Απομαγνητοφώνηση
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: Σήμερα είναι Δευτέρα 27 Ιανουαρίου, 2025 η ώρα είναι 11.36, βρισκόμαστε εδώ με τον κύριο Ραφαήλ Μωυσή στο σπίτι του στην Κηφισιά και τη συνέντευξη θα τη κάνω εγώ, Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης.
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: Τώρα, κύριε Μωυσή, αρχικά θα ήθελα να σας ρωτήσω που γεννηθήκατε;
Ραφαήλ Μωυσής: Λοιπόν, γεννήθηκα στη Θεσσαλονίκη, παρόλο ότι όταν με ρωτάνε ποια είναι η καταγωγή σου, η απάντησή μου είναι είμαι κατά τα τρία τέταρτα γιαννιώτης και κατά ένα τέταρτο από τα τρίκαλα της Θεσσαλίας και δεν λέω ότι είμαι από τη Θεσσαλονίκη και πράγματι ούτε ο πατέρας μου, ούτε η μητέρα μου, ούτε κανένας πρόγονος ήταν Θεσσαλονικός, δεν ήταν σεφαραδίτες.
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: Σεφαραδίτες, έτσι.
Ραφαήλ Μωυσής: Γιατί λοιπόν γεννήθηκα εγώ στη Θεσσαλονίκη. Ο πατέρας μου, ο Ασέρ Μωυσής, γεννήθηκε στα Τρικάλα και μεγάλωσε στα Τρικάλα. Οι Εβραίοι των Τρικάλων επειδή είχαν επιρροές και από τους Ρωμανιώτες των Ιωαννίνων και από τους σεφαραδίτες της Θεσσαλονίκης σε πολλά σπίτια μιλούσαν και τις δύο γλώσσες. Έτσι ο πατέρας μου μεγάλωσε και είχε δύο μητρικές γλώσσες. Τις οποίες μιλούσε εξίσου καλά. Τα ελληνικά και τα λατίνο, τα ευραϊκά.
Ραφαήλ Μωυσής: Μεγάλωσε, ήταν πολύ καλός στο σχολείο του. Και ο πατέρας του, ο Ραφαήλ Μωυσής, του οποίου το όνομα φέρω, ήταν δικαστικός κλητήρας. Και έτσι με τα δικαστικά είχε αν θέλετε κάποια συγγένεια ο πατέρας μου. Και ήρθε και σπούδασε νομικά. Στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Αποφοίτησε από το Πανεπιστήμιο Αθηνών.
Ραφαήλ Μωυσής: Και ήξερε ότι υπάρχει αυτή η μεγάλη και ακμάζουσα ευραϊκή κοινότητα στη Θεσσαλονίκη. Η οποία είχε το πρόβλημα ότι είχε βρεθεί σχετικά πρόσφατα να ανήκει σε ένα κράτος που λεγόταν Ελλάς. Με το οποίο δεν είχαν σχέση. Δεν μιλούσανε τη γλώσσα. Οι Εβραίοι της Θεσσαλονίκης. Μεταξύ τους μιλούσαν Λαντίνο. Και οι μορφωμένοι μιλούσαν Γαλλικά.
Ραφαήλ Μωυσής: Θυμάμαι σαν μικρό παιδί εφημερίδες που κυκλοφορούσαν και ήταν ή Λαντίνο ή Λεντον Παντών. Εκδίδε το Εβραϊκή Εφημερίδα στα Γαλλικά. Κατά συνέπεια δεν ξέρανε Ελληνικά. Και βρεθήκανε να έχουν θέματα τα οποία να πρέπει να υποστηρίξουν ενώπιον δικαστηριών. Και δεν υπήρχε δικηγόρος με τον οποίο να μπορούν να συννενοηθούν. Και ήρθε από μηχανής Θεός ο Ασέρ Μωυσής, ο οποίος ήταν Έλλην δικηγόρος, ομιλώντα Ισπανοεβραϊκά.
Ραφαήλ Μωυσής: Είναι γραμμένο σε βιογραφία ενός συναδέλφου τους ότι για να δεις τον Ασέρ Μωυσή σαν πελάτης δικηγόρο έπρεπε να ζητήσει σειρά προτεραιότητας. Τόσο μεγάλη ήταν η ανάγκη. Και στη συνέχεια έφερε κοντά τους στο γραφείο του τον Γιωμτόβια Κόελ, πολύ γνωστή επίσης επώνυμη εβραϊκή προσωπικότητα, ο οποίος επίσης ήταν από τα Τρίκαλα και έτσι ήταν ο Γιωμτόβια Κόελ και ο Ασέρ Μωυσής στο ίδιο γραφείο Συνοδό Ερμού της Θεσσαλονίκης.
Ραφαήλ Μωυσής: Και στη συνέχεια έφεραν κοντά τους και επίσης Τρικαλλινό συμμαθητή τους, αυτή τη φορά όχι Εβραίο, τον Σωτήριο Παπαδήμα, ο οποίος ήτανε Συμβολιογράφος και έτσι ήταν οι δύο Εβραίοι δικηγόροι και ο Συμβολιογράφος συνεργαζόμενος που εξυπηρετούσαν όλες τις ανάγκες, είτε ήταν αστικές, είτε ποινικές, είτε οικογενειακές, οποιοδήποτε, ήταν του πατέρα μου.
Ραφαήλ Μωυσής: Λοιπόν, γι' αυτό βρέθηκα στη Θεσσαλονίκη, στη συνέχεια ενώ είχε ήδη εγκατασταθεί σαν δικηγόρος από προξενιό παντρεύτηκε τη μητέρα μου, η Ριέτι Γέτι Λευή, εγγονή του Νταβιτσόν Εφέντη, έτσι, από τα Γιάννενα, ο γάμος έγινε στα Γιάννενα και μετά εγκαταστάθηκαν στη Θεσσαλονίκη, στην οδό Τσιμισκή 90.
Ραφαήλ Μωυσής: Ξέρετε σήμερα όταν λέμε ότι ζούσαν στην οδό Τσιμισκή, μοιάζει περίεργο, διότι η Τσιμισκή είναι εμπορικός δρόμος, καταστήματα, γραφεία, τότε ήταν ένας δρόμος στον οποίο κατοικούσαν και ήτανε τρεις όροφοι και σοφίτα, τέσσερα δηλαδή, ιδιοκτησία του πατέρα μου και σε αυτό το σπίτι γεννήθηκα, έτσι. Και έτσι εξηγείται γιατί γεννήθηκα στη Θεσσαλονίκη.
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: Ο παππούς σους Ραχαήλ Μωυσής είναι αυτός ο οποίος βασανίστηκε όπως αναφέρεται στο βιβλίο.
Ραφαήλ Μωυσής: Είναι αυτός ο οποίος του εκόπηκε το αριστερό χέρι διότι κατηγορήθηκε, κατά τη διάρκεια της επανακατάληψης των Τρικάλων από τους Τούρκους στον πόλεμο, τον Ατυχή πόλεμο του 1897 και κατηγορήθηκε για φιλελληνική δραστηριότητα για την οποία καταδικάστηκε σε θάνατο. Μεσολάβησε υπέρ αυτού ένας φίλος του Τούρκος ο Ομέρ Βέης και μετατράπηκε η θανατική ποινή σε ποινή αποκοπή χειρός. Ήταν αυτός ο οποίος ήταν ο μονόχειρας. Δεν ζούσε όταν γεννήθηκα εγώ, δεν τον εγνώρισα ποτέ.
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: Ποια χρονιά γεννηθήκατε?
Ραφαήλ Μωυσής: Το 1933.
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: Η οικογένεια του πατέρα σας ήτανε πολλές γενιές στα Τρίκαλα, όπως ξέρετε;
Ραφαήλ Μωυσής: Κοιτάξτε, όχι δεν πρέπει να ήταν πολλές γενιές γιατί πρέπει ο παππούς του να ήτανε από το Αγρίνιο. Και να εκδιώθηκαν, υπήρξε διωγμός των Εβραίων από το Αγρίνιο την εποχή του κοσμά του Αιτωλού. Και βεβαίως δεν υπήρχαν επώνυμα, οι Εβραίοι δεν είχαν επώνυμα. Είχαν όνομα και πατρόνυμο. Υποχρεώθηκαν να αποκτήσουν επώνυμο προκειμένου να αποκτήσουν την ελληνική ιθαγένεια. Και έτσι ο Ραφαέλ Μωσέ, που ήτανε και τα δύο μικρά ονόματα, έγινε Ραφαέλ μικρό και Μωσέ επώνυμο. Το Μωσέ το μετέτραψε σε Μωυσής ο πατέρας μου όταν κατά κάποιο τρόπο υπήρχε μια τάση προς εξειληνισμό, όταν έγινε δικηγόρος κλπ.
Ραφαήλ Μωυσής: Λοιπόν, γεννιέμαι στην Οδό Τσιμισκή 90. Είναι οι πρώτες παιδικές μου αναμνήσεις. Ήξερα ότι είμαι Εβραίος. Ο όρος Ρωμανιώτης μου ήταν άγνωστος. Παρότι προφανώς κυριαρχούσε το ρωμανιώτικο στοιχείο λόγο της μητέρας μου. Και η μητέρα του πατέρα μου που ζούσε μαζί μας ήταν Γιαννιώτισσα, παντρεμένη με Τρικαλλινό. Άρα γι' αυτό λέω τα τρία τέταρτα.
Ραφαήλ Μωυσής: Μιλούσα ελληνικά. Δεν έμαθα ποτέ Λαντίνο. Δεν με στείλαν σε εβραϊκό σχολείο. Πήγα πρώτη δημοτικού στη σχολή Βαλαγιάννη. Κατά συνέπεια ήξερα μεν ότι είμαι Εβραίος, αλλά κατά τα λοιπά. Οι άνθρωποι που έβλεπα γύρω στο περιβάλλον, με εξαίρεση το Γιωμτόβια Κουέλ, ήταν όλοι Χριστιανοί Ορθόδοξοι. Και αυτό που καλλιεργήθηκε σε μένα ήταν περισσότερο το στοιχείο του Έλληνα. Παρότι ήξερα βέβαια ότι ήμουν Εβραίος.
Ραφαήλ Μωυσής: Πήγα πρώτη δημοτικού στη σχολή Βαλαγιάννη. Και οι αναμνήσεις μου μέχρι κάποια ημερομηνία που θα σας πω και είναι σημαντιακή. Ήταν οι σκόρπιες παιδικές αναμνήσεις που όλοι έχουμε. Θυμάμαι περιστατικά, τυχαία, που μου είχαν εντυπωσιάσει. Οι αναμνήσεις που γίνονται με συνέχεια και συνέπεια από τις 28 Οκτωβρίου 1940. Ήταν τόσο συνταρακτική αυτή η εμπειρία για μένα, ώστε από εκεί και πέρα τα θυμάμαι όλα. Που λέει ο λόγος από μέρα σε μέρα.
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: Κάτι το σημαντικό το οποίο να σας διηγηθώ πριν το 1940.
Ραφαήλ Μωυσής: Σας είπα σκόρπιες, όχι σημαντικές αναμνήσεις.
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: Όταν ήσασταν ας πούμε μικρός, η οικογένειά σας τηρούσε τις γιορτές στο σπίτι;
Ραφαήλ Μωυσής: Κοιτάξτε. Όχι με μεγάλη συνέπεια. Δηλαδή δεν θυμάμαι Σέντερ του Πάσχα. Πιθανόν να γιορταζόταν, αλλά δεν ήταν κάτι το οποίο μου έμεινε. Δεν πηγαίναμε στη Συναγωγή Παρασκευή και Σάββατο. Δεν με πηγαίνανε στη Συναγωγή. Και είναι αξίωση από αυτά τα παράδοξα. Έχετε έναν Ασέρ Μωυσή, ο οποίος είναι Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Κοινότητας. Πρόεδρος Μπενεμπερίου. Πρόεδρος των Σιωνιστών. Οπωσδήποτε η ηγετική φυσιογνωμία του μεγάλου Εβραϊσμού της Θεσσαλονίκης. Και ο γιος του πηγαίνει σε ελληνικό σχολείο. Δεν μαθαίνει εβραϊκά. Υπήρχαν πολύ καλά εβραϊκά σχολεία. Αυτά είναι και αργότερα θα σας πω πώς νομίζω επηρέασε τη ζωή μου.
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: Ωραία. Ο πατέρας σας προσευχόταν το πρωί;
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: Προσευχόταν ο ίδιος ο πατέρας σας.
Ραφαήλ Μωυσής: Όχι. Δεν θυμάμαι προσευχή τέτοια. Υπήρχε μεζουζά έξω από την πόρτα του σπιτιού. Το μόνο στοιχείο αν θέλετε. Πιο έντονη ανάμνηση έχω από τον κουμπαρά της Καίρενα Καγέμετ. Που υπήρχε πάντα. Και πάντα βάζαμε. Όπως επίσης ότι κάποιος ερχόταν. Προφανώς ήταν η πρώτη του κάθε εβραϊκού μήνα. Χτυπούσε την πόρτα του και έλεγε. Ροσχώδες. Και κάτι έπρεπε να του δώσουν. Περνούσε κάποιος για να εισπράξει κάποιο είδους συνδρομή για την πρώτη μηνός.
Ραφαήλ Μωυσής: Απ' τα πράγματα που μου είχαν εντυπωσιάσει. Ήταν ο θάνατος του Ιωάννη Μεταξά. Ο πατέρας μου δεν ήταν μεταξικός. Έχει χαρακτηρίσει τον εαυτό του αντιβενιζελικό, μετανιωμένο. Αργότερα στη ζωή του. Αναγνώρισε την αξία του ελευθερίου Βενιζέλου. Αλλά θυμάμαι τη μητέρα μου να κλαίει όταν το ραδιόφωνο ανήγγειλε το θάνατο του Ιωάννη Μεταξά. Μου είχε κάνει πολύ εντύπωση ότι έκλαιγε η μητέρα μου επειδή πέθανε ο Μεταξάς.
Ραφαήλ Μωυσής: Θυμάμαι τον εαυτό μου. Υπήρχε ένα από αυτά τα ραδιόφωνα, τα Philips, που είχαν κάποια τσόχα μπροστά. Και λέει, ξέρετε, έχει βγει μια συσκευή την οποία τον βλέπεις αυτόν που μιλάει. Και εγώ με τη φαντασία μου έβλεπα το ραδιόφωνο και πίσω από τη τσόχα να βγαίνει κάποιος άνθρωπος. Αυτή ήταν η πρώτη μου αντίληψη ότι υπήρχε τηλεόραση.
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: Η κήρυξη του πολέμου γιατί σας έκανε.
Ραφαήλ Μωυσής: Λοιπόν, ξύπνησα. Και το δωμάτιό μου είχε παράθυρο και μπαλκόνι στην οδό Τσιμισκή. Ενώ των γονέων μου δεν ήτανε, ήτανε πιο πίσω. Αλλά και οι δύο γονείς μου ήταν στο δωμάτιό μου στο παράθυρο και κοιτούσαν κάτω. Και μόλις ξύπνησα σηκώθηκα εγώ και πήγα στο παράθυρο και ήταν αυτή η εικόνα την οποία την έχετε ακούσει να περιγράφετε. Σε κατάσταση πανηγύρια.
Ραφαήλ Μωυσής: Σε κατάσταση ειρησμού νέοι άνθρωποι να τρέχουν και να τραγουδάνε και να ζητογραφγάζουν και να ανεβαίνουν στα Τραμ. Παίρνουν σε Τραμ στην Τσιμισκή. Για να πάνε να καταταγούν. Δηλαδή αυτό το οποίο περιγράφεται σαν αυτός το ξέσπασμα ηρωισμού πάμε να πολεμήσουμε για την πατρίδα. Ήταν κάτι το οποίο συνέβη. Δεν συνέβη μόνο στην Αθήνα όπως θα και θα πω. Συνέβη παντού. Συνέβη παντού. Δεν ήθελε να υπάρχουν τα δίκτυα τα οποία να μεταφέρουν ξέρεις πάμε να πανηγυρίσουμε. Ήταν κάτι το οποίο ήταν αυθόριμο και με εντυπωσίασε αυτό.
Ραφαήλ Μωυσής: Στη συνέχεια εντάξει έχει κηρυχθεί πόλεμος. Έμεισε να είναι και ωραίο καταρχήν. Δευτέρα ήταν. Οικοστή οδό Οκτωβρίου γιατί ωραίο. Γιατί καταρχήν δεν πηγαίναμε σχολείο. Κλείσαν τα σχολεία. Οπότε μπορούσα μετά. Ήταν κάτι περισσότερο. Τα παιχνίδια. Να βάζουμε κάτι χαρτιά με κόλλες στα τζάμια για να μην σπάσουν. Κάναμε κάτι δήθεν σκίσεις. Ξέρετε εδώ στα τραπέζια θα υπάρχει βαμπάκι και μόλις χτυπήσουν οι συρήνες θα βάλετε βαμβάκι στα αυτιά σας για να μην σας ξεκουφάνουν οι βόμβες. Και αυτά ήταν ωραία όλα. Και Δευτέρα και Τρίτη και Τετάρτη και Πέμπτη. Όλα ωραίος ο πόλεμος. Κατά τα άλλα. Και Παρασκευή πρωί γίνεται ο βομβαρδισμός.
Ραφαήλ Μωυσής: Ο πρώτος βομβαρδισμός στη Θεσσαλονίκη έγινε την πρώτη Νοεμβρίου ημέρα Παρασκευή. Και χτύπησαν οι συρήνες και η οδηγία μας ήταν να κατεβούμε στο υπόγειο το οποίο δεν ήταν καταφύγιο απλώς να κατεβούμε κάτω. Αλλά ενώ κατεβαίναμε χτύπησε η λήξη. Και αρχίσαμε να ξανανεβαίνουμε αλλά αυτό που είχε συμβεί είχαν έρθει ιταλικά αεροπλάνα με ελληνικά σήματα. Ξεγελάστηκε η αερά μου και έδωσε λήξη όταν τα είδε. Και ήρθαν και πέσανε οι πρώτες βόμβες ενώ ανεβαίναμε τη σκάλα και θυμάμαι το τρομερό θόρυβο και το σύστηκε το σπίτι. Και κοίταξα στο ταβάνι ήμουν βέβαιος ότι θα πέσει το κεφάλι μου. Δεν έπεσε βέβαια προφανώς.
Ραφαήλ Μωυσής: Ο πατέρας μου είχε πάει στο γραφείο του και γύρισε αμέσως μετά τη λήξη του συναγερμού. Πέσανε πολλές βόμβες εκείνη τη μέρα στην πόλη. Να μας πάρει και να μας πάει στο σπίτι της αδελφής του της θείας Λουίζας εκεί η οποία έμενε σε πολυκατοικία από μπετόν αρμέ. Ενώ το δικό μας σπίτι ήταν ξύλα και τούβλα. Λοιπόν και βγήκαμε.
Ραφαήλ Μωυσής: Και ήταν μια κατάσταση που δεν θα ξεχάσω ποτέ. Ταραχή μεγάλη. Σε μια γωνία ένας χοροφύλακας με κομμένο το πόδι. Το οποίο δεν μπορούσα να... Φαντάζεσαι τώρα μικρό παιδί 7 χρονών να βλέπει ένα πόδι κομμένο. Και μετά δύο σπίτια από τα οποία από τα παράθυρα βγαίνανε φλόγες. Και αυτή ήταν η ανάμνηση. Και έκτοτε...
Ραφαήλ Μωυσής: Το κακομαθημένο παιδί για τα οποία όλα πηγαίνανε καλά. Γίνεται ένα ένδρομο πλάσμα. Το οποίο φοβότανε μέχρι να πάει τουαλέτα. Με το φόβο ότι κατά διάρκεια που θα ήμουν με τα παντελόνια μου κάτω. Θα γίνει συναγερμός και δεν θα προλάβω να... Και αυτό είναι η πλήρης ας πούμε αλλαγή και εντύπωση.
Ραφαήλ Μωυσής: Φύγαμε όταν άλλαξε το καθεστώς στη Γιουγκοσλαβία. Και ο πατέρας μου αξιολόγησε ότι ήταν αναπόφεκτη. Έζησα βέβαια το θρίαμβο του Αλβανικού. Περιμέναμε να βγουν οι χιουμοριστικές. Χιουμοριστικές εφημερίδες βγαίνανε με όλες τις γελοιογραφίες. Τραγουδούσαμε. Μπορώ να σας τραγουδήσω όλα τα τραγούδια. Κορόιδο Μουσουλίνη και τα λοιπά. Τα θυμάμαι απ' έξω όλα τα τραγούδια που τραγουδούσε η παιδιά της Ελλάδος. Παιδιά που... Παιδιά που πολεμάτε πάνω στα βουνά. Όλα τα τραγούδια.
Ραφαήλ Μωυσής: Αλλά κατάλαβε ότι αναπόφεκτα θα έμπαινε η Γερμανία και θα ερχότανε. Και συνεπώς σαν επώνυμο πρόσωπο έπρεπε να φύγει απ' Θεσσαλονίκη. Και κατάφρενε να βρει εισιτήρια για να μπούμε στο τρένο. Κι έτσι εγκαταλείψαμε το σπίτι της Θεσσαλονίκης. Στον Σιδηρομικό Στραθμό τον πλησίασε ένας φίλος του, ο Ισακ Άντζελ, επώνυμη προσωπικότητα των Θεσσαλονικιών, ο οποίος του ζήτησε δώσε μου το ένα εισιτήριο. Μα αυτό... Μα το παιδί εγώ δεν χρειάζεται εισιτήριο. Το μικρό παιδί τώρα θα το πάρετε το εισιτήριο και του παραχώρησε το εισιτήριό μου κι εγώ έβαλα τα κλάματα γιατί ήθελα το εισιτήριό μου και το παραχώρησε ο πατέρας μου στον Ισακ Άντζελ κι ήρθαμε στην Αθήνα.
Ραφαήλ Μωυσής: Έτσι τελειώνει η ιστορία, αν θέλετε, της ζωής της Θεσσαλονίκης απ' την οποία ξεκινήσαμε.
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: Να ρωτήσω κάτι. Να ρωτήσω. Όταν φύγατε από τη Θεσσαλονίκη στην Αθήνα μένατε με τη θεία σας ακόμα;
Ραφαήλ Μωυσής: Όχι. Με τη θεία μου μείναμε πολύ λίγες μέρες ίσως ένα μόνο βράδυ στο οποίο πρέπει να είχανε δέκα οικογένειες εβραϊκές καταφύγεις στο ίδιο χώρο εκεί στο βράδυ που ήτανε κάπως από με τον Αρμέ το σπίτι. Στη συνέχεια επί αρκετές ημέρες φιλοξενηθήκαμε στο θησαυρωφυλάκειο στο αυροφυλάκιο της εμπορικής τράπεζας. Ο πατέρας μου μεταξύ της παρέας του ήταν ο Διευθυντής Εθνικής ο Πατακάκης και ο Διευθυντής Εμπορικής Σοσκέβης και σε μία από τις δύο κάτω εκεί που ήταν οι θυρίδες ήτανε προφανώς ασφαλής χώρος ένας τεράστιος χώρος με θυρίδες γύρω γύρω και εκεί μείναμε πολλές μέρες πολλά βράδια μέχρις ότου μετά πήγαμε φιλοξενηθήκαμε στο σπίτι του Γιοντοβια Κόελ που ήταν κάπως έξω από το κέντρο ενώ κατασκευαζόταν καταφύγιο στην Τζιμισκή όπου για λίγο γυρίσαμε αλλά αμέσως μετά ήρθαμε στην Αθήνα σε ένα ξενοδοχείο Συνοδό Πανεπιστημίου σε ένα διαμέρισμα σε μία παροδότηση οδού 3η Σεπτεμβρίου εκεί μας βρήκε η είσοδος των Γερμανών στην Αθήνα
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: Ο πατέρας σας παρακολουθούσε τα νέα του εξωτερικού από πριν τον πόλεμο
Ραφαήλ Μωυσής: Παρακολουθούσε ασφαλώς τα νέα του εξωτερικού από πριν τον πόλεμο θυμάμαι να ακούει τον Δίνο ελληνικά την ελληνική εκπομπή του BBC διάβαζε επίσης εφημερίδες στη Θεσσαλονίκη έπαινε το Παλαιστάιν Πώς αρχικά λεγότανε Παλαιστάιν Πώς συνέπως διάβαζε και άκουγε ραδιόφωνο
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: Σε εκείνη την εποχή μιλούσε άπιαστα εβραϊκά;
Ραφαήλ Μωυσής: όχι ακόμη τα εβραϊκά τα έμαθε μάλλον στη διάρκεια της κατοχής και στη συνέχεια βέβαια μιλούσε γαλλικά μιλούσε ισπανικά, μιλούσε ιταλικά δεν μιλούσε αγγλικά, τα αγγλικά τα έμαθε μεταπολεμικά ήταν πολύ φτωχά τα αγγλικά του αλλά τα μιλούσε
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: και η μητέρα σας τι γλώσσες μιλούσε;
Ραφαήλ Μωυσής: η μητέρα μου μιλούσε άπταιστα γαλλικά και ελληνικά
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: είχε μεγαλώσει στα Γιάννενα;
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: και σε τι σχολή είχε πάει;
Ραφαήλ Μωυσής: στη Ζωσιμαία σχολή
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: άρα δεν είχε περάσει την Αλιαντς;
Ραφαήλ Μωυσής: όχι είχε πάει στη Ζωσιμαία
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: και είπατε με προξήνιο έγινε ο γάμος;
Ραφαήλ Μωυσής: ναι
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: και ποιος το ξεκίνησε το προξενιό;
Ραφαήλ Μωυσής: λοιπόν η κουμπάρη τους ήταν η Ωρεοζήλ και ο Αλέξανδρος Λεβί η Ωρεοζήλ ήταν σύδη από τα Τρίκαλα και ο Αλέξανδρος Λεβί ήταν από το Βόλο και ο Αλέξανδρος είχε και κάποια συγγένεια με τον Λεβί ήταν ο Αλέξανδρος Λεβί είχε συγγένεια με τους Γιάννιώτες Λεβί βάση περιπτώσεων ότι αυτή έκανε το προξενιόκαι ήταν οι κουμπάροι τους
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: άρα ήταν από την πλευρά της νύφης που ξεκίνησε το προξενιό
Ραφαήλ Μωυσής: έτσι έγινε πραγματικά και όχι κοιτάξτε η Ωρεοζήλ είπαμε είναι Τρικαλημνία ο Αλέξανδρος Γιάννιώτης συνεπώς η Ωρεοζήλ είχε τη σχέση με τον πατέρα και ο Αλέξανδρος τη σχέση με τη μητέρα
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: και απλά ήθελα να ξεκαθαρίζω κάτι από την πλευρά του πατέρα σας Ραφαήλ Μωσέ τότε ήταν θα μπορούσαμε να πούμε Σεφαραδίτης το ξέρουμε αυτό
Ραφαήλ Μωυσής: όχι ήταν και αυτός Ρωμανιώτης όχι μάλλον Ρωμανιώτης αλλά μιλούσε τα Ισπανικά και η Νώναη Μίριαμ παρότι ήταν Ρωμανιώτησα είχε μάθει και μιλούσε
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: και τη λέγατε Νώνα
Ραφαήλ Μωυσής: Νώνα τη λέγαμε ναι
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: η ιστορία Μπαρτσιλάη αλλά πηδάμε αμέσως κάπως
Ραφαήλ Μωυσής: είναι μια πολύ ενδιαφέρουσα ιστορία διότι υπάρχουν οι δύο εκδοχές για το τι συνέβη ακριβώς στον Ηλία Μπαρτσιλάη υπάρχει αυτή που εγώ ονομάζω η ηρωική εκδοχή την οποία υποστηρίζουν οι απόγονοι του σύμφωνα με την ηρωική εκδοχή ο ίδιος αποφάσισε να πει να προσφύγει προς τους αντάρτες και να φύγει μόνο πάνω σε άσπρο άλογο όταν τον περιγράφουν ας πούμε να φεύγει τέλος πάντων και υπάρχει η εκδοχή την οποία έχει γράψει ο πατέρας μου η οποία είναι ότι όταν τον φώναξαν οι Γερμανοί και του είπανε θέλουμε να μας φέρεις τους καταλόγους των εβραίων και τα λοιπά που τον είχαν φωνάξει που είχαν συναντηθεί με τον Μπαρτσιλάη οι Γερμανοί
Ραφαήλ Μωυσής: τον φώναξαν στην Κομμαντατούρ στη Μέρλιν και βγαίνοντας από εκεί πήγε στο ψυχικό στον πατέρα μου όπου ήταν και ο Γεωμνωβιακόελ και τους είπε και ο πατέρας μου του είπε θα πας πάλι και να τους προσπαθήσεις να τους πεις ότι χαθήκανε τα αρχεία και τα λοιπά αλλά στο μεταξύ με τον Γεωμνωβιακόελ και έναν Ηλία Κοέν τον οποίον θυμάμαι αμυδρά ένας ψηλός άνθρωπος είχε και ένα δεύτερο όνομα Μαρκέζης παρότι ακόμα δεν είχα μετά αυτός είχε σύνδεσμο με το ΕΑΜ και τότε ο Ελλάς αυτός κανόνισε την απαγωγή η οποία ήταν εκούσια βέβαια δεν έφερε αντίρρηση ο Μπαρτσιλάη αλλά δεν ήταν πρωτοβουλία του συναντήθηκε με τον πατέρα μου στη γωνία των οδών Ερδουάδου Λόκεστα 2 και εκεί είναι που το εξιστόρησε και μετά από αυτά οργάνωσε με τον Μαρκέζη και τον γιο μου Γεωμνωβιακόελ την απαγωγή του
Ραφαήλ Μωυσής: νομίζω ότι αυτή είναι αυθεντική ιστορία γιατί πρόσπατα δεν είχε λόγο δεν ιεροποιείται ο Άσερ Μωυσής από αυτή την αφήγηση ώστε να πεις ότι το κατασκεύασε για να... και ο Μπαρτσιλάη συνεργάστηκε απόλυτα τον πήραν σε ένα υπόγειο συνοδός στο Κολονάκι όπου τον ξύρισαν και μετά φυγαδεύτηκε και από εκεί και πέρα η ιστορία είναι όμοια
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: εσείς τον δεν τον είχατε πει τον Μπαρτσιλάη πολύ καλά, άλλη μόνο εννοώ όχι μετά το πόλεμο
Ραφαήλ Μωυσής: πριν, πριν δεν τον θυμάμαι δεν θα θυμάει, δεν με πήγαινε στη συναγωγή δεν θυμάμαι να είχα πάει στη συναγωγή κάτι
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: τότε ας το πιάσουμε από τη σειρά όταν έρχεστε εδώ έχετε βρει λέτε Πάροδο της 3ης Σεπτεμβρίου αρχικά μένετε μετά το ξενοδοχείο και μετά τι κάνετε;
Ραφαήλ Μωυσής: μετά πηγαίνουμε για ένα διάστημα στα Γιάννενα διότι τα Γιάννενα είναι ιταλοκρατούμενα κατά συνέπειαν είναι ασφαλείς οι Εβραίοι στα Γιάννενα με λεωφορείο των ΣΕΚ ΣΕΚ είναι ελληνική σιδηρόδρομη σιδηρόδρομη ελληνικού κράτους ήταν τα αρχικά ΣΕΚ τα οποία είχαν και λεωφορεία εκτός όπου δεν υπήρχαν συνεπώς η επικοινωνία η συγκοινωνία Αθήνα-Γιάννενα ήταν με λεωφορεία της ΣΕΚ η πρώτη ημέρα του διημέρου ταξιδίου ήτανε Αθήνα Ναύπακτος διανυκτέρευση στη Ναύπακτο την οποία θυμάμαι και η επομένη Ναύπακτος μεσοθέρμου τριγωνίδος Αγρήνιο Άρτα-Γιάννενα δεύτερη ημέρα δύο πλήρες ημέρες αυτά τα θυμάμαι όλα πάρα πολύ καλά πήγαμε λοιπόν μείναμε στα Γιάννενα
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: Μοναχοπαίδη είστε το λέμε τόση ώρα δεν έχει τα αδέρφια
Ραφαήλ Μωυσής: είχα μια μεγαλύτερη αδερφή τη Μυρέτα η οποία μετανάστευσε και πέθανε στο Ισραήλ πέθανε νέα μετά τον πόλεμο έγινε Ισραηλινή η Μυρέτα η Μυρέτα είναι μαζί σε όλα αυτά που αφηγούμε
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: και πότε γεννήθηκε η Μυρέτα;
Ραφαήλ Μωυσής: η Μυρέτα γεννήθηκε 29 επίσης στη Τσιμισκή 90
Ραφαήλ Μωυσής: λοιπόν στα Γιάννενα ζούμε μερικούς μήνες στο ωραίο αρχοντικό της οδού Κουντουριώτη και έχω τις εκεί αναμνήσεις μου είχα ήδη μπει στο κολέγιο Αθηνών γιατί ενώ είμαστε στην 3η Σεπτεμβρίου ο πατέρας μου πουλάει την Τσιμισκή και αγοράζει δύο σπίτια στην Αθηνά ένα σε μια παρά οδός της οδός πατησίων και ένα στο ψυχικό στο οποίο ψυχικό μεταφερθήκαμε και ενώ ήμασταν στην οδό Μακεδονίας ήταν η παρόδοση 3η Σεπτεμβρίου είχα πάει για ένα μικρό διάστημα σε ένα εκεί ιδιωτικό σχολείο κάποιου Νικολόπουλου στην συνέχεια δεν ξέρω πως πληροφορήθηκε ο πατέρας μου την ύπαρξη του κολέγιου Αθηνών και εγκατασταθήκαμε στο ψυχικό μπήκαμε εισαγωγικές εξετάσεις στο παράρτημα ψυχικού το κολέγιο Αθηνών το κτίριο που ξέρετε τότε ήταν νοσοκομείο στρατιωτικό και λειτούργησαν δύο σχολεία το ένα ήτανε στην Αθήνα στη γωνία Ακαδημίας και ΣΥΝΑ σε ένα παλιό με μαιευτήριο και για τα παιδιά που ζούσαν στο ψυχικό ή στη Φιλοθέη το παράρτημα ψυχικού όπου εγώ μπήκα
Ραφαήλ Μωυσής: μπαίναμε τότε στο κολέγιο στη Τετάρτη Δημοτικού δώσαμε εξετάσεις 10 παιδιά υποψήφοι θα έχετε ίσως ακούσει σήμερα δίνουν εξετάσεις ξέρω εγώ κάποιες εκατοντάδες και μπαίνει το εν δέκατον εμείς δώσαμε 10 και μπήκαμε 11 γιατί ήρθε και ένας άλλος εκ των υστέρων και μπήκε χωρίς πάντως δώσαμε εξετάσεις τώρα αυτά τα του κολεγίου επειδή είναι και τα 100 χρόνια φέτος το κολέγιο Αθηνών γιορτάζει 100 χρόνια από την ίδρυσή του και τα έχω διηγηθεί αυτά σε άλλου είδους αφηγήσεις που είναι είμαι ίσως ένας από τους πολύ λίγους όχι ο μόνος αλλά ίσως ο μόνος επιζών μαθητής του παραρτήματος του ψυχικού
Ραφαήλ Μωυσής: λοιπόν έχω μπει στο κολέγιο και φεύγουμε και πηγαίνουμε στα Γιάννενα πάλι χριστιανικό σχολείο όχι σε εβραϊκό σχολείο
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: θυμάστε ποια συγκεκριμένη περίοδο μιλάμε;
Ραφαήλ Μωυσής: 1943 πήγατε στα Γιάννενα το 1943 αφού είχαν αρχίσει οι διωγμοί της Θεσσαλονίκης πηγαίνουμε στα Γιάννενα δηλαδή τέλος του 1942 αρχές του 1943 και είμαστε στα Γιάννενα στο 1943 μέχρι η κατάρρευση της Ιταλίας το 1943 και μπαίνουν οι Γερμανοί και μπαίνουνε μέσα στον κήπο και στείνουνε σκηνές και τότε ο πατέρας μου προσπαθεί να πείσει και την υπόλοιπη οικογένεια τη Γιαννιώτικη να φύγουμε δεν θέλουν να φύγουν
Ραφαήλ Μωυσής: μέσα στις αναμνήσεις σας απίθυνες που έχω είναι στην είσοδο μπροστά να σκάβουν έναν λάκο για να κρύψουν ασημικά και τέτοια πράγματα αλλά δεν είχανε μπορέσει να τον κάνουν επίπεδο και ήταν προφανές και βέβαια αυτά χάθηκαν όλα λοιπόν και φύγαμε μετά την είσοδο των Γερμανών με ένα φορτηγό αυτοκίνητο από τις έντονες αναμνήσεις μου ήταν η γιαγιά μου η Ανέτα η μητέρα της μητέρας μου η οποία ήταν επίσης... το χρυσό σταυρό στον Ιερθού Σταυρό είναι δικό της εκεί ήταν νοσοκόμα εθελόντρια στον Ερυθρό Σταυρό η Ανέτα Λευή να ρίχνει ένα κουβά με νερό στις ρόδες στην πίσω ρόδα του φορτηγού αυτοκινήτου αυτό ήτανε το καλό κατεβόδιο ήταν να ρίξεις το ξέρετε αυτό σαν συνήθεια να ρίξεις ένα κουβά με νερό στην ρόδα του κάρου ή του αυτοκινήτου που έφευγε και φύγαμε και γυρίσαμε στην Αθήνα και μετά είναι η ιστορία της διάσωσης στο σπίτι του Γιάννητσι που έχετε ακουστά
Στο δεύτερο μέρος της συνέντευξης, ο Ραφαήλ Μωυσής περιγράφει την περίοδο της κρυφής διαμονής της οικογένειάς του στην Κηφισιά (1943-1944) και τη μεταπολεμική δραστηριότητα του πατέρα του Ασέρ Μωυσή για την ανασυγκρότηση της εβραϊκής κοινότητας. Αναφέρεται στη σημαντική επιστολή του πατέρα του προς τον Ιησού Χριστό, τη δημιουργία του ΚΙΣ και του ΟΠΑΙΕ, καθώς και τις διπλωματικές του δραστηριότητες για το νεοσύστατο κράτος του Ισραήλ. Ο Μωυσής αφηγείται επίσης την προσωπική του ιστορία: τις σπουδές του στην Αγγλία και την Αμερική, τον έρωτά του με τη χριστιανή Διδώ Σουραπά και τον γάμο τους στη Βοστόνη το 1958, την επιστροφή τους στην Ελλάδα και την ανάληψη της διεύθυνσης της ΕΒΓΑ.
Ο Ραφαήλ Μωυσής αφηγείται τις πρώτες αναμνήσεις του από τη γέννησή του στη Θεσσαλονίκη το 1933, την οικογενειακή του καταγωγή από Γιάννενα και Τρίκαλα, και τις εμπειρίες του κατά την κήρυξη του πολέμου το 1940. Περιγράφει τη ζωή της οικογένειάς του στην οδό Τσιμισκή, τον πρώτο βομβαρδισμό της Θεσσαλονίκης, τη φυγή προς την Αθήνα και στη συνέχεια στα Γιάννενα, καθώς και την επιστροφή στην Αθήνα μετά την είσοδο των Γερμανών. Η αφήγηση παρουσιάζει μια ζωντανή εικόνα της εβραϊκής κοινότητας της Θεσσαλονίκης και των πρώτων χρόνων της Κατοχής, μέσα από τα μάτια ενός παιδιού.
Ραφαήλ Μωυσής
Απομαγνητοφώνηση
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: Σήμερα είναι Δευτέρα 27 Ιανουαρίου, 2025 η ώρα είναι 11.36, βρισκόμαστε εδώ με τον κύριο Ραφαήλ Μωυσή στο σπίτι του στην Κηφισιά και τη συνέντευξη θα τη κάνω εγώ, Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης.
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: Τώρα, κύριε Μωυσή, αρχικά θα ήθελα να σας ρωτήσω που γεννηθήκατε;
Ραφαήλ Μωυσής: Λοιπόν, γεννήθηκα στη Θεσσαλονίκη, παρόλο ότι όταν με ρωτάνε ποια είναι η καταγωγή σου, η απάντησή μου είναι είμαι κατά τα τρία τέταρτα γιαννιώτης και κατά ένα τέταρτο από τα τρίκαλα της Θεσσαλίας και δεν λέω ότι είμαι από τη Θεσσαλονίκη και πράγματι ούτε ο πατέρας μου, ούτε η μητέρα μου, ούτε κανένας πρόγονος ήταν Θεσσαλονικός, δεν ήταν σεφαραδίτες.
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: Σεφαραδίτες, έτσι.
Ραφαήλ Μωυσής: Γιατί λοιπόν γεννήθηκα εγώ στη Θεσσαλονίκη. Ο πατέρας μου, ο Ασέρ Μωυσής, γεννήθηκε στα Τρικάλα και μεγάλωσε στα Τρικάλα. Οι Εβραίοι των Τρικάλων επειδή είχαν επιρροές και από τους Ρωμανιώτες των Ιωαννίνων και από τους σεφαραδίτες της Θεσσαλονίκης σε πολλά σπίτια μιλούσαν και τις δύο γλώσσες. Έτσι ο πατέρας μου μεγάλωσε και είχε δύο μητρικές γλώσσες. Τις οποίες μιλούσε εξίσου καλά. Τα ελληνικά και τα λατίνο, τα ευραϊκά.
Ραφαήλ Μωυσής: Μεγάλωσε, ήταν πολύ καλός στο σχολείο του. Και ο πατέρας του, ο Ραφαήλ Μωυσής, του οποίου το όνομα φέρω, ήταν δικαστικός κλητήρας. Και έτσι με τα δικαστικά είχε αν θέλετε κάποια συγγένεια ο πατέρας μου. Και ήρθε και σπούδασε νομικά. Στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Αποφοίτησε από το Πανεπιστήμιο Αθηνών.
Ραφαήλ Μωυσής: Και ήξερε ότι υπάρχει αυτή η μεγάλη και ακμάζουσα ευραϊκή κοινότητα στη Θεσσαλονίκη. Η οποία είχε το πρόβλημα ότι είχε βρεθεί σχετικά πρόσφατα να ανήκει σε ένα κράτος που λεγόταν Ελλάς. Με το οποίο δεν είχαν σχέση. Δεν μιλούσανε τη γλώσσα. Οι Εβραίοι της Θεσσαλονίκης. Μεταξύ τους μιλούσαν Λαντίνο. Και οι μορφωμένοι μιλούσαν Γαλλικά.
Ραφαήλ Μωυσής: Θυμάμαι σαν μικρό παιδί εφημερίδες που κυκλοφορούσαν και ήταν ή Λαντίνο ή Λεντον Παντών. Εκδίδε το Εβραϊκή Εφημερίδα στα Γαλλικά. Κατά συνέπεια δεν ξέρανε Ελληνικά. Και βρεθήκανε να έχουν θέματα τα οποία να πρέπει να υποστηρίξουν ενώπιον δικαστηριών. Και δεν υπήρχε δικηγόρος με τον οποίο να μπορούν να συννενοηθούν. Και ήρθε από μηχανής Θεός ο Ασέρ Μωυσής, ο οποίος ήταν Έλλην δικηγόρος, ομιλώντα Ισπανοεβραϊκά.
Ραφαήλ Μωυσής: Είναι γραμμένο σε βιογραφία ενός συναδέλφου τους ότι για να δεις τον Ασέρ Μωυσή σαν πελάτης δικηγόρο έπρεπε να ζητήσει σειρά προτεραιότητας. Τόσο μεγάλη ήταν η ανάγκη. Και στη συνέχεια έφερε κοντά τους στο γραφείο του τον Γιωμτόβια Κόελ, πολύ γνωστή επίσης επώνυμη εβραϊκή προσωπικότητα, ο οποίος επίσης ήταν από τα Τρίκαλα και έτσι ήταν ο Γιωμτόβια Κόελ και ο Ασέρ Μωυσής στο ίδιο γραφείο Συνοδό Ερμού της Θεσσαλονίκης.
Ραφαήλ Μωυσής: Και στη συνέχεια έφεραν κοντά τους και επίσης Τρικαλλινό συμμαθητή τους, αυτή τη φορά όχι Εβραίο, τον Σωτήριο Παπαδήμα, ο οποίος ήτανε Συμβολιογράφος και έτσι ήταν οι δύο Εβραίοι δικηγόροι και ο Συμβολιογράφος συνεργαζόμενος που εξυπηρετούσαν όλες τις ανάγκες, είτε ήταν αστικές, είτε ποινικές, είτε οικογενειακές, οποιοδήποτε, ήταν του πατέρα μου.
Ραφαήλ Μωυσής: Λοιπόν, γι' αυτό βρέθηκα στη Θεσσαλονίκη, στη συνέχεια ενώ είχε ήδη εγκατασταθεί σαν δικηγόρος από προξενιό παντρεύτηκε τη μητέρα μου, η Ριέτι Γέτι Λευή, εγγονή του Νταβιτσόν Εφέντη, έτσι, από τα Γιάννενα, ο γάμος έγινε στα Γιάννενα και μετά εγκαταστάθηκαν στη Θεσσαλονίκη, στην οδό Τσιμισκή 90.
Ραφαήλ Μωυσής: Ξέρετε σήμερα όταν λέμε ότι ζούσαν στην οδό Τσιμισκή, μοιάζει περίεργο, διότι η Τσιμισκή είναι εμπορικός δρόμος, καταστήματα, γραφεία, τότε ήταν ένας δρόμος στον οποίο κατοικούσαν και ήτανε τρεις όροφοι και σοφίτα, τέσσερα δηλαδή, ιδιοκτησία του πατέρα μου και σε αυτό το σπίτι γεννήθηκα, έτσι. Και έτσι εξηγείται γιατί γεννήθηκα στη Θεσσαλονίκη.
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: Ο παππούς σους Ραχαήλ Μωυσής είναι αυτός ο οποίος βασανίστηκε όπως αναφέρεται στο βιβλίο.
Ραφαήλ Μωυσής: Είναι αυτός ο οποίος του εκόπηκε το αριστερό χέρι διότι κατηγορήθηκε, κατά τη διάρκεια της επανακατάληψης των Τρικάλων από τους Τούρκους στον πόλεμο, τον Ατυχή πόλεμο του 1897 και κατηγορήθηκε για φιλελληνική δραστηριότητα για την οποία καταδικάστηκε σε θάνατο. Μεσολάβησε υπέρ αυτού ένας φίλος του Τούρκος ο Ομέρ Βέης και μετατράπηκε η θανατική ποινή σε ποινή αποκοπή χειρός. Ήταν αυτός ο οποίος ήταν ο μονόχειρας. Δεν ζούσε όταν γεννήθηκα εγώ, δεν τον εγνώρισα ποτέ.
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: Ποια χρονιά γεννηθήκατε?
Ραφαήλ Μωυσής: Το 1933.
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: Η οικογένεια του πατέρα σας ήτανε πολλές γενιές στα Τρίκαλα, όπως ξέρετε;
Ραφαήλ Μωυσής: Κοιτάξτε, όχι δεν πρέπει να ήταν πολλές γενιές γιατί πρέπει ο παππούς του να ήτανε από το Αγρίνιο. Και να εκδιώθηκαν, υπήρξε διωγμός των Εβραίων από το Αγρίνιο την εποχή του κοσμά του Αιτωλού. Και βεβαίως δεν υπήρχαν επώνυμα, οι Εβραίοι δεν είχαν επώνυμα. Είχαν όνομα και πατρόνυμο. Υποχρεώθηκαν να αποκτήσουν επώνυμο προκειμένου να αποκτήσουν την ελληνική ιθαγένεια. Και έτσι ο Ραφαέλ Μωσέ, που ήτανε και τα δύο μικρά ονόματα, έγινε Ραφαέλ μικρό και Μωσέ επώνυμο. Το Μωσέ το μετέτραψε σε Μωυσής ο πατέρας μου όταν κατά κάποιο τρόπο υπήρχε μια τάση προς εξειληνισμό, όταν έγινε δικηγόρος κλπ.
Ραφαήλ Μωυσής: Λοιπόν, γεννιέμαι στην Οδό Τσιμισκή 90. Είναι οι πρώτες παιδικές μου αναμνήσεις. Ήξερα ότι είμαι Εβραίος. Ο όρος Ρωμανιώτης μου ήταν άγνωστος. Παρότι προφανώς κυριαρχούσε το ρωμανιώτικο στοιχείο λόγο της μητέρας μου. Και η μητέρα του πατέρα μου που ζούσε μαζί μας ήταν Γιαννιώτισσα, παντρεμένη με Τρικαλλινό. Άρα γι' αυτό λέω τα τρία τέταρτα.
Ραφαήλ Μωυσής: Μιλούσα ελληνικά. Δεν έμαθα ποτέ Λαντίνο. Δεν με στείλαν σε εβραϊκό σχολείο. Πήγα πρώτη δημοτικού στη σχολή Βαλαγιάννη. Κατά συνέπεια ήξερα μεν ότι είμαι Εβραίος, αλλά κατά τα λοιπά. Οι άνθρωποι που έβλεπα γύρω στο περιβάλλον, με εξαίρεση το Γιωμτόβια Κουέλ, ήταν όλοι Χριστιανοί Ορθόδοξοι. Και αυτό που καλλιεργήθηκε σε μένα ήταν περισσότερο το στοιχείο του Έλληνα. Παρότι ήξερα βέβαια ότι ήμουν Εβραίος.
Ραφαήλ Μωυσής: Πήγα πρώτη δημοτικού στη σχολή Βαλαγιάννη. Και οι αναμνήσεις μου μέχρι κάποια ημερομηνία που θα σας πω και είναι σημαντιακή. Ήταν οι σκόρπιες παιδικές αναμνήσεις που όλοι έχουμε. Θυμάμαι περιστατικά, τυχαία, που μου είχαν εντυπωσιάσει. Οι αναμνήσεις που γίνονται με συνέχεια και συνέπεια από τις 28 Οκτωβρίου 1940. Ήταν τόσο συνταρακτική αυτή η εμπειρία για μένα, ώστε από εκεί και πέρα τα θυμάμαι όλα. Που λέει ο λόγος από μέρα σε μέρα.
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: Κάτι το σημαντικό το οποίο να σας διηγηθώ πριν το 1940.
Ραφαήλ Μωυσής: Σας είπα σκόρπιες, όχι σημαντικές αναμνήσεις.
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: Όταν ήσασταν ας πούμε μικρός, η οικογένειά σας τηρούσε τις γιορτές στο σπίτι;
Ραφαήλ Μωυσής: Κοιτάξτε. Όχι με μεγάλη συνέπεια. Δηλαδή δεν θυμάμαι Σέντερ του Πάσχα. Πιθανόν να γιορταζόταν, αλλά δεν ήταν κάτι το οποίο μου έμεινε. Δεν πηγαίναμε στη Συναγωγή Παρασκευή και Σάββατο. Δεν με πηγαίνανε στη Συναγωγή. Και είναι αξίωση από αυτά τα παράδοξα. Έχετε έναν Ασέρ Μωυσή, ο οποίος είναι Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Κοινότητας. Πρόεδρος Μπενεμπερίου. Πρόεδρος των Σιωνιστών. Οπωσδήποτε η ηγετική φυσιογνωμία του μεγάλου Εβραϊσμού της Θεσσαλονίκης. Και ο γιος του πηγαίνει σε ελληνικό σχολείο. Δεν μαθαίνει εβραϊκά. Υπήρχαν πολύ καλά εβραϊκά σχολεία. Αυτά είναι και αργότερα θα σας πω πώς νομίζω επηρέασε τη ζωή μου.
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: Ωραία. Ο πατέρας σας προσευχόταν το πρωί;
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: Προσευχόταν ο ίδιος ο πατέρας σας.
Ραφαήλ Μωυσής: Όχι. Δεν θυμάμαι προσευχή τέτοια. Υπήρχε μεζουζά έξω από την πόρτα του σπιτιού. Το μόνο στοιχείο αν θέλετε. Πιο έντονη ανάμνηση έχω από τον κουμπαρά της Καίρενα Καγέμετ. Που υπήρχε πάντα. Και πάντα βάζαμε. Όπως επίσης ότι κάποιος ερχόταν. Προφανώς ήταν η πρώτη του κάθε εβραϊκού μήνα. Χτυπούσε την πόρτα του και έλεγε. Ροσχώδες. Και κάτι έπρεπε να του δώσουν. Περνούσε κάποιος για να εισπράξει κάποιο είδους συνδρομή για την πρώτη μηνός.
Ραφαήλ Μωυσής: Απ' τα πράγματα που μου είχαν εντυπωσιάσει. Ήταν ο θάνατος του Ιωάννη Μεταξά. Ο πατέρας μου δεν ήταν μεταξικός. Έχει χαρακτηρίσει τον εαυτό του αντιβενιζελικό, μετανιωμένο. Αργότερα στη ζωή του. Αναγνώρισε την αξία του ελευθερίου Βενιζέλου. Αλλά θυμάμαι τη μητέρα μου να κλαίει όταν το ραδιόφωνο ανήγγειλε το θάνατο του Ιωάννη Μεταξά. Μου είχε κάνει πολύ εντύπωση ότι έκλαιγε η μητέρα μου επειδή πέθανε ο Μεταξάς.
Ραφαήλ Μωυσής: Θυμάμαι τον εαυτό μου. Υπήρχε ένα από αυτά τα ραδιόφωνα, τα Philips, που είχαν κάποια τσόχα μπροστά. Και λέει, ξέρετε, έχει βγει μια συσκευή την οποία τον βλέπεις αυτόν που μιλάει. Και εγώ με τη φαντασία μου έβλεπα το ραδιόφωνο και πίσω από τη τσόχα να βγαίνει κάποιος άνθρωπος. Αυτή ήταν η πρώτη μου αντίληψη ότι υπήρχε τηλεόραση.
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: Η κήρυξη του πολέμου γιατί σας έκανε.
Ραφαήλ Μωυσής: Λοιπόν, ξύπνησα. Και το δωμάτιό μου είχε παράθυρο και μπαλκόνι στην οδό Τσιμισκή. Ενώ των γονέων μου δεν ήτανε, ήτανε πιο πίσω. Αλλά και οι δύο γονείς μου ήταν στο δωμάτιό μου στο παράθυρο και κοιτούσαν κάτω. Και μόλις ξύπνησα σηκώθηκα εγώ και πήγα στο παράθυρο και ήταν αυτή η εικόνα την οποία την έχετε ακούσει να περιγράφετε. Σε κατάσταση πανηγύρια.
Ραφαήλ Μωυσής: Σε κατάσταση ειρησμού νέοι άνθρωποι να τρέχουν και να τραγουδάνε και να ζητογραφγάζουν και να ανεβαίνουν στα Τραμ. Παίρνουν σε Τραμ στην Τσιμισκή. Για να πάνε να καταταγούν. Δηλαδή αυτό το οποίο περιγράφεται σαν αυτός το ξέσπασμα ηρωισμού πάμε να πολεμήσουμε για την πατρίδα. Ήταν κάτι το οποίο συνέβη. Δεν συνέβη μόνο στην Αθήνα όπως θα και θα πω. Συνέβη παντού. Συνέβη παντού. Δεν ήθελε να υπάρχουν τα δίκτυα τα οποία να μεταφέρουν ξέρεις πάμε να πανηγυρίσουμε. Ήταν κάτι το οποίο ήταν αυθόριμο και με εντυπωσίασε αυτό.
Ραφαήλ Μωυσής: Στη συνέχεια εντάξει έχει κηρυχθεί πόλεμος. Έμεισε να είναι και ωραίο καταρχήν. Δευτέρα ήταν. Οικοστή οδό Οκτωβρίου γιατί ωραίο. Γιατί καταρχήν δεν πηγαίναμε σχολείο. Κλείσαν τα σχολεία. Οπότε μπορούσα μετά. Ήταν κάτι περισσότερο. Τα παιχνίδια. Να βάζουμε κάτι χαρτιά με κόλλες στα τζάμια για να μην σπάσουν. Κάναμε κάτι δήθεν σκίσεις. Ξέρετε εδώ στα τραπέζια θα υπάρχει βαμπάκι και μόλις χτυπήσουν οι συρήνες θα βάλετε βαμβάκι στα αυτιά σας για να μην σας ξεκουφάνουν οι βόμβες. Και αυτά ήταν ωραία όλα. Και Δευτέρα και Τρίτη και Τετάρτη και Πέμπτη. Όλα ωραίος ο πόλεμος. Κατά τα άλλα. Και Παρασκευή πρωί γίνεται ο βομβαρδισμός.
Ραφαήλ Μωυσής: Ο πρώτος βομβαρδισμός στη Θεσσαλονίκη έγινε την πρώτη Νοεμβρίου ημέρα Παρασκευή. Και χτύπησαν οι συρήνες και η οδηγία μας ήταν να κατεβούμε στο υπόγειο το οποίο δεν ήταν καταφύγιο απλώς να κατεβούμε κάτω. Αλλά ενώ κατεβαίναμε χτύπησε η λήξη. Και αρχίσαμε να ξανανεβαίνουμε αλλά αυτό που είχε συμβεί είχαν έρθει ιταλικά αεροπλάνα με ελληνικά σήματα. Ξεγελάστηκε η αερά μου και έδωσε λήξη όταν τα είδε. Και ήρθαν και πέσανε οι πρώτες βόμβες ενώ ανεβαίναμε τη σκάλα και θυμάμαι το τρομερό θόρυβο και το σύστηκε το σπίτι. Και κοίταξα στο ταβάνι ήμουν βέβαιος ότι θα πέσει το κεφάλι μου. Δεν έπεσε βέβαια προφανώς.
Ραφαήλ Μωυσής: Ο πατέρας μου είχε πάει στο γραφείο του και γύρισε αμέσως μετά τη λήξη του συναγερμού. Πέσανε πολλές βόμβες εκείνη τη μέρα στην πόλη. Να μας πάρει και να μας πάει στο σπίτι της αδελφής του της θείας Λουίζας εκεί η οποία έμενε σε πολυκατοικία από μπετόν αρμέ. Ενώ το δικό μας σπίτι ήταν ξύλα και τούβλα. Λοιπόν και βγήκαμε.
Ραφαήλ Μωυσής: Και ήταν μια κατάσταση που δεν θα ξεχάσω ποτέ. Ταραχή μεγάλη. Σε μια γωνία ένας χοροφύλακας με κομμένο το πόδι. Το οποίο δεν μπορούσα να... Φαντάζεσαι τώρα μικρό παιδί 7 χρονών να βλέπει ένα πόδι κομμένο. Και μετά δύο σπίτια από τα οποία από τα παράθυρα βγαίνανε φλόγες. Και αυτή ήταν η ανάμνηση. Και έκτοτε...
Ραφαήλ Μωυσής: Το κακομαθημένο παιδί για τα οποία όλα πηγαίνανε καλά. Γίνεται ένα ένδρομο πλάσμα. Το οποίο φοβότανε μέχρι να πάει τουαλέτα. Με το φόβο ότι κατά διάρκεια που θα ήμουν με τα παντελόνια μου κάτω. Θα γίνει συναγερμός και δεν θα προλάβω να... Και αυτό είναι η πλήρης ας πούμε αλλαγή και εντύπωση.
Ραφαήλ Μωυσής: Φύγαμε όταν άλλαξε το καθεστώς στη Γιουγκοσλαβία. Και ο πατέρας μου αξιολόγησε ότι ήταν αναπόφεκτη. Έζησα βέβαια το θρίαμβο του Αλβανικού. Περιμέναμε να βγουν οι χιουμοριστικές. Χιουμοριστικές εφημερίδες βγαίνανε με όλες τις γελοιογραφίες. Τραγουδούσαμε. Μπορώ να σας τραγουδήσω όλα τα τραγούδια. Κορόιδο Μουσουλίνη και τα λοιπά. Τα θυμάμαι απ' έξω όλα τα τραγούδια που τραγουδούσε η παιδιά της Ελλάδος. Παιδιά που... Παιδιά που πολεμάτε πάνω στα βουνά. Όλα τα τραγούδια.
Ραφαήλ Μωυσής: Αλλά κατάλαβε ότι αναπόφεκτα θα έμπαινε η Γερμανία και θα ερχότανε. Και συνεπώς σαν επώνυμο πρόσωπο έπρεπε να φύγει απ' Θεσσαλονίκη. Και κατάφρενε να βρει εισιτήρια για να μπούμε στο τρένο. Κι έτσι εγκαταλείψαμε το σπίτι της Θεσσαλονίκης. Στον Σιδηρομικό Στραθμό τον πλησίασε ένας φίλος του, ο Ισακ Άντζελ, επώνυμη προσωπικότητα των Θεσσαλονικιών, ο οποίος του ζήτησε δώσε μου το ένα εισιτήριο. Μα αυτό... Μα το παιδί εγώ δεν χρειάζεται εισιτήριο. Το μικρό παιδί τώρα θα το πάρετε το εισιτήριο και του παραχώρησε το εισιτήριό μου κι εγώ έβαλα τα κλάματα γιατί ήθελα το εισιτήριό μου και το παραχώρησε ο πατέρας μου στον Ισακ Άντζελ κι ήρθαμε στην Αθήνα.
Ραφαήλ Μωυσής: Έτσι τελειώνει η ιστορία, αν θέλετε, της ζωής της Θεσσαλονίκης απ' την οποία ξεκινήσαμε.
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: Να ρωτήσω κάτι. Να ρωτήσω. Όταν φύγατε από τη Θεσσαλονίκη στην Αθήνα μένατε με τη θεία σας ακόμα;
Ραφαήλ Μωυσής: Όχι. Με τη θεία μου μείναμε πολύ λίγες μέρες ίσως ένα μόνο βράδυ στο οποίο πρέπει να είχανε δέκα οικογένειες εβραϊκές καταφύγεις στο ίδιο χώρο εκεί στο βράδυ που ήτανε κάπως από με τον Αρμέ το σπίτι. Στη συνέχεια επί αρκετές ημέρες φιλοξενηθήκαμε στο θησαυρωφυλάκειο στο αυροφυλάκιο της εμπορικής τράπεζας. Ο πατέρας μου μεταξύ της παρέας του ήταν ο Διευθυντής Εθνικής ο Πατακάκης και ο Διευθυντής Εμπορικής Σοσκέβης και σε μία από τις δύο κάτω εκεί που ήταν οι θυρίδες ήτανε προφανώς ασφαλής χώρος ένας τεράστιος χώρος με θυρίδες γύρω γύρω και εκεί μείναμε πολλές μέρες πολλά βράδια μέχρις ότου μετά πήγαμε φιλοξενηθήκαμε στο σπίτι του Γιοντοβια Κόελ που ήταν κάπως έξω από το κέντρο ενώ κατασκευαζόταν καταφύγιο στην Τζιμισκή όπου για λίγο γυρίσαμε αλλά αμέσως μετά ήρθαμε στην Αθήνα σε ένα ξενοδοχείο Συνοδό Πανεπιστημίου σε ένα διαμέρισμα σε μία παροδότηση οδού 3η Σεπτεμβρίου εκεί μας βρήκε η είσοδος των Γερμανών στην Αθήνα
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: Ο πατέρας σας παρακολουθούσε τα νέα του εξωτερικού από πριν τον πόλεμο
Ραφαήλ Μωυσής: Παρακολουθούσε ασφαλώς τα νέα του εξωτερικού από πριν τον πόλεμο θυμάμαι να ακούει τον Δίνο ελληνικά την ελληνική εκπομπή του BBC διάβαζε επίσης εφημερίδες στη Θεσσαλονίκη έπαινε το Παλαιστάιν Πώς αρχικά λεγότανε Παλαιστάιν Πώς συνέπως διάβαζε και άκουγε ραδιόφωνο
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: Σε εκείνη την εποχή μιλούσε άπιαστα εβραϊκά;
Ραφαήλ Μωυσής: όχι ακόμη τα εβραϊκά τα έμαθε μάλλον στη διάρκεια της κατοχής και στη συνέχεια βέβαια μιλούσε γαλλικά μιλούσε ισπανικά, μιλούσε ιταλικά δεν μιλούσε αγγλικά, τα αγγλικά τα έμαθε μεταπολεμικά ήταν πολύ φτωχά τα αγγλικά του αλλά τα μιλούσε
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: και η μητέρα σας τι γλώσσες μιλούσε;
Ραφαήλ Μωυσής: η μητέρα μου μιλούσε άπταιστα γαλλικά και ελληνικά
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: είχε μεγαλώσει στα Γιάννενα;
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: και σε τι σχολή είχε πάει;
Ραφαήλ Μωυσής: στη Ζωσιμαία σχολή
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: άρα δεν είχε περάσει την Αλιαντς;
Ραφαήλ Μωυσής: όχι είχε πάει στη Ζωσιμαία
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: και είπατε με προξήνιο έγινε ο γάμος;
Ραφαήλ Μωυσής: ναι
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: και ποιος το ξεκίνησε το προξενιό;
Ραφαήλ Μωυσής: λοιπόν η κουμπάρη τους ήταν η Ωρεοζήλ και ο Αλέξανδρος Λεβί η Ωρεοζήλ ήταν σύδη από τα Τρίκαλα και ο Αλέξανδρος Λεβί ήταν από το Βόλο και ο Αλέξανδρος είχε και κάποια συγγένεια με τον Λεβί ήταν ο Αλέξανδρος Λεβί είχε συγγένεια με τους Γιάννιώτες Λεβί βάση περιπτώσεων ότι αυτή έκανε το προξενιόκαι ήταν οι κουμπάροι τους
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: άρα ήταν από την πλευρά της νύφης που ξεκίνησε το προξενιό
Ραφαήλ Μωυσής: έτσι έγινε πραγματικά και όχι κοιτάξτε η Ωρεοζήλ είπαμε είναι Τρικαλημνία ο Αλέξανδρος Γιάννιώτης συνεπώς η Ωρεοζήλ είχε τη σχέση με τον πατέρα και ο Αλέξανδρος τη σχέση με τη μητέρα
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: και απλά ήθελα να ξεκαθαρίζω κάτι από την πλευρά του πατέρα σας Ραφαήλ Μωσέ τότε ήταν θα μπορούσαμε να πούμε Σεφαραδίτης το ξέρουμε αυτό
Ραφαήλ Μωυσής: όχι ήταν και αυτός Ρωμανιώτης όχι μάλλον Ρωμανιώτης αλλά μιλούσε τα Ισπανικά και η Νώναη Μίριαμ παρότι ήταν Ρωμανιώτησα είχε μάθει και μιλούσε
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: και τη λέγατε Νώνα
Ραφαήλ Μωυσής: Νώνα τη λέγαμε ναι
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: η ιστορία Μπαρτσιλάη αλλά πηδάμε αμέσως κάπως
Ραφαήλ Μωυσής: είναι μια πολύ ενδιαφέρουσα ιστορία διότι υπάρχουν οι δύο εκδοχές για το τι συνέβη ακριβώς στον Ηλία Μπαρτσιλάη υπάρχει αυτή που εγώ ονομάζω η ηρωική εκδοχή την οποία υποστηρίζουν οι απόγονοι του σύμφωνα με την ηρωική εκδοχή ο ίδιος αποφάσισε να πει να προσφύγει προς τους αντάρτες και να φύγει μόνο πάνω σε άσπρο άλογο όταν τον περιγράφουν ας πούμε να φεύγει τέλος πάντων και υπάρχει η εκδοχή την οποία έχει γράψει ο πατέρας μου η οποία είναι ότι όταν τον φώναξαν οι Γερμανοί και του είπανε θέλουμε να μας φέρεις τους καταλόγους των εβραίων και τα λοιπά που τον είχαν φωνάξει που είχαν συναντηθεί με τον Μπαρτσιλάη οι Γερμανοί
Ραφαήλ Μωυσής: τον φώναξαν στην Κομμαντατούρ στη Μέρλιν και βγαίνοντας από εκεί πήγε στο ψυχικό στον πατέρα μου όπου ήταν και ο Γεωμνωβιακόελ και τους είπε και ο πατέρας μου του είπε θα πας πάλι και να τους προσπαθήσεις να τους πεις ότι χαθήκανε τα αρχεία και τα λοιπά αλλά στο μεταξύ με τον Γεωμνωβιακόελ και έναν Ηλία Κοέν τον οποίον θυμάμαι αμυδρά ένας ψηλός άνθρωπος είχε και ένα δεύτερο όνομα Μαρκέζης παρότι ακόμα δεν είχα μετά αυτός είχε σύνδεσμο με το ΕΑΜ και τότε ο Ελλάς αυτός κανόνισε την απαγωγή η οποία ήταν εκούσια βέβαια δεν έφερε αντίρρηση ο Μπαρτσιλάη αλλά δεν ήταν πρωτοβουλία του συναντήθηκε με τον πατέρα μου στη γωνία των οδών Ερδουάδου Λόκεστα 2 και εκεί είναι που το εξιστόρησε και μετά από αυτά οργάνωσε με τον Μαρκέζη και τον γιο μου Γεωμνωβιακόελ την απαγωγή του
Ραφαήλ Μωυσής: νομίζω ότι αυτή είναι αυθεντική ιστορία γιατί πρόσπατα δεν είχε λόγο δεν ιεροποιείται ο Άσερ Μωυσής από αυτή την αφήγηση ώστε να πεις ότι το κατασκεύασε για να... και ο Μπαρτσιλάη συνεργάστηκε απόλυτα τον πήραν σε ένα υπόγειο συνοδός στο Κολονάκι όπου τον ξύρισαν και μετά φυγαδεύτηκε και από εκεί και πέρα η ιστορία είναι όμοια
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: εσείς τον δεν τον είχατε πει τον Μπαρτσιλάη πολύ καλά, άλλη μόνο εννοώ όχι μετά το πόλεμο
Ραφαήλ Μωυσής: πριν, πριν δεν τον θυμάμαι δεν θα θυμάει, δεν με πήγαινε στη συναγωγή δεν θυμάμαι να είχα πάει στη συναγωγή κάτι
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: τότε ας το πιάσουμε από τη σειρά όταν έρχεστε εδώ έχετε βρει λέτε Πάροδο της 3ης Σεπτεμβρίου αρχικά μένετε μετά το ξενοδοχείο και μετά τι κάνετε;
Ραφαήλ Μωυσής: μετά πηγαίνουμε για ένα διάστημα στα Γιάννενα διότι τα Γιάννενα είναι ιταλοκρατούμενα κατά συνέπειαν είναι ασφαλείς οι Εβραίοι στα Γιάννενα με λεωφορείο των ΣΕΚ ΣΕΚ είναι ελληνική σιδηρόδρομη σιδηρόδρομη ελληνικού κράτους ήταν τα αρχικά ΣΕΚ τα οποία είχαν και λεωφορεία εκτός όπου δεν υπήρχαν συνεπώς η επικοινωνία η συγκοινωνία Αθήνα-Γιάννενα ήταν με λεωφορεία της ΣΕΚ η πρώτη ημέρα του διημέρου ταξιδίου ήτανε Αθήνα Ναύπακτος διανυκτέρευση στη Ναύπακτο την οποία θυμάμαι και η επομένη Ναύπακτος μεσοθέρμου τριγωνίδος Αγρήνιο Άρτα-Γιάννενα δεύτερη ημέρα δύο πλήρες ημέρες αυτά τα θυμάμαι όλα πάρα πολύ καλά πήγαμε λοιπόν μείναμε στα Γιάννενα
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: Μοναχοπαίδη είστε το λέμε τόση ώρα δεν έχει τα αδέρφια
Ραφαήλ Μωυσής: είχα μια μεγαλύτερη αδερφή τη Μυρέτα η οποία μετανάστευσε και πέθανε στο Ισραήλ πέθανε νέα μετά τον πόλεμο έγινε Ισραηλινή η Μυρέτα η Μυρέτα είναι μαζί σε όλα αυτά που αφηγούμε
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: και πότε γεννήθηκε η Μυρέτα;
Ραφαήλ Μωυσής: η Μυρέτα γεννήθηκε 29 επίσης στη Τσιμισκή 90
Ραφαήλ Μωυσής: λοιπόν στα Γιάννενα ζούμε μερικούς μήνες στο ωραίο αρχοντικό της οδού Κουντουριώτη και έχω τις εκεί αναμνήσεις μου είχα ήδη μπει στο κολέγιο Αθηνών γιατί ενώ είμαστε στην 3η Σεπτεμβρίου ο πατέρας μου πουλάει την Τσιμισκή και αγοράζει δύο σπίτια στην Αθηνά ένα σε μια παρά οδός της οδός πατησίων και ένα στο ψυχικό στο οποίο ψυχικό μεταφερθήκαμε και ενώ ήμασταν στην οδό Μακεδονίας ήταν η παρόδοση 3η Σεπτεμβρίου είχα πάει για ένα μικρό διάστημα σε ένα εκεί ιδιωτικό σχολείο κάποιου Νικολόπουλου στην συνέχεια δεν ξέρω πως πληροφορήθηκε ο πατέρας μου την ύπαρξη του κολέγιου Αθηνών και εγκατασταθήκαμε στο ψυχικό μπήκαμε εισαγωγικές εξετάσεις στο παράρτημα ψυχικού το κολέγιο Αθηνών το κτίριο που ξέρετε τότε ήταν νοσοκομείο στρατιωτικό και λειτούργησαν δύο σχολεία το ένα ήτανε στην Αθήνα στη γωνία Ακαδημίας και ΣΥΝΑ σε ένα παλιό με μαιευτήριο και για τα παιδιά που ζούσαν στο ψυχικό ή στη Φιλοθέη το παράρτημα ψυχικού όπου εγώ μπήκα
Ραφαήλ Μωυσής: μπαίναμε τότε στο κολέγιο στη Τετάρτη Δημοτικού δώσαμε εξετάσεις 10 παιδιά υποψήφοι θα έχετε ίσως ακούσει σήμερα δίνουν εξετάσεις ξέρω εγώ κάποιες εκατοντάδες και μπαίνει το εν δέκατον εμείς δώσαμε 10 και μπήκαμε 11 γιατί ήρθε και ένας άλλος εκ των υστέρων και μπήκε χωρίς πάντως δώσαμε εξετάσεις τώρα αυτά τα του κολεγίου επειδή είναι και τα 100 χρόνια φέτος το κολέγιο Αθηνών γιορτάζει 100 χρόνια από την ίδρυσή του και τα έχω διηγηθεί αυτά σε άλλου είδους αφηγήσεις που είναι είμαι ίσως ένας από τους πολύ λίγους όχι ο μόνος αλλά ίσως ο μόνος επιζών μαθητής του παραρτήματος του ψυχικού
Ραφαήλ Μωυσής: λοιπόν έχω μπει στο κολέγιο και φεύγουμε και πηγαίνουμε στα Γιάννενα πάλι χριστιανικό σχολείο όχι σε εβραϊκό σχολείο
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: θυμάστε ποια συγκεκριμένη περίοδο μιλάμε;
Ραφαήλ Μωυσής: 1943 πήγατε στα Γιάννενα το 1943 αφού είχαν αρχίσει οι διωγμοί της Θεσσαλονίκης πηγαίνουμε στα Γιάννενα δηλαδή τέλος του 1942 αρχές του 1943 και είμαστε στα Γιάννενα στο 1943 μέχρι η κατάρρευση της Ιταλίας το 1943 και μπαίνουν οι Γερμανοί και μπαίνουνε μέσα στον κήπο και στείνουνε σκηνές και τότε ο πατέρας μου προσπαθεί να πείσει και την υπόλοιπη οικογένεια τη Γιαννιώτικη να φύγουμε δεν θέλουν να φύγουν
Ραφαήλ Μωυσής: μέσα στις αναμνήσεις σας απίθυνες που έχω είναι στην είσοδο μπροστά να σκάβουν έναν λάκο για να κρύψουν ασημικά και τέτοια πράγματα αλλά δεν είχανε μπορέσει να τον κάνουν επίπεδο και ήταν προφανές και βέβαια αυτά χάθηκαν όλα λοιπόν και φύγαμε μετά την είσοδο των Γερμανών με ένα φορτηγό αυτοκίνητο από τις έντονες αναμνήσεις μου ήταν η γιαγιά μου η Ανέτα η μητέρα της μητέρας μου η οποία ήταν επίσης... το χρυσό σταυρό στον Ιερθού Σταυρό είναι δικό της εκεί ήταν νοσοκόμα εθελόντρια στον Ερυθρό Σταυρό η Ανέτα Λευή να ρίχνει ένα κουβά με νερό στις ρόδες στην πίσω ρόδα του φορτηγού αυτοκινήτου αυτό ήτανε το καλό κατεβόδιο ήταν να ρίξεις το ξέρετε αυτό σαν συνήθεια να ρίξεις ένα κουβά με νερό στην ρόδα του κάρου ή του αυτοκινήτου που έφευγε και φύγαμε και γυρίσαμε στην Αθήνα και μετά είναι η ιστορία της διάσωσης στο σπίτι του Γιάννητσι που έχετε ακουστά