μιχάλης: 22 Μαρτίου.

Μιχάλης: Και πώς γνωριστήκατε με τον άντρα σας;

Ραχήλ: Ο πατέρας μου είχε αντιπροσωπία από ρολόγια και ξυπνητήρια. Μεταξύ άλλων. Αυτό μαζί με τον Μαυρογιώργη είχε και άλλη ασχολία. Όχι, αυτή. Με τον Μαυρογιώργη οι αντιπροσωπίες που είχε ήταν ρολόγια, ξυπνητήρια. Ξυραφάκια, σαπούνια, πολλά πράγματα. Αλλά έτσι γνωρίστηκα τον άντρα μου. Με τα ρολόγια και τα ξυπνητήρια. Και είχαμε πελάτη τον Ζολώτα. Το κατάστημα του Ζολώτα, το οποίο δεν θα το θυμάστε. Εσείς είστε πολύ νέοι. Ήταν στην οδό Νέολου, εκεί που είναι τώρα η Εθνική Τράπεζα. Και ήταν κοσμηματοπωλείο και είχε και ξυπνητήρια και ρολόγια μέσα.

Ο Ζολώτας, δεν θα το θυμάστε και αυτό, ήταν στην Τράπεζα της Ελλάδας. Τι είναι ο επικεφαλής, ποιος είναι. Για τον Ξενοφών Ζολώτα μιλάμε.

Μιχάλης: Ναι.

Ραχήλ: Είχε κατάστημα στην οδό Νέολου. Και επειδή αυτός ήταν, βεβαίως, είχε άλλη θέση, είχε βάλει τον ανιψιό του να είναι επικεφαλής του καταστήματος. Διευθυντή. Και αυτός πολύ γνωστός, ο Ηλίας Λαλαούνης.

Μιχάλης: Ηλίας;

Ραχήλ: Λαλαούνης.

Αυτός λοιπόν, εγώ πήγαινα, πήγαινα τότε εκείνη την εποχή που δούλευα στον πατέρα μου και του πήγαινα την παραγγελία του, δηλαδή, έπρεπε να την υπογράψει, να την εγκρίνει και να την πάω πίσω. Και μου είπε και μια στιγμή, με ρωτάει και μου λέει, έχω κάποιον ο οποίος ζει στη Θεσσαλονίκη, ήξερε ότι είμαι εβραία βέβαια, και θέλω να στον γνωρίσω. Εγώ τότε ήμουν 18 χρονών, ήμουν πάρα πολύ νέα, δεν έδωσα σημασία. Λέω, εντάξει, θέλει να μου γνωρίσει κάποιον που μένει και στη Θεσσαλονίκη κιόλας, τι να τον κάνω εγώ. Και δεν έδωσα σημασία.

Και κάποια στιγμή είχε έρθει, ταξίδευε ο άντρας μου, και εκείνο το χρόνο ταξίδευε και πουλούσε ρολόγια στους διάφορους, ταξιδιώτης. Και βρεθήκαμε, με φώναξε, λέει έλα να τον γνωρίσεις και βρεθήκαμε στο μαγαζί του μια μέρα.

Μιχάλης: Θυμάστε τι έτος;

Ραχήλ: Το 1958.

Και μετά άρχισε να μου λέει και συνέχεια, να μου λέει θέλει να σε γνωρίσει και θέλει να γνωριστείτε καλύτερα και να βγείτε μαζί. Και κάθε φορά τα ίδια μου έλεγε. Και κάποια στιγμή, λέω εντάξει, ας τον γνωρίσω. Η μητέρα μου είναι άγχους ανοδική. Γιατί όταν άκουσα ότι μένει στη Θεσσαλονίκη, λέει έχω μια κόρη στο Ισραήλ, η αδελφή μου μένει στο Ισραήλ. Θα έχω την άλλη στη Θεσσαλονίκη με τίποτα. Και όταν αρχίσαμε να βγαίνουμε, τον ρώτησα, λέει όχι, έχουμε σκοπό, λέει με τον συνέταιρό μου, να έρθουμε στην Αθήνα. Και αρχίσαμε και βγαίνουμε μαζί και ήρθε στους γονείς μου να με ζητήσει κάποια στιγμή. Και η μητέρα μου το πρώτο πράγμα που τον ρώτησε, λέει, δεν θα την πάει στη Θεσσαλονίκη, όχι, λέει, θα μετακομίσουμε στην Αθήνα. Και έτσι είναι που γνωριστήκαμε και παντρευτήκαμε.

Μιχάλης: Θυμάστε να υπάρχει κάποια αντίρρηση για το γεγονός ότι ήταν από τη Θεσσαλονίκη;

Ραχήλ: Υπήρχε αντίρρηση από τη Θεσσαλονίκη. Πολύ μεγάλη αντίρρηση.

Μιχάλης: Πείτε λίγο.

Ραχήλ: Από την οικογένεια του. Η οικογένεια, η μητέρα του, η μητέρα του πιο πολύ. Ότι δεν είμαι γνήσια εβραία. Δηλαδή, θεωρούσε ότι δεν είμαι γνήσια εβραία.

Μιχάλης: Πώς έλεγαν τη μητέρα του;

Ραχήλ: Ματίλδη Μπολτών.

Μιχάλης: Πότε έγινε ο γάμος;

Ραχήλ: Το Μάρτιο του '59.

Μιχάλης: Μάρτιο του '59.

Μιχάλης: Και πού έγινε;

Ραχήλ: Εδώ στην Αθήνα.

Μιχάλης: Πόσος κόσμος ήρθε;

Ραχήλ: Όχι πολύς. Δεν ήταν... Εντάξει, είχαμε πολλούς γνωστούς βέβαια. Αλλά δεν είναι όπως οι σημερινοί γάμοι. Δηλαδή. Γεμάτη συναγωγή. Αν ήταν δηλαδή.

Μιχάλης: Μπορείτε να μας περιγράψετε έτσι την τελετή; Πώς εξελίχθηκε;

Ραχήλ: Δεν θυμάμαι πολλά πράγματα. Αλλά... Δηλαδή, εγώ επέμενα να είναι ο ίδιος ο Ραβίνος. Ευτυχώς που είχε παντρέψει και την αδελφή μου. Δεν ξέρω γιατί έτσι. Δεν είμαι πολύ... Δηλαδή, δεν πιστεύω στα... Όπως λέγεται όταν είναι κανείς... Θρήσκος.

Μιχάλης: Όχι, προκατειλημμένος.

Ραχήλ: Προκατειλημμένος. Ναι, ναι, ναι. Αλλά ήθελα. Και πράγματι ήταν ο ίδιος. Και θυμάμαι ότι... επειδή οι αδελφοί μου νομίζω είχα πάει να φάμε όλοι μαζί μετά. Το είχα ζητήσει τον άντρα μου και μου λέει όχι, όχι. Ο καθένας σπίτι του λέει. Δεν ήθελε να κάνει κάτι μετά. Γυρίσαμε όλοι σπίτια μας δηλαδή. Δεν κάναμε ούτε φάγαμε όλοι μαζί τίποτα.

Μιχάλης: Η τελετή έγινε στα εβραϊκά;

Ραχήλ: Ναι, βέβαια.

Μιχάλης: Χρησιμοποιήθηκε κάποια άλλη γλώσσα;

Ραχήλ: Όχι.

Μιχάλης: Τραγούδια ακούστηκαν;

Ραχήλ: Όχι, δεν είχαμε... Είχαν πει στον άντρα μου, θέλεις χορωδία, θέλεις... Υπήρχε τότε κάποια... Αλλά είπε όχι, θέλω μια πολύ πολύ απλή τελετή. Ήταν έτσι πολύ...

Μιχάλης: Υπήρχαν κάποιοι άνθρωποι που τραγουδούσαν σε γάμους;

Ραχήλ: Υπήρχαν, υπήρχε χορωδία τότε. Κάποια χορωδία.

Μιχάλης: Αλλά υπήρχε κάποια δεξίωση, είπατε, μετά...

Ραχήλ: Όχι, τίποτα.

Μιχάλης: Πήγατε...

Ραχήλ: Φύγαμε σπίτι όμως, ναι. Πήγαμε σπίτι. Το σπίτι που είχαμε νοικιάσει πήγαμε κατευθείαν. Στη 3η Σεπτεμβρίου 159.

Μιχάλης: Σε ποιον όροφο;

Ραχήλ: Στον 5ο.

Μιχάλης: Εκεί, αυτό το σπίτι, είχε κάτι παραδοσιακά εβραϊκό μέσα;

Ραχήλ: Όχι, τίποτα.

Μιχάλης: Μεζουζά;

Ραχήλ: Α, ναι, ναι, πάντοτε. Εκεί, ακόμη και εδώ την έχω. Είδατε;

Μιχάλης: Ναι.

Μιχάλης: Άρα είχατε μεζουζά στην πόρτα;

Ραχήλ: Ναι, ναι.

Μιχάλης: Αυτό ήταν κάτι που κάνατε και με την οικογένειά σας πριν;

Ραχήλ: Ναι, ναι, πάντοτε.

Μιχάλης: Και τι κάνατε κάθε φορά που μπαίνατε;

Ραχήλ: Και ακόμα το κρατάω. Και πάντοτε. Και τώρα ακόμα. Δηλαδή, όχι όταν βγαίνω από το σπίτι, αλλά όταν πάω εκδρομή, όταν φεύγω για κανένα διήμερο. Όταν, αυτό είναι κάτι που σας δίδαξαν οι γονείς σας;

Ραχήλ: Δεν ξέρω, το έχω, δηλαδή την ευχή του Θεού.

Μιχάλης: Στο σπίτι σας, ο πατέρας σας προσευχόταν;

Ραχήλ: Ναι, ναι, πάντοτε. Και το Σάββατο, και την Παρασκευή απόγευμα. Αλλά, τις καθημερινές.

Μιχάλης: Τις καθημερινές, όχι;

Ραχήλ: Όχι. Αλλά Παρασκευή και Σάββατο, οπωσδήποτε.

Μιχάλης: Και εκτός από τη μεζουζά υπήρχε κάτι άλλο μέσα στο σπίτι με τον άντρα σας, που ήταν παραδοσιακό;

Ραχήλ: Είχαμε και την επτάφωτο, και στο σπίτι μου και εδώ. Τώρα την έχω φυλαγμένη.

Μιχάλης: Κάνατε τίποτα για το Σάββατο στο σπίτι;

Ραχήλ: Όχι. Τίποτα το ιδιαίτερο, όχι.

Μιχάλης: Κεριά είχατε;

Ραχήλ: Όχι.

Μιχάλης: Στο σπίτι με τους γονείς είχατε κεριά;

Ραχήλ: Ναι.

Μιχάλης: Και θυμάστε αν τα άναβε η μαμά σας το Σάββατο;

Ραχήλ: Ο μπαμπάς μου πάντοτε.

Μιχάλης: Και τι έλεγε όταν...

Ραχήλ: Έλεγε προσευχές.

Μιχάλης: Η μαμά σας δεν συμμετείχε σε αυτό;

Ραχήλ: Όχι, δεν συμμετείχε, αλλά ήταν πιο θρήσκα από τον πατέρα μου.

Μιχάλης: Θυμάστε ο μπαμπάς σας κάποια προσευχή που έλεγε;

Ραχήλ: Όχι.

Μιχάλης: Στο σπίτι σας τι τρώγατε;

Ραχήλ: Απλά πράγματα. Απλή κουζίνα είχαμε. Η μητέρα μου έφτιαχνε... Τα σπεσιαλιτέ της ήταν τα γλυκά. Της αρέσαν πολύ τα γλυκά. Έφτιαχνε καντάιφι και μπακλαβά. Δηλαδή το καντάιφι το αγόραζε έτοιμο το φύλλο. Το μπακλαβά τον άνοιγε εκείνη το φύλλο. Και ο πατέρας μου του άρεσε και εκείνη του άρεσε να μαγειρεύει πολύ. Η μητέρα μου δεν έτρωγε κρέας. Ήταν χορτοφάγος. Δεν ξέρω γιατί. Από μικρή λέει δεν της άρεσε το κρέας. Και ο πατέρας μου έφτιαχνε πάντοτε το κρέας. Η μητέρα μου έφτιαχνε τα λαχανικά.

Μιχάλης: Υπήρχε κάποιο φαγητό που δεν τρώγατε;

Ραχήλ: Δεν υπήρχε τίποτα. Τίποτα το ιδιαίτερο.

Μιχάλης: Όχι.

Ραχήλ: Σκόρδο δεν πολύ βάζαμε στο σπίτι.

Μιχάλης: Αλλά δεν θυμάστε να υπήρχε κάποιος θρησκευτικός λόγος να μην φάτε κάτι;

Ραχήλ: Όχι.

Μιχάλης: Δηλαδή θυμάστε να τρώτε χοιρινό;

Ραχήλ: Μπερδεύαμε δηλαδή τυρί με κρέας το μπερδεύαμε.

Μιχάλης: Χοιρινό;

Ραχήλ: Α χοιρινό ποτέ.

Μιχάλης: Χοιρινό δεν τρώγατε;

Ραχήλ: Εκεί όχι. Στο σπίτι μου όχι. Εδώ στον άντρα μου ναι. Αλλά το κρέας και το τυρί δεν... Δεν το...

Μιχάλης: Ναι.

Ραχήλ: Δηλαδή δεν δίναμε σημασία. Μπεσαμέλ με ας πούμε σε μουσακά βάζαμε.

Μιχάλης: Θαλασσινά θυμάστε να τρώτε;

Ραχήλ: Όχι πολύ. Της μητέρας μου της άρεσαν πολύ τα μπαρμπούνια. Και πηγαίναμε έξω και τα τρώγαμε πάντοτε. Στο σπίτι δεν μαγειρεύαμε ψάρι. Μπορεί αλλά πολύ αραιά.

Μιχάλης: Γαρίδες;

Ραχήλ: Όχι. Ποτέ.

Μιχάλης: Γιατί;

Ραχήλ: Μήπως για λόγους θρησκείας μπορεί.

Μιχάλης: Και υπήρχε κάποιο τραγούδι που είχατε μάθει από τους γονείς σας για κάποια γιορτή;

Ραχήλ: Ναι όχι. Δεν θυμάμαι κανένα.

Μιχάλης: Όταν κάνατε σέντερ κάνατε στο σπίτι;

Ραχήλ: Ναι βέβαια.

Μιχάλης: Και ο μπαμπάς σας διάβαζε την αγκαδά;

Ραχήλ: Εκείνος. Ναι την αγκαδά. Όλη την αγκαδά. Δεν παραλείπαμε τίποτα.

Μιχάλης: Και θυμάστε να γίνονται οι ερωτήσεις να συμμετέχετε κι εσείς;

Ραχήλ: Ναι βέβαια. Τις δέκα πληγές.

Μιχάλης: Και τις λέγατε κι εσείς;

Ραχήλ: Όλοι μαζί βέβαια.

Μιχάλης: Τραγουδούσατε όταν κάνατε το σέντερ;

Ραχήλ: Όχι δεν είχαμε τραγούδια. Τώρα ο άντρας μου η οικογένεια από τη Θεσσαλονίκη είχαν το καβρετίκο τι έλεγαν.

Μιχάλης: Όταν παντρευθήκατε με τον άντρα σας κάνατε σέντερ;

Ραχήλ: Όχι δηλαδή σπάνια. Πηγαίναμε στους γονείς μου. Ναι όταν κάναν οι γονείς μου πηγαίναμε. Αλλά ο άντρας μου ήταν πολύ... Λίμπρ Πανσέρ. Πώς λέγεται. Ήταν δεν ξέρω είχε πάρει και από την... Δεν ξέρω αν ήταν λόγω της καταδίωξης στη Θεσσαλονίκη όταν γύρισαν. Δηλαδή βρήκαν μια πολύ άσχημη κατάσταση. Και δεν θέλαν να ξεχωρίζουν σαν Εβραίοι. Και έχω την εντύπωση ότι αυτό τους ώθησε να είναι εντελώς ξένοι προς τη θρησκεία. Δηλαδή η πεθερά μου και ο άντρας μου και οι αδελφοί του. Σχεδόν δηλαδή δεν θέλαν καθόλου να συμμετάσχουν σαν Εβραίοι.

Μιχάλης: Ο άντρας σας σε τι γλώσσες μιλούσε;

Ραχήλ: Ισπανικά, Λαντίνο, Γαλλικά και Αγγλικά. Ελληνικά.

Μιχάλης: Ελληνικά ναι πολύ καλά.

Μιχάλης: Έχετε παιδιά;

Ραχήλ: Ναι δύο κόρες.

Μιχάλης: Πότε γεννήθηκαν;

Ραχήλ: Το 1960 και το 1961.

Μιχάλης: Και πώς λένε τις κόρες;

Ραχήλ: Ματίλδα.

Μιχάλης: Η μεγάλη;

Ραχήλ: Ναι.

Μιχάλης: Και Αλίκη.

Μιχάλης: Ματίλδα από την πεθερά;

Ραχήλ: Ναι.

Μιχάλης: Και το Αλίκη;

Ραχήλ: Το Αλίκη επειδή, δεν ξέρω γιατί, Εστέρ ήταν η μητέρα μου. Αλλά για κάποιο λόγο, συμφώνησε και εκείνη να μην βγάλουμε το όνομά της. Δεν θυμάμαι γιατί.

Μιχάλης: Όταν κάνατε παιδιά, αποφασίσατε να τηρείτε, αρχίσατε να τηρείτε κάποια;

Ραχήλ: Εγώ πάντοτε. Πάντοτε ήμουν. Αλλά είχα πολύ μεγάλη αντίδραση από τη μεριά της πεθεράς μου περισσότερο. Ο άντρας μου δεν έλεγε τίποτα. Αλλά η πεθερά μου ήταν ανένδοτη. Δηλαδή, ό,τι ήταν σχέση με θρησκεία, σαν να μην ήθελε καθόλου.

Μιχάλης: Εσείς τι θέλατε να τηρείτε στο σπίτι;

Ραχήλ: Ε, τα απαραίτητα. Όχι τίποτα. Το ματσά, ας πούμε, να την κρατάμε μια εβδομάδα. Δεν ήταν σπουδαίο να μην φάμε ψωμί, αλεύρι, ας πούμε, εκείνη την εβδομάδα. Και τώρα ήμουν και πολύ νέα και εγώ. Και με επηρέαζε. Και, δυστυχώς, δεν κράτησα ποτέ τίποτα στο σπίτι μου.

Μιχάλης: Η πεθερά σας έμενε μαζί σας;

Ραχήλ: Όχι, δεν έμενε μαζί. Κοντά έμενε. Πολύ κοντά μας. Στην Κοδρυκτόνος έμενε. Αλλά είχε, ήταν λεγάκι πολύ, χαρακτήρας, πολύ επίμονη. Δηλαδή ήταν αυταρχικός, αυταρχική.

Μιχάλης: Θυμάστε να κάνετε ποτέ σέντερ με τα παιδιά;

Ραχήλ: Με τα παιδιά στο σπίτι των γονιών μου. Πάντοτε.

Μιχάλης: Ο πατέρας σας, πότε πέθανε;

Ραχήλ: Το 1956. Συγγνώμη, λάθος. Το 1976.

Μιχάλης: Και όταν κάνατε το σέντερ, ήταν και ο άντρας σας;

Ραχήλ: Ναι, ναι, πάντοτε.

Μιχάλης: Αναφέρατε κάτι τραγούδια από Θεσσαλονίκη;

Ραχήλ: Ποια ήταν αυτά;

Ραχήλ: Το καβρετίκο, κάτι μου θυμίζει, κάτι μου θυμίζει. Αυτό το οποίο το έλεγαν, δηλαδή, πολλοί. Ο πατέρας μου δεν το έλεγε όμως. Τώρα, πού το θυμάμαι εγώ τόσο, δεν ξέρω. Ο πατέρας μου έλεγε άλλα τραγούδια, από τα Γιάννενα.

Μιχάλης: Θυμάστε κάτι για το τραγούδι;

Ραχήλ: Δεν θυμάμαι τίποτα.

Μιχάλης: Θυμάστε το καβρετίκο;

Ραχήλ: Το πολύ λίγο.

Μιχάλης: Θέλετε να μας πείτε ό,τι θυμάστε;

Ραχήλ: Κάτι. Κάτι. Σαν μια ιστορία μέσα αυτό. Έχει μια ιστορία. Ότι κάτι χάθηκε. Δεν ξέρω. Και εγώ δεν το... Δηλαδή, έχω τόσα χρόνια να τα ακούσω.

Το μόνο που θυμάμαι είναι το καβρετίκο. Τι είναι κατσικάκι;

Μιχάλης: Κατσικάκι.

Ραχήλ: Ναι, κατσικάκι.

Μιχάλης: Πότε το τραγουδούσατε αυτό ή το τραγουδούσε ο άντρας;

Ραχήλ: Ναι, ο άντρας μου το τραγουδούσε. Και ήταν και ο άντρας της αδελφής του. Ο οποίος ήταν πολύ... Πηγαίναμε, καμιά φορά πηγαίναμε, επειδή ο πατέρας μου πήγαινε στην αδελφή μου το Πάσχα, πηγαίναμε και κάναμε Πάσχα με την αδελφή του και τον άντρα της, ο οποίος ήταν και αυτός από τη Θεσσαλονίκη και τα ήξερε, ήξερε πολύ καλά όλα αυτά. Μοΐς Ναχμίας.

Μιχάλης: Μοΐς Ναχμίας.

Ραχήλ: Ναι.

Μιχάλης: Όταν λέτε ότι κάνατε την αδελφή σας...

Ραχήλ: Πηγαίναν κάθε Πάσχα, ναι. Κάθε Πάσχα πηγαίναν και η μητέρα μου και ο πατέρας μου.

Μιχάλης: Που έμενε;

Ραχήλ: Στην Αταντία.

Μιχάλης: Θα σας πω κάποιες γιορτές και θα μου πείτε αν κάνατε κάτι στο δικό σας σπίτι;

Ραχήλ: Ναι.

Μιχάλης: Κάνατε κάτι για το Σουκότ;

Ραχήλ: Σουκότ, όχι.

Μιχάλης: Πέσαχ;

Ραχήλ: Το Πέσαχ, ναι. Αλλά μόνο στους γονείς σας;

Ραχήλ: Μόνο, ναι. Δηλαδή δεν κρατούσαμε τη συνήθεια. Εγώ προσπαθούσα για τη ματσά, εννοώ. Αλλά το Πέσαχ, δηλαδή όσο ήταν οι γονείς μου εδώ, πηγαίναμε στους γονείς μου. Μετά πηγαίναμε και με την αδελφή του άντρα μου και κάναμε Πέσαχα.

Μιχάλης: Γιατί κρατάτε τη ματσά;

Ραχήλ: Γιατί κρατάμε τη ματσά;

Μιχάλης: Γιατί τηρούσατε αυτό το έθιμο;

Ραχήλ: Εγώ, εμένα μου άρεσε αυτή η συνήθεια και την κρατούσα. Αλλά σιγά σιγά με επηρεάστηκα κι εγώ και δεν θυμάμαι για πόσο καιρό το κράτησα.

Μιχάλης: Κάνατε και το αφικομάν;

Ραχήλ: Ναι, βέβαια.

Μιχάλης: Μπορείτε να περιγράψετε λίγο πώς ήταν αυτό με τα παιδιά;

Ραχήλ: Ναι, το δίναμε στο μικρότερο, νομίζω. Το κάναμε... Πείτε λίγο, τι ήταν το αφικομάν. Τι χρησιμοποιούσατε εσείς.

Ραχήλ: Α, βάζαμε μια ματσά μέσα σε μια πετσέτα κάποιος. Και το έπαιρνε η μικρότερη τώρα γιατί, δεν ξέρω. Δεν θυμάμαι.

Μιχάλης: Θυμάστε τα παιδιά να ψάχνουν το αφικομάν;

Ραχήλ: Όχι, όχι. Το δίνατε κατευθείαν.

Ραχήλ: Και το έπαιρνε η Αλίκη.

Μιχάλης: Η Αλίκη, ναι.

Ραχήλ: Πάντα. Πάντα εκείνη.

Μιχάλης: Κάνατε τίποτα για Σαββουότ;

Ραχήλ: Όχι, όχι τίποτα ιδιαίτερο. Το πουρίμ κρατούσαμε.

Μιχάλης: Πώς, τι κάνατε στο πουρίμ;

Ραχήλ: Ντύνονταν τα παιδιά. Κάναμε πάρτι.

Μιχάλης: Τι ντύνονταν τα παιδιά;

Ραχήλ: Είχαν, είχα για πολύ καιρό, η μία της είχα, ακόμα νομίζω κάπου βρίσκεται, μία στολή μάγισσας της είχα. Και η άλλη, τι ήταν η πεταλούδα νομίζω.

Μιχάλης: Ποια φορούσε τη στολή μάγισσας;

Ραχήλ: Η μικρή, η Αλίκη.

Μιχάλης: Και κάνατε πάρτι στο σπίτι;

Ραχήλ: Ναι.

Μιχάλης: Είχατε καλεσμένους;

Ραχήλ: Ναι, γιατί είχαμε μια παρέα τότε που ήμασταν όλοι Εβραίοι. Και κάναμε μεταξύ μας πάρτι.

Μιχάλης: Ποια παρέα ήταν αυτή από πού;

Ραχήλ: Ήταν η Ματαθία, οι γονείς του Άλεκ Ματαθία. Και αυτοί είχαν μεγάλη οικογένεια, πολλά αδέρφια. Και συνήθως κάναμε πάρτι, δηλαδή, μεταξύ μας.

Μιχάλης: Στο δικό σας σπίτι;

Ραχήλ: Και στο δικό μας και στο δικό τους. Εκείνοι είχαν μεγάλο σπίτι στο Ψυχικό. Και κάναμε, δηλαδή, κάνανε πιο πολύ εκείνοι πάρτι.

Μιχάλης: Και ντύνονταν όλα τα παιδιά;

Ραχήλ: Όλα τα παιδιά, ναι.

Μιχάλης: Εσείς ντυνόσασταν;

Ραχήλ: Εγώ δεν θυμάμαι να έχω ντυθεί. Όταν κάναμε τη μεγάλη πάρτι, θυμάμαι. Αλλά αυτό δεν ήταν το πουρίμ. Ήταν οι απόκριες.

Μιχάλης: Και είχε κάποιο ιδιαίτερο φαγητό το πουρίμ που κάνατε;

Ραχήλ: Όχι. Ούτε και να είχε δεν το θυμάμαι. Μπορεί και να είχε. Κάτι να κάναμε το ιδιαίτερο. Δεν το θυμάμαι πια.

Μιχάλης: Οι φίλοι σας με το επώνυμο Ματαθίας ήταν και αυτοί με καταγωγή από...

Ραχήλ: Όχι. Η Ματαθία ήταν, εκείνος ήταν από το Βόλο. Και η Μπερτ ήταν καταγωγή από την... Τι είναι. Από τη Λάρισσα νομίζω. Ο Άλεκς ίσως θυμάται καλύτερα. Οι γονείς του είναι.

Μιχάλης: Ο Άλεκ Ματαθίας.

Μιχάλης: Το Χανουκά κάνατε κάτι;

Ραχήλ: Το Χανουκά... Χανουκιά βέβαια. Την έχω ακόμα.

Μιχάλης: Θέλετε να μας πείτε τι κάνατε με αυτή;

Ραχήλ: Ανάβαμε κάθε μέρα από ένα κεράκι.

Μιχάλης: Για πόσες μέρες;

Ραχήλ: Για 7-8 νομίζω.

Μιχάλης: Και το κάνατε εσείς ή κάποιος άλλος;

Ραχήλ: Ο άντρας μου συνήθως το έκανε. Και ο πατέρας μου στο σπίτι του πατέρα μου.

Μιχάλης: Και έλεγαν κάτι όταν το έκαναν;

Ραχήλ: Και κάποιες προσευχές έλεγαν βέβαια.

Μιχάλης: Θυμάστε και τον άντρα σας να τις λέει;

Ραχήλ: Όχι τόσο πολύ. Τα παιδιά ήταν εκεί.

Μιχάλης: Ναι βέβαια. Πάντοτε το χαίρονταν.

Μιχάλης: Και πώς συμμετείχαν;

Ραχήλ: Τους άρεσε γιατί ήταν γιορτή. Ήταν χαρά.

Μιχάλης: Και πώς γιορτάζατε; Τρώγατε κάτι ιδιαίτερο;

Ραχήλ: Ναι κάτι τρώγαμε ιδιαίτερο το χανουκά. Αλλά και αυτό δεν θυμάμαι. Ήταν τόσος καιρός που δεν μαζευόμασταν πια σαν οικογένεια. Γιατί ο άντρας μου έφυγε το 2004. Και από τότε λίγο διαλυθήκαμε.

Μιχάλης: Γιομ Κιπούρ;

Ραχήλ: Εγώ το κρατούσα για πολύ καιρό. Το Γιομ Κιπούρ και μάλιστα και κάποιος γιατρός, όχι εβραίος, είχε πει ότι είναι πάρα πολύ υγιεινό αυτό που κάνετε.

Μιχάλης: Κάποιος άλλος στο σπίτι το κρατούσε;

Ραχήλ: Όχι.

Μιχάλης: Πηγαίνατε στη συναγωγή με τον άντρα σας;

Ραχήλ: Όχι. Καθόλου σχεδόν.

Μιχάλης: Πότε ήταν η τελευταία φορά που πήγατε σε μια λειτουργία;

Ραχήλ: Πολύς καιρός. Πάρα πολύς καιρός. Σχεδόν από πότε, από όταν παντρεύτηκε η κόρη μου φαντάζομαι. Το 1998.

Μιχάλης: Άρα πηγαίνατε τακτικά μόνο όταν ζούσατε σαν παιδί με τους γονείς σας;

Ραχήλ: Ναι, σαν παιδί. Πολύ, πολύ τακτικά με τη μητέρα μου. Κάθε Σάββατο, Σάββατο ήταν απαραίτητο.