Απομαγνητοφώνηση
Ραφαήλ Μωυσής: Στην Αθήνα γυρίζουμε στο Ψυχικό και αμέσως μετά στις 2-3 Οκτωβρίου εκδίδεται η διαταγή Στρουπ και αποφασίζει ο πατέρας μου ότι δεν θα δηλωστεί αλλά θα κρυφτούμε το σπίτι Γιαννίτση κτλ.
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: Το οποίο είναι στην Κηφισιά.
Ραφαήλ Μωυσής: Στην Κηφισιά, εκεί κάτω, κοντά στο ΚΑΤ.
Ραφαήλ Μωυσής: Λοιπόν, στη διάρκεια βέβαια της κατοχής δεν έχει καμία δραστηριότητα παρότι γράφει το περίφημο γράμμα περί ταυτότητος των Ιουδαίων το οποίο είναι συγκλονιστική επιστολή στην Καθημερινή, στο "Ελεύθερον Βήμα" λεγόταν τότε, δεν το δημοσίευσαν βέβαια, δημοσίευσαν και μεταπολεμικά.
Ραφαήλ Μωυσής: Και υπάρχει ένα άλλο στοιχείο σε αυτήν την επιστολή, τώρα κάπως φεύγω από την ιστορία, αλλά είναι στην προσωπικότητα του πατέρα μου. Αυτή η επιστολή καταλήγει με επίκληση προς τον Ιησού Χριστό, είναι εκεί μέσα. Είναι συγκλονιστικό αυτό το τελευταίο παράγραφο στον οποίο αποκαλεί μεγάλε μου αδελφέ, έτσι.
Ραφαήλ Μωυσής: Δεν ξέρω αν ήρθες ποτέ στη γη, ήρθες δεν ήρθες, είναι καιρός να ξανάρθεις και ίσως αυτή τη φορά χάρη στο ραδιόφωνο και τα άλλα μέσα επικοινωνίας να πετύχεις το μήνυμά σου και να γίνει από της γης ειρήνη.
Ραφαήλ Μωυσής: Ο πατέρας μου πίστευε πολύ στην ανθρώπινη προσωπικότητα του Ιησού Χριστού. Είχε μεγάλο θαυμασμό. Σαν άνθρωπο βέβαια. Τον θεωρούσε μεγάλο προφήτη.
Ραφαήλ Μωυσής: Και κατηγορήθηκε κάποιο διάστημα, απ' την Εβραϊκή Κοινότητα, ενώ ήτανε διπλωματικός αντιπρόσωπος του Ισραήλ. Ενώ ήτανε διπλωματικός αντιπρόσωπος, υπήρχε καταγγελία στο Υπουργείο Εξωτερικών ότι "Αυτόν που έχετε σαν διπλωματικό αντιπρόσωπο για την Ελλάδα, μιλάει για τον Χριστό"
Ραφαήλ Μωυσής: Και υπάρχει ένας φάκελος πολύ ενδιαφέρων, εις τον οποίον εξηγεί ο πατέρας μου τι ακριβώς πίστευε για τον Ιησού Χριστό και υπάρχει απάντηση η οποία λέει "Καθαρός" Είναι ωραίες ιστορίες αυτές.
Ραφαήλ Μωυσής: Λοιπόν, δεν θυμάμαι άλλη δραστηριότητα του πατέρα μου κατά τη διάρκεια της Κατοχής. Αυτά που είναι γραμμένα, η προσπάθεια προς Λογοθετόπουλου, είναι επί Κατοχής, αλλά είναι νομίζω πριν αρχίσει ο διωγμός της Αθήνας, είναι κατά τη διάρκεια, πηγαίνει προς το Λογοθετόπουλο με τον Τσαλδάρη, για να μεσολαβήσουν υπέρ των Εβραίων της Θεσσαλονίκης. Είναι μια άλλη ιστορία, αν ο Λογοθετόπουλος πράγματι παραιτήθηκε για αυτό το λόγο ή υπάρχει ιστορία της αριστεράς που λέει ότι παραιτήθηκε διότι τον απείλησε.
Ραφαήλ Μωυσής: Από αυτά τα οποία ποτέ δεν θα μάθουμε. Υπάρχει πάντως ημερολόγιο Λογοθετόπουλου το οποίο μπορεί να βρει κανείς. Λοιπόν, η δραστηριότητα αρχίζει ενώ επίκειται, είναι φανερό ότι επίκειται η απελευθέρωση.
Ραφαήλ Μωυσής: Υπάρχει αυτό το σπάνιο για μένα ντοκουμέντο όπου στο πίσω μέρος ενός συνταγολογίου κάποιου γιατρού με τα χέρια του είναι γραμμένο το πλήρες κείμενο του νόμου που μετά έγινε το ΚΙΣ και το νόμο που έγινε ο ΟΠΑΙΕ. Αυτά υπάρχουν.
Ραφαήλ Μωυσής: Και είναι χειρόγραφο. Έγραφε με πολύ δυσκολία, διάβαζε κανείς τα γράμματα του πατέρα μου. Ήταν ορνιθοσκαλίσματα σχεδόν. Αλλά είναι αυτοί οι νόμοι. Και είναι από τα πράγματα που έχουν σωθεί. Συνεπώς αυτά τα ετοίμαζε.
Ραφαήλ Μωυσής: Μετά είναι η πρώτη ομιλία στη συναγωγή. Η συναγωγή της Μελιδώνη είχε υποστεί ζημίες. Και δεν λειτουργήσε αμέσως μετά την απελευθέρωση για αρκετούς μήνες. Και οι συγκεντρώσεις οι πρώτες έγιναν σε αυτό που λέμε τώρα η γιαννιώτικη συναγωγή. Η απέναντι συναγωγή. Και θυμάμαι αυτή την πρώτη φορά μικρό παιδί. Να μιλάει ο πατέρας μου και να κλαίνε όλοι.
Ραφαήλ Μωυσής: Και εγώ να ρωτάω ότι γιατί κλαίνε. Δεν μπορούσα να καταλάβω γιατί αυτή η συγκίνηση. Η οποία είχε καταλάβει τους πάντες με τα λόγια του πατέρα μου. Και βέβαια τα λόγια αυτά τα οποία είναι η έκκληση, η ευχή να γυρίσουν τα αδέλφια μας.
Ραφαήλ Μωυσής: Όπως γύρισαν από τη Βαβυλώνα να γυρίσουν και αυτοί. Το οποίο τι σου δείχνει. Ότι ήξερε τον εκτοπισμό. Αλλά δεν ήξεραν το τι συμβαίνει. Δηλαδή η ιστορία Auschwitz-Birkenau και τα λοιπά. Ήταν αδιανόητα και θα έχετε ακούσει ότι τον πρώτο άνθρωπο ο οποίος γύρισε αφότου τον κλείσαν στον Δαφνί.
Ραφαήλ Μωυσής: Ο άνθρωπος θεωρήθηκε παράφρονας. Δεν ήταν δυνατόν αυτά τα οποία διηγείτο.
Ραφαήλ Μωυσής: Θυμάμαι είχε γραφείο ο πατέρας μου στον Κορναρού και με πήγαινε, με πήγαινε μαζί και καθόμουν εκεί και ερχόταν όλοι οι τότε επιζήσαντες ας πούμε επώνυμοι Εβραίοι και σχεδιάζανε τα της διάσωσης και εγώ ήμουν εκεί παρόν και τα άκουγα όλα.
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: Όταν λέτε γραφείο, αυτό είναι το γραφείο το επαγγελματικό, το γραφείο.
Ραφαήλ Μωυσής: Δικηγορικό γραφείο.
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: Στην Αθήνα.
Ραφαήλ Μωυσής: Στην Αθήνα, ναι.
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: Νοικιασμένο, ναι.
Ραφαήλ Μωυσής: Το είχε ανοίξει. Το είχε και στη διάρκεια της κατοχής, μετά το εγκατέλειψε και μετά το ξαναβρήκε.
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: Επομένως, στην ουσία, το μεγαλύτερο διάστημα που ήσασταν στην Αθήνα και στα Γιάννενα δεν ήσασταν κρυμμένοι, ζούσατε κανονικά τη ζωή σας, με όλο αυτό που συνεπάγεται βέβαια στις Κατοχές.
Ραφαήλ Μωυσής: Το διάστημα κρυμμένοι είναι από τον Οκτώβριο του 1943 μέχρι...
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: Τον Οκτώβριο του 1944.
Ραφαήλ Μωυσής: Τέλος του τελευταίου.
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: Τέλος του τελευταίου, τον Οκτώβριο του 1944.
Ραφαήλ Μωυσής: Αυτό είναι το διάστημα που είμαστε με τα ψεύτικα ονόματα, όπως έχει γράψει η Πάρδο, ξέρω πόσες μέρες, εγώ ήμουν ο Δημητράκης Μάντζαρης.
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: Αυτά τα ονόματα τα παρέλαβε τις ταυτότητες ο ίδιος ο πατέρας σας από τον Άγγελο Έβερτ.
Ραφαήλ Μωυσής: Από τον ίδιο τον Άγγελο Έβερτ. Βεβαίως.
Ραφαήλ Μωυσής: Και μια από τις αναμνήσεις προσωπικές μου, εγώ μετά είμαι ένας φίλος με τον Μίλτο. Τον Μιλτιάδη Έβερτ. Και είχε σωθεί η ευχαριστήριος επιστολή του πατέρα μου προς τον Άγγελο Έβερτ. Την οποία την έφτιαξα κάδρο και την πήγα και την έδωσα στον Μιλτιάδη. Και κάπου ποιος ξέρει αν υπάρχει αυτό.
Ραφαήλ Μωυσής: Έχει πεθάνει και η Λίζα τώρα. Ποιος ξέρει ποιος. Δεν ξέρω αν υπάρχει στο αρχείο. Πάντως ήταν ο ίδιος. Και με τον Δαμασκηνό αυτοπροσώπως μιλούσε.
Ραφαήλ Μωυσής: Η ιστορία που ο Δαμασκηνός μεσολάβησε για το ραντεβού Λογοθετόπουλου.
Ραφαήλ Μωυσής: Λοιπόν, έχουμε όλοι αυτή την ιστορία για τη δημιουργία του ΚΙΣ και οι διάφοροι άνθρωποι που εργάζονται, το σιωνιστικό βέβαια στοιχείο.
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: Εσάς σας μεγάλωσε σιωνιστικά.
Ραφαήλ Μωυσής: Κοιτάξτε. Σας μίλησα προηγουμένως για το παράδοξο πως ο Ασέρ Μωυσής, η ηγετική φυσιογνωμία του Εβραϊσμού της Θεσσαλονίκης, δεν μεγαλώνει τον γιο του σαν καλό Εβραίο. Δεν του μαθαίνει Λαντίνο, δεν τον στέλνει σε Εβραϊκό σχολείο. Νομίζω ότι ο πατέρας μου το είχε βάρος.
Ραφαήλ Μωυσής: Η ερμηνεία τώρα. Και ενώ ήμουν ακόμα μόλις είχα μπει στα δεκάξι μου, είμαι στο κολέγιο Αθηνών, έχω γυρίσει στο κολέγιο Αθηνών, είμαι καλός μαθητής, αφού πέρασα κακός μαθητής, έχω καλές παρέες, είμαι γενικά ευτυχισμένο αγόρι και ξαφνικά μου λένε να πας στην Αγγλία, εσωτερικός σε Εβραϊκό σχολείο.
Ραφαήλ Μωυσής: Και εγώ βέβαια η ιδέα να πάω στην Αγγλία μου φαίνεται πάρα πολύ ωραία. Δεν συνειδητοποιώ το τι ριζική αλλαγή στη ζωή μου. Αυτό το ότι θα μπω σαν αεροπλάνο και θα πάω πού, στην Αγγλία που κέρδισε τον πόλεμο, όχι αστεία. Έτσι.
Ραφαήλ Μωυσής: Λοιπόν, με έστειλε σε Εβραϊκό σχολείο, διότι θεώρησε ότι να τελειώσω ελληνικά, το ελληνικό σχολείο ήτανε περιττό. Να τελειώσω σε Εβραϊκό περιβάλλον, ώστε να αναπτύξω τη σιωνιστική... Γιατί ο διευθυντής αυτού του σχολείου, ένας Άγγλος, Ιακώβα, λέει ότι ήτανε φανατικός σιωνιστής, ήτανε φανατικό σιωνιστικό σχολείο.
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: Πώς λεγότανε αυτό το σχολείο;
Ραφαήλ Μωυσής: Whittingehame College στο Brighton, Sussex.
Ραφαήλ Μωυσής: Λοιπόν, με στέλνουν εκεί για να γίνω καλός σιωνιστής, να μάθω εβραϊκά και να καταλήξω να ζήσω στο κράτος του Ισραήλ, του οποίου ο ήδη ο πατέρας μου είναι αρχικά πρόξενος και μετά διπλωματικός αντιπρόσωπος.
Ραφαήλ Μωυσής: Και καταρχήν έτσι θα πήγαινα. Το Ισραήλ έχει μέλλον ή υφαντουργία. Κοιτάξτε, μιλάμε για μια προσωπικότητα, ο Ασέρ Μωυσής. Ένα αγόρι με πέντε αδελφές, στα Τρίκαλα, ο οποίος μορφώνεται και γίνεται δικηγόρος. Είναι δηλαδή η φυσιογνωμία μέσα στην οικογένεια, είναι σκαλοπάτια πάνω από όλες τις αδελφές και τους γαμπρούς, οι οποίοι ήταν καλοί άνθρωποι, έμποροι, ξέρεις. Δεν υπήρχε ούτε ένας γιατρός, δεν υπήρχε τίποτε που να πλησιάζει. Δεν νοείται στην ευρύτατη οικογένεια να συμβεί τίποτε χωρίς την έγκριση του Ασέρ Μωυσή. Να παντρευτεί κάποια κοπέλα, ξαδέρφιο, χωρίς έγκριση Ασέρ Μωυσή, ήταν αδιανόητο. Ήταν λοιπόν, αποφασίζομεν και διατάσσομεν.
Ραφαήλ Μωυσής: Η διαταγή ήταν ότι στο Ισραήλ θα είναι καλό να είσαι υφαντουργός. Θα πας στην Αγγλία, θα τελειώσεις το αγγλικό εβραϊκό σχολείο και μετά θα πας στην καλύτερη σχολή υφαντουργίας που υπάρχει στον κόσμο, η οποία είναι στο Μάντσεστερ. Και εγώ από πίσω. Και καταλήγω στο Μάντσεστερ. Αλλά αποφασίζω ότι δεν με ενδιαφέρει να γίνω υφαντουργός. Και είναι η πρώτη αν θέλεις επανάσταση από το... τις εντολές και τις κατευθύνσεις και αποφασίζω ότι θέλω να γίνω μηχανικός. Το γιατί είναι άλλη ιστορία που δεν σας ενδιαφέρει.
Ραφαήλ Μωυσής: Η καημένη η Μιρέτα, η αδελφή μου, υποτάσσεται στη σιωνιστική διαταγή και πηγαίνει και παντρεύεται στο Ισραήλ και κάνει κακό γάμο από προξενιό, με την οποία ήταν δυστυχής η Μιρέτα. Αλλά η Μιρέτα ήταν το θύμα της μεγάλης σιωνιστικής ιδέας του Ασέρ Μωυσή. Έτσι την αποκαλώ την καημένη τη Μιρέτα.
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: Ο σύζυγός της, τι...
Ραφαήλ Μωυσής: Ήταν μακρινός συγγενής.
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: Α, ήταν ελληνικής καταγωγής.
Ραφαήλ Μωυσής: Όχι, όχι, όχι. Συγγενής από την πλευρά. Κάποιος από τις συγγενείς ήταν... από τη Βηρυτό ήταν. Ο Λούμπλινερ. Όχι. Δεν ήτανε Λεβή.
Ραφαήλ Μωυσής: Είναι πολλά σημαντικά πράγματα τα οποία έκανε. Δηλαδή ήτανε φανατικός εβραίος σιωνιστής, όχι φανατικός θρησκευόμενος εβραίος. Ήτανε βαθύς γνώστης της εβραϊκής θρησκείας, αλλά δεν ήτανε θρησκόληπτος. Όλες αυτές οι γνώσεις ήταν καθαρά αποτέλεσμα... Ήταν αυτοδίδακτος. Ήταν αυτοδίδακτος. Σε αυτά τα θέματα είναι αυτοδίδακτος.
Ραφαήλ Μωυσής: Δεν μπορώ να θυμηθώ τον πατέρα μου σε όλα τα χρόνια που τον έζησα. Να φέρω στο μυαλό μου μια στιγμή που να κάθεται σε μια πολυθρόνα άπραγος. Ποτέ. Μια ζωή. Θα υπήρχε ένα βιβλίο. Θα υπήρχε κάτι που θα έγραφε ή κάτι θα διάβαζε. Ή θα μιλούσε. Ποτέ δεν ήτανε όπως εγώ κάθομαι. Κάμια φορά έτσι κάθομαι και σκέπτομαι. Ποτέ δεν καθότανε. Ήτανε συνεχώς σε αναζήτηση. Γνώσης.
Ραφαήλ Μωυσής: Ήταν περήφανος για τη βιβλιοθήκη που είχε φτιάξει. Το Εβραϊκό της κομμάτι είναι εδώ μέσα. Έχει σωθεί. Τη νομική του βιβλιοθήκη τη δώρισα. Χρησιμοποίησε τις γνωριμίες του από το Πανεπιστήμιο. Γιατί κοιτάξτε τώρα. Το 1927 που τελείωσε. Ήτανε μια χούφτα άνθρωποι που σπουδάζανε δικηγόροι. Και όλοι αυτοί ήταν πολύ συνδεδεμένοι. Ο Γιώργιος Μαύρος ας συνέχεια ας πούμε. Υπουργός της Ελλάδος και τα λοιπά. Ο Τσαλδάρης ο Κωνσταντίνος. Όλοι αυτοί ήτανε. Και χρησιμοποίησε αυτές τις γνωριμίες.
Ραφαήλ Μωυσής: Είναι το ότι το ΟΠΑΙΕ έχει γραφεί και έχει χαρακτηριστεί ως μοναδικό φαινόμενο. Όπου το επίσημο κράτος. Τις περιουσίες των ανθρώπων οι οποίοι χάθηκαν και δεν άφησαν κληρονόμους. Συνήθως τις κληρονομεί το κράτος. Έτσι δηλαδή γίνεται. Στην Ελλάδα τις κληρονομεί η εβραϊκή κοινότητα. Αυτό δεν έχει ξαναγίνει. Και το έχει γράψει και ο Περέμις αυτό. Αναγνωρίζεται ως μοναδική αν θέλετε επιτυχία. Εκ μέρους του Ασέρ Μωυσή. Αξιοποιώντας τις διασυνδέσεις που είχε με τους πολιτικούς. Το ότι πέτυχε.
Ραφαήλ Μωυσής: Και είναι και αυτό δημοσιευμένο. Όσοι Εβραίοι είχαν συλληφθεί. Ως μετέχοντες στην αριστερά. Στο αριστερό κίνημα. Βγήκε νόμος ο οποίος έλεγε απελευθερώνονται. Με την προϋπόθεση ότι θα μεταναστεύσουν στην Παλαιστίνη. Και αυτό πάλι με τον Μαύρο και τον Τσαλδάρη ας πούμε.
Ραφαήλ Μωυσής: Την ιστορία με τα αεροπλάνα δεν έχετε ακούσει βέβαια. Λοιπόν είμαστε τις παραμονές της ιδρύσεως του κράτους Ισραήλ. Και ο Σιμών Πέρες έχει βρει 6-7 αεροπλάνα κάπου στη βόρεια Ευρώπη. Τα οποία τα αγοράζει για να έρθουν στο Ισραήλ και να αποτελέσουν την πρώτη αεροπορία του κράτους που θα δημιουργηθεί. Αυτά τα αεροπλάνα όμως δεν έχουν δυνατότητα να πετάξουν. Μέχρι την Παλαιστίνη πρέπει κάπου να εφοδιαστούν και επιλέγεται σαν κατάλληλος τόπος ανεφοδιασμού η Κρήτη. Και στέλνουν μήνυμα στον πατέρα μου να βρει κάποιο παλιό διάδρομο και καύσιμα και να οργανωθεί η προσγείωση αυτών των αεροπλάνων στην Κρήτη ώστε να εφοδιαστούν και να ξαναφύγουν.
Ραφαήλ Μωυσής: Ο πατέρας μου δεν ξέρει κανέναν στην Κρήτη, αλλά ξέρει πολύ καλά τον υπουργό τότε, νομίζω εξωτερικών, Κωνσταντίνο Τσαλδάρη. Και πηγαίνει στον Τσαλδάρη και του λέει αυτό και αυτό. Του είχε εμπιστοσύνη, ήξερε ο Τσαλδάρης, ήτανε απόλυτα φιλικά διακείμενος προς το εβραϊκό στοιχείο και τον σιωνισμό.
Ραφαήλ Μωυσής: Και ο Τσαλδάρης του δίνει ένα όνομα στην Κρήτη. Θα πας, θα βρεις τον Τάδε. Ο πατέρας μου συντηρητικός ζητάει πληροφορίες και μαθαίνει ότι ο Τάδε είναι ένας γκάγκστερ, ένας μαφιόζος της χειρίστης μορφής. Και πάει ξανά στον Τσαλδάρη και λέει, υπουργέ, αυτός που μου στείλες, είναι παλιάνθρωπος. Ε, ρε Μωυσή, την άλλη φορά θα σου συστήσω τον Αρχιεπίσκοπο. Τι ήθελες να σου συστήσω; Τον Μητροπολίτη; Δηλαδή, είναι γεγονός, ήρθαν τα αεροπλάνα, ανεφοδιάστηκαν, πέταξαν, πήγαν.
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: Πόσο καιρό μείνατε στην Αγγλία σαν μαθητής και φοιτητής;
Ραφαήλ Μωυσής: Στην Αγγλία πρέπει να έμεινα δυόμιση χρόνια και στο Μάντσεστερ τέσσερα.
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: Δηλαδή γυρίσατε στην Ελλάδα.
Ραφαήλ Μωυσής: Όχι, δεν γύρισα στην Ελλάδα.
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: Α, τι κάνατε.
Ραφαήλ Μωυσής: Μετά πήγα στο MIT.
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: Στην Αμερική.
Ραφαήλ Μωυσής: Στην Αμερική.
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: Όταν αποφασίσατε να γίνετε μηχανικός και όχι υφαντουργός, πώς το πήρε ο πατέρας σας.
Ραφαήλ Μωυσής: Πολύ καλά. Μου έγραψε, είχα επιστολή. Έχω διαπιστώσει ότι έχεις ικανότητες. Και καταλαβαίνω ότι η υφαντουργία δεν είναι κάτι το οποίο σου ταιριάζει. Αυτό ήταν.
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: Και επομένως πήγατε στο MIT με τις ευλογίες του και με όλα αυτά.
Ραφαήλ Μωυσής: Ουφ. Με στόχο. Τώρα εδώ αρχίζει το προσωπικό μου. Το οποίο είναι το άλλο μου παραστράτημα, ότι η μακαρίτισσα η γυναίκα μου ήταν χριστιανή ορθόδοξη.
Ραφαήλ Μωυσής: Αυτό ήταν. Μεγάλο ατόπημα. Έτσι. Λοιπόν.
Ραφαήλ Μωυσής: Η Διδώ. Το επώνυμό της Σουραπά. Ο πατέρας, ο Βασίλειος Σουραπάς ήταν ο ιδρυτής της ΕΒΓΑ. Η πρώτη γαλακτοβιομηχανία η πρώτη επιχείρηση η οποία έφερε την έννοια της παστερίωσης στην Ελλάδα και επίσης ο πρώτος ο οποίος έφερε την έννοια του franchising στην Ελλάδα διότι τα πρατήρια της ΕΒΓΑ τα οποία ήταν η ΕΒΓΑ της γειτονιάς στα χρόνια εκείνα δεν ήταν ιδιοκτησία της ΕΒΓΑ ήταν franchising καινούργια έννοια. Ο όρος franchisee δεν υπήρχε ακόμα.
Ραφαήλ Μωυσής: Ήταν ψυχικιώτισσα και εγώ ψυχικιώτης και γνωριστήκαμε εκείνη σε ηλικία 13 ετών και εγώ σε ηλικία 17 ετών και ξεκινάει το ειδύλλιό μας από αυτή την ηλικία αθώο βέβαια τελείως αλλά αθώο μεν εις τας πράξεις αλλά καθόλου ουδέτερο εις τας σκέψεις έτσι σχεδιάζουμε εκείνη επειδή ο Σουραπάς είχε μικρό παιδί λαθρομεταναστεύσει στην Αμερική και εκεί έκανε τα λεφτά του σαν παγωτάς στο Σικάγο και ήρθε και έφτιαξε την ΕΒΓΑ ήταν Αμερικανός υπήκοος και συνεπώς και η μακαρίτισσα η γυναίκα μου σαν κόρη του είχε Αμερικανική υπηκοότητα.
Ραφαήλ Μωυσής: Ο πολιτικός γάμος απαγορεύεται στην Ελλάδα. Αυτή είχε γεννηθεί στην Αμερική. Όχι είχε γεννηθεί στην Ελλάδα μεν αλλά από πατέρα και μητέρα Αμερικανούς υπήκοους άρα αποκτούν τα παιδιά την Αμερικανική υπηκοότητα. Λοιπόν είχε την Αμερικανική υπηκοότητα. Κατά συνέπεια καταστρώνεται το σχέδιο ότι εσύ πρέπει να μπορέσεις να μπεις σε Αμερικανικό Πανεπιστήμιο. Έτσι.
Ραφαήλ Μωυσής: Και εγώ όταν συμπληρώσω το 21ο έτος της ηλικίας μου που επιτρέπεται να ταξιδέψω χωρίς γονική άδεια τότε θα έρθω στην Αμερική προκειμένου να κάνουμε πολιτικό γάμο. Το σχεδιάζουμε από παιδιά και το καλλιεργούμε και το πραγματοποιούμε.
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: Ποια χρονιά.
Ραφαήλ Μωυσής: Το 1956. Συγγνώμη το 1958.
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: Ο πολιτικός γάμος που έγινε.
Ραφαήλ Μωυσής: Στη Βοστόνη. Και μετά έγινε θρησκευτικός, έγινε Εβραία η Διδώ.
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: Η διαδικασία του προσηλυτισμού της ξεκίνησε πότε.
Ραφαήλ Μωυσής: Εκεί.
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: Στις ΗΠΑ.
Ραφαήλ Μωυσής: Α όχι εδώ στην Ελλάδα.
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: Όχι βέβαια γιατί δεν υπήρχε λόγος.
Ραφαήλ Μωυσής: Εκεί. Κοιτάξτε. Εκεί ο σκοπός μας ήταν να κάνουμε πολιτικό γάμο. Το να κάνουμε. Ο πατέρας μου. Κοιτάξτε. Προσπάθησαν να το σταματήσουν προφανώς. Και οι δύο πλευρές. Και η Σουραπά. Και η Μωυσή. Οι οποίοι είχαν πληροφορηθεί την ύπαρξη της σχέσης. Και γνωρίστηκαν κιόλας. Ο Σουραπάς και ο Μωυσής. Για να συζητήσουν να βρουν τρόπους. Για να αποτρέψουν αυτό το συμβάν. Όταν συνέβη. Δηλαδή απέδρασε. Έφυγε κρυφά από το σπίτι της. Μπήκε στο αεροπλάνο και έφυγε. Την επόμενη μέρα της 21ης πρώτης που έγινε 21 ετών. Το 58.
Ραφαήλ Μωυσής: Λοιπόν, όταν πληροφορήθηκαν ότι είχε συμβεί αυτό που είχε συμβεί. Ο Ασέρ Μωυσής με τη μητέρα μου. Πήραν μια ανθοδέσμη. Και πήγαν και χτύπησαν το σπίτι του Σουραπά. Στο ψυχικό. Οι οποίοι τους δέχτηκαν με ανοιχτές αγκάλες. Και εκείνοι είπαν τώρα τι θα κάνουμε. Τελείωσε. Και ήρθε ένα τηλεγράφημα το οποίο είχε συγκλονίσει την καημένη τη μακαρίτισσα. Γιατί όταν ήρθε το τηλεγράφημα έτρεμαν τα χέρια της για να το ανοίξει. Και έλεγε. Ανοίξαμε ένα μπουκάλι σαμπάνια και πίνουμε στην υγειά σας. Έτσι έγινε η αποκατάσταση και έγιναν και πολύ καλοί φίλοι μετά. Η Σουραπά και η Μωυσή.
Ραφαήλ Μωυσής: Η ιδέα του έπρεπε να κάνουμε και θρησκευτικό γάμο. Ήρθε όταν αρχίσαμε να καλλιεργούμε το ενδεχόμενο να γυρίσουμε στην Ελλάδα. Από την Αμερική. Εγώ εκείνη ήμουν έκτακτος καθηγητής στο MIT. Δίδασκα θερμοδυναμική και μεταφορά θερμότητας. Αλλά υπήρχε η ΕΒΓΑ. Και η ΕΒΓΑ είχε ανάγκη από κάποιον άνθρωπο σαν και εμένα.
Ραφαήλ Μωυσής: Και έτσι αρχίσαμε να κουβεντιάζουμε. Οπότε έπρεπε να γίνει και θρησκευτικός γάμος. Βέβαια ήταν σε ρεφόρμα. Ήταν πολύ πιο απλή η διαδικασία. Έκανε κάποια μαθήματα με κάποιον πολύ συμπαθητικό ραμπάι Σαππίρο. Της έδωσε το όνομα Ρουθ.
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: Θυμάστε το όνομα της συναγωγής.
Ραφαήλ Μωυσής: Όχι, γιατί δεν έγινε καν σε συναγωγή. Ερχόταν στο σπίτι ο Ραβίνος. Και έκανε αυτή την τελετή και μετά την ονόμασε. Δεν έγινε κάποια συναγωγή. Πηγαίναμε μετά τη συναγωγή. Μας άρεσε η συναγωγή, η λειτουργία, το ρεφόρμα.
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: Αυτό θυμάστε ποια συναγωγή.
Ραφαήλ Μωυσής: Στη Βοστόνη ήταν ρεφόρμα. Δεν μπορώ να θυμηθώ. Θυμάμαι το που περίπου ήταν. Λέω, άμα βάλετε σώνει και καλά, θα το ψάξω. Αλλά δεν το θυμάμαι. Ο Ραβίνος Σαππίρο. Και της έδωσε το όνομα Ρουθ. Ο πολιτικός είναι το 1958. Ο θρησκευτικός. Ίσως το 1959 ή το 1960.
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: Αυτό ικανοποίησε τους γονείς σας.
Ραφαήλ Μωυσής: Όχι, δεν τους ένοιαζε. Είχαν δεχτεί το... Βεβαίως ικανοποίησε το γεγονός ότι μπορούσαμε να γυρίσουμε στην Ελλάδα. Ο θρησκευτικός γάμος, επειδή δεν αναγνωριζόταν ο πολιτικός. Ακριβώς. Όχι για λόγους δικούς μου ή δικούς της. Βέβαια, όπως δεν είναι καθόλου παράξενο το να σας πω ότι η μακαρίτισσα ήταν πολύ καλύτερη Εβραία από εμένα. Γιατί είχε περάσει από κάποια κατήχηση. Ενώ εγώ δεν είχα.
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: Και επιστρέφεται στην Ελλάδα πότε.
Ραφαήλ Μωυσής: Επιστρέφουμε στην Ελλάδα το 1962. Με άδεια ενός έτους από το MIT. Και αυτό το ένα έτος δεν έληξε ποτέ. Γιατί ήταν τα πράγματα τέτοια εδώ, ώστε στο τέλος αποφασίσαμε να μείνουμε.
Στο τρίτο μέρος της συνέντευξης, ο Ραφαήλ Μωυσής αφηγείται την οικογενειακή του ζωή και την επαγγελματική του εξέλιξη. Περιγράφει τη γέννηση των δύο γιων του, Αλέξανδρου (1961) και Ηλία (1965), την επιστροφή στην Ελλάδα το 1962 για τη διεύθυνση της ΕΒΓΑ, και την εντυπωσιακή καριέρα του στον δημόσιο τομέα. Από το Εθνικό Συμβούλιο Ενεργείας, προήχθη σε υποδιοικητή της ΕΤΒΑ και στη συνέχεια, σε ηλικία μόλις 35 ετών, έγινε διοικητής της ΔΕΗ το 1978. Αναλυτικά παρουσιάζει τα φαινόμενα αντισημιτισμού που αντιμετώπισε κατά τη θητεία του, συμπεριλαμβανομένων των ψευδών κατηγοριών για συμμετοχή στον πόλεμο των έξι ημερών και των πιέσεων που δέχτηκε από πολιτικούς και μέσα ενημέρωσης. Η αφήγηση καταδεικνύει τις προκλήσεις που αντιμετώπιζε ένας Εβραίος στελέχος σε υψηλές θέσεις της ελληνικής δημόσιας διοίκησης τη δεκαετία του 1980.
Στο δεύτερο μέρος της συνέντευξης, ο Ραφαήλ Μωυσής περιγράφει την περίοδο της κρυφής διαμονής της οικογένειάς του στην Κηφισιά (1943-1944) και τη μεταπολεμική δραστηριότητα του πατέρα του Ασέρ Μωυσή για την ανασυγκρότηση της εβραϊκής κοινότητας. Αναφέρεται στη σημαντική επιστολή του πατέρα του προς τον Ιησού Χριστό, τη δημιουργία του ΚΙΣ και του ΟΠΑΙΕ, καθώς και τις διπλωματικές του δραστηριότητες για το νεοσύστατο κράτος του Ισραήλ. Ο Μωυσής αφηγείται επίσης την προσωπική του ιστορία: τις σπουδές του στην Αγγλία και την Αμερική, τον έρωτά του με τη χριστιανή Διδώ Σουραπά και τον γάμο τους στη Βοστόνη το 1958, την επιστροφή τους στην Ελλάδα και την ανάληψη της διεύθυνσης της ΕΒΓΑ.
Ραφαήλ Μωυσής
Απομαγνητοφώνηση
Ραφαήλ Μωυσής: Στην Αθήνα γυρίζουμε στο Ψυχικό και αμέσως μετά στις 2-3 Οκτωβρίου εκδίδεται η διαταγή Στρουπ και αποφασίζει ο πατέρας μου ότι δεν θα δηλωστεί αλλά θα κρυφτούμε το σπίτι Γιαννίτση κτλ.
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: Το οποίο είναι στην Κηφισιά.
Ραφαήλ Μωυσής: Στην Κηφισιά, εκεί κάτω, κοντά στο ΚΑΤ.
Ραφαήλ Μωυσής: Λοιπόν, στη διάρκεια βέβαια της κατοχής δεν έχει καμία δραστηριότητα παρότι γράφει το περίφημο γράμμα περί ταυτότητος των Ιουδαίων το οποίο είναι συγκλονιστική επιστολή στην Καθημερινή, στο "Ελεύθερον Βήμα" λεγόταν τότε, δεν το δημοσίευσαν βέβαια, δημοσίευσαν και μεταπολεμικά.
Ραφαήλ Μωυσής: Και υπάρχει ένα άλλο στοιχείο σε αυτήν την επιστολή, τώρα κάπως φεύγω από την ιστορία, αλλά είναι στην προσωπικότητα του πατέρα μου. Αυτή η επιστολή καταλήγει με επίκληση προς τον Ιησού Χριστό, είναι εκεί μέσα. Είναι συγκλονιστικό αυτό το τελευταίο παράγραφο στον οποίο αποκαλεί μεγάλε μου αδελφέ, έτσι.
Ραφαήλ Μωυσής: Δεν ξέρω αν ήρθες ποτέ στη γη, ήρθες δεν ήρθες, είναι καιρός να ξανάρθεις και ίσως αυτή τη φορά χάρη στο ραδιόφωνο και τα άλλα μέσα επικοινωνίας να πετύχεις το μήνυμά σου και να γίνει από της γης ειρήνη.
Ραφαήλ Μωυσής: Ο πατέρας μου πίστευε πολύ στην ανθρώπινη προσωπικότητα του Ιησού Χριστού. Είχε μεγάλο θαυμασμό. Σαν άνθρωπο βέβαια. Τον θεωρούσε μεγάλο προφήτη.
Ραφαήλ Μωυσής: Και κατηγορήθηκε κάποιο διάστημα, απ' την Εβραϊκή Κοινότητα, ενώ ήτανε διπλωματικός αντιπρόσωπος του Ισραήλ. Ενώ ήτανε διπλωματικός αντιπρόσωπος, υπήρχε καταγγελία στο Υπουργείο Εξωτερικών ότι "Αυτόν που έχετε σαν διπλωματικό αντιπρόσωπο για την Ελλάδα, μιλάει για τον Χριστό"
Ραφαήλ Μωυσής: Και υπάρχει ένας φάκελος πολύ ενδιαφέρων, εις τον οποίον εξηγεί ο πατέρας μου τι ακριβώς πίστευε για τον Ιησού Χριστό και υπάρχει απάντηση η οποία λέει "Καθαρός" Είναι ωραίες ιστορίες αυτές.
Ραφαήλ Μωυσής: Λοιπόν, δεν θυμάμαι άλλη δραστηριότητα του πατέρα μου κατά τη διάρκεια της Κατοχής. Αυτά που είναι γραμμένα, η προσπάθεια προς Λογοθετόπουλου, είναι επί Κατοχής, αλλά είναι νομίζω πριν αρχίσει ο διωγμός της Αθήνας, είναι κατά τη διάρκεια, πηγαίνει προς το Λογοθετόπουλο με τον Τσαλδάρη, για να μεσολαβήσουν υπέρ των Εβραίων της Θεσσαλονίκης. Είναι μια άλλη ιστορία, αν ο Λογοθετόπουλος πράγματι παραιτήθηκε για αυτό το λόγο ή υπάρχει ιστορία της αριστεράς που λέει ότι παραιτήθηκε διότι τον απείλησε.
Ραφαήλ Μωυσής: Από αυτά τα οποία ποτέ δεν θα μάθουμε. Υπάρχει πάντως ημερολόγιο Λογοθετόπουλου το οποίο μπορεί να βρει κανείς. Λοιπόν, η δραστηριότητα αρχίζει ενώ επίκειται, είναι φανερό ότι επίκειται η απελευθέρωση.
Ραφαήλ Μωυσής: Υπάρχει αυτό το σπάνιο για μένα ντοκουμέντο όπου στο πίσω μέρος ενός συνταγολογίου κάποιου γιατρού με τα χέρια του είναι γραμμένο το πλήρες κείμενο του νόμου που μετά έγινε το ΚΙΣ και το νόμο που έγινε ο ΟΠΑΙΕ. Αυτά υπάρχουν.
Ραφαήλ Μωυσής: Και είναι χειρόγραφο. Έγραφε με πολύ δυσκολία, διάβαζε κανείς τα γράμματα του πατέρα μου. Ήταν ορνιθοσκαλίσματα σχεδόν. Αλλά είναι αυτοί οι νόμοι. Και είναι από τα πράγματα που έχουν σωθεί. Συνεπώς αυτά τα ετοίμαζε.
Ραφαήλ Μωυσής: Μετά είναι η πρώτη ομιλία στη συναγωγή. Η συναγωγή της Μελιδώνη είχε υποστεί ζημίες. Και δεν λειτουργήσε αμέσως μετά την απελευθέρωση για αρκετούς μήνες. Και οι συγκεντρώσεις οι πρώτες έγιναν σε αυτό που λέμε τώρα η γιαννιώτικη συναγωγή. Η απέναντι συναγωγή. Και θυμάμαι αυτή την πρώτη φορά μικρό παιδί. Να μιλάει ο πατέρας μου και να κλαίνε όλοι.
Ραφαήλ Μωυσής: Και εγώ να ρωτάω ότι γιατί κλαίνε. Δεν μπορούσα να καταλάβω γιατί αυτή η συγκίνηση. Η οποία είχε καταλάβει τους πάντες με τα λόγια του πατέρα μου. Και βέβαια τα λόγια αυτά τα οποία είναι η έκκληση, η ευχή να γυρίσουν τα αδέλφια μας.
Ραφαήλ Μωυσής: Όπως γύρισαν από τη Βαβυλώνα να γυρίσουν και αυτοί. Το οποίο τι σου δείχνει. Ότι ήξερε τον εκτοπισμό. Αλλά δεν ήξεραν το τι συμβαίνει. Δηλαδή η ιστορία Auschwitz-Birkenau και τα λοιπά. Ήταν αδιανόητα και θα έχετε ακούσει ότι τον πρώτο άνθρωπο ο οποίος γύρισε αφότου τον κλείσαν στον Δαφνί.
Ραφαήλ Μωυσής: Ο άνθρωπος θεωρήθηκε παράφρονας. Δεν ήταν δυνατόν αυτά τα οποία διηγείτο.
Ραφαήλ Μωυσής: Θυμάμαι είχε γραφείο ο πατέρας μου στον Κορναρού και με πήγαινε, με πήγαινε μαζί και καθόμουν εκεί και ερχόταν όλοι οι τότε επιζήσαντες ας πούμε επώνυμοι Εβραίοι και σχεδιάζανε τα της διάσωσης και εγώ ήμουν εκεί παρόν και τα άκουγα όλα.
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: Όταν λέτε γραφείο, αυτό είναι το γραφείο το επαγγελματικό, το γραφείο.
Ραφαήλ Μωυσής: Δικηγορικό γραφείο.
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: Στην Αθήνα.
Ραφαήλ Μωυσής: Στην Αθήνα, ναι.
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: Νοικιασμένο, ναι.
Ραφαήλ Μωυσής: Το είχε ανοίξει. Το είχε και στη διάρκεια της κατοχής, μετά το εγκατέλειψε και μετά το ξαναβρήκε.
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: Επομένως, στην ουσία, το μεγαλύτερο διάστημα που ήσασταν στην Αθήνα και στα Γιάννενα δεν ήσασταν κρυμμένοι, ζούσατε κανονικά τη ζωή σας, με όλο αυτό που συνεπάγεται βέβαια στις Κατοχές.
Ραφαήλ Μωυσής: Το διάστημα κρυμμένοι είναι από τον Οκτώβριο του 1943 μέχρι...
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: Τον Οκτώβριο του 1944.
Ραφαήλ Μωυσής: Τέλος του τελευταίου.
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: Τέλος του τελευταίου, τον Οκτώβριο του 1944.
Ραφαήλ Μωυσής: Αυτό είναι το διάστημα που είμαστε με τα ψεύτικα ονόματα, όπως έχει γράψει η Πάρδο, ξέρω πόσες μέρες, εγώ ήμουν ο Δημητράκης Μάντζαρης.
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: Αυτά τα ονόματα τα παρέλαβε τις ταυτότητες ο ίδιος ο πατέρας σας από τον Άγγελο Έβερτ.
Ραφαήλ Μωυσής: Από τον ίδιο τον Άγγελο Έβερτ. Βεβαίως.
Ραφαήλ Μωυσής: Και μια από τις αναμνήσεις προσωπικές μου, εγώ μετά είμαι ένας φίλος με τον Μίλτο. Τον Μιλτιάδη Έβερτ. Και είχε σωθεί η ευχαριστήριος επιστολή του πατέρα μου προς τον Άγγελο Έβερτ. Την οποία την έφτιαξα κάδρο και την πήγα και την έδωσα στον Μιλτιάδη. Και κάπου ποιος ξέρει αν υπάρχει αυτό.
Ραφαήλ Μωυσής: Έχει πεθάνει και η Λίζα τώρα. Ποιος ξέρει ποιος. Δεν ξέρω αν υπάρχει στο αρχείο. Πάντως ήταν ο ίδιος. Και με τον Δαμασκηνό αυτοπροσώπως μιλούσε.
Ραφαήλ Μωυσής: Η ιστορία που ο Δαμασκηνός μεσολάβησε για το ραντεβού Λογοθετόπουλου.
Ραφαήλ Μωυσής: Λοιπόν, έχουμε όλοι αυτή την ιστορία για τη δημιουργία του ΚΙΣ και οι διάφοροι άνθρωποι που εργάζονται, το σιωνιστικό βέβαια στοιχείο.
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: Εσάς σας μεγάλωσε σιωνιστικά.
Ραφαήλ Μωυσής: Κοιτάξτε. Σας μίλησα προηγουμένως για το παράδοξο πως ο Ασέρ Μωυσής, η ηγετική φυσιογνωμία του Εβραϊσμού της Θεσσαλονίκης, δεν μεγαλώνει τον γιο του σαν καλό Εβραίο. Δεν του μαθαίνει Λαντίνο, δεν τον στέλνει σε Εβραϊκό σχολείο. Νομίζω ότι ο πατέρας μου το είχε βάρος.
Ραφαήλ Μωυσής: Η ερμηνεία τώρα. Και ενώ ήμουν ακόμα μόλις είχα μπει στα δεκάξι μου, είμαι στο κολέγιο Αθηνών, έχω γυρίσει στο κολέγιο Αθηνών, είμαι καλός μαθητής, αφού πέρασα κακός μαθητής, έχω καλές παρέες, είμαι γενικά ευτυχισμένο αγόρι και ξαφνικά μου λένε να πας στην Αγγλία, εσωτερικός σε Εβραϊκό σχολείο.
Ραφαήλ Μωυσής: Και εγώ βέβαια η ιδέα να πάω στην Αγγλία μου φαίνεται πάρα πολύ ωραία. Δεν συνειδητοποιώ το τι ριζική αλλαγή στη ζωή μου. Αυτό το ότι θα μπω σαν αεροπλάνο και θα πάω πού, στην Αγγλία που κέρδισε τον πόλεμο, όχι αστεία. Έτσι.
Ραφαήλ Μωυσής: Λοιπόν, με έστειλε σε Εβραϊκό σχολείο, διότι θεώρησε ότι να τελειώσω ελληνικά, το ελληνικό σχολείο ήτανε περιττό. Να τελειώσω σε Εβραϊκό περιβάλλον, ώστε να αναπτύξω τη σιωνιστική... Γιατί ο διευθυντής αυτού του σχολείου, ένας Άγγλος, Ιακώβα, λέει ότι ήτανε φανατικός σιωνιστής, ήτανε φανατικό σιωνιστικό σχολείο.
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: Πώς λεγότανε αυτό το σχολείο;
Ραφαήλ Μωυσής: Whittingehame College στο Brighton, Sussex.
Ραφαήλ Μωυσής: Λοιπόν, με στέλνουν εκεί για να γίνω καλός σιωνιστής, να μάθω εβραϊκά και να καταλήξω να ζήσω στο κράτος του Ισραήλ, του οποίου ο ήδη ο πατέρας μου είναι αρχικά πρόξενος και μετά διπλωματικός αντιπρόσωπος.
Ραφαήλ Μωυσής: Και καταρχήν έτσι θα πήγαινα. Το Ισραήλ έχει μέλλον ή υφαντουργία. Κοιτάξτε, μιλάμε για μια προσωπικότητα, ο Ασέρ Μωυσής. Ένα αγόρι με πέντε αδελφές, στα Τρίκαλα, ο οποίος μορφώνεται και γίνεται δικηγόρος. Είναι δηλαδή η φυσιογνωμία μέσα στην οικογένεια, είναι σκαλοπάτια πάνω από όλες τις αδελφές και τους γαμπρούς, οι οποίοι ήταν καλοί άνθρωποι, έμποροι, ξέρεις. Δεν υπήρχε ούτε ένας γιατρός, δεν υπήρχε τίποτε που να πλησιάζει. Δεν νοείται στην ευρύτατη οικογένεια να συμβεί τίποτε χωρίς την έγκριση του Ασέρ Μωυσή. Να παντρευτεί κάποια κοπέλα, ξαδέρφιο, χωρίς έγκριση Ασέρ Μωυσή, ήταν αδιανόητο. Ήταν λοιπόν, αποφασίζομεν και διατάσσομεν.
Ραφαήλ Μωυσής: Η διαταγή ήταν ότι στο Ισραήλ θα είναι καλό να είσαι υφαντουργός. Θα πας στην Αγγλία, θα τελειώσεις το αγγλικό εβραϊκό σχολείο και μετά θα πας στην καλύτερη σχολή υφαντουργίας που υπάρχει στον κόσμο, η οποία είναι στο Μάντσεστερ. Και εγώ από πίσω. Και καταλήγω στο Μάντσεστερ. Αλλά αποφασίζω ότι δεν με ενδιαφέρει να γίνω υφαντουργός. Και είναι η πρώτη αν θέλεις επανάσταση από το... τις εντολές και τις κατευθύνσεις και αποφασίζω ότι θέλω να γίνω μηχανικός. Το γιατί είναι άλλη ιστορία που δεν σας ενδιαφέρει.
Ραφαήλ Μωυσής: Η καημένη η Μιρέτα, η αδελφή μου, υποτάσσεται στη σιωνιστική διαταγή και πηγαίνει και παντρεύεται στο Ισραήλ και κάνει κακό γάμο από προξενιό, με την οποία ήταν δυστυχής η Μιρέτα. Αλλά η Μιρέτα ήταν το θύμα της μεγάλης σιωνιστικής ιδέας του Ασέρ Μωυσή. Έτσι την αποκαλώ την καημένη τη Μιρέτα.
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: Ο σύζυγός της, τι...
Ραφαήλ Μωυσής: Ήταν μακρινός συγγενής.
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: Α, ήταν ελληνικής καταγωγής.
Ραφαήλ Μωυσής: Όχι, όχι, όχι. Συγγενής από την πλευρά. Κάποιος από τις συγγενείς ήταν... από τη Βηρυτό ήταν. Ο Λούμπλινερ. Όχι. Δεν ήτανε Λεβή.
Ραφαήλ Μωυσής: Είναι πολλά σημαντικά πράγματα τα οποία έκανε. Δηλαδή ήτανε φανατικός εβραίος σιωνιστής, όχι φανατικός θρησκευόμενος εβραίος. Ήτανε βαθύς γνώστης της εβραϊκής θρησκείας, αλλά δεν ήτανε θρησκόληπτος. Όλες αυτές οι γνώσεις ήταν καθαρά αποτέλεσμα... Ήταν αυτοδίδακτος. Ήταν αυτοδίδακτος. Σε αυτά τα θέματα είναι αυτοδίδακτος.
Ραφαήλ Μωυσής: Δεν μπορώ να θυμηθώ τον πατέρα μου σε όλα τα χρόνια που τον έζησα. Να φέρω στο μυαλό μου μια στιγμή που να κάθεται σε μια πολυθρόνα άπραγος. Ποτέ. Μια ζωή. Θα υπήρχε ένα βιβλίο. Θα υπήρχε κάτι που θα έγραφε ή κάτι θα διάβαζε. Ή θα μιλούσε. Ποτέ δεν ήτανε όπως εγώ κάθομαι. Κάμια φορά έτσι κάθομαι και σκέπτομαι. Ποτέ δεν καθότανε. Ήτανε συνεχώς σε αναζήτηση. Γνώσης.
Ραφαήλ Μωυσής: Ήταν περήφανος για τη βιβλιοθήκη που είχε φτιάξει. Το Εβραϊκό της κομμάτι είναι εδώ μέσα. Έχει σωθεί. Τη νομική του βιβλιοθήκη τη δώρισα. Χρησιμοποίησε τις γνωριμίες του από το Πανεπιστήμιο. Γιατί κοιτάξτε τώρα. Το 1927 που τελείωσε. Ήτανε μια χούφτα άνθρωποι που σπουδάζανε δικηγόροι. Και όλοι αυτοί ήταν πολύ συνδεδεμένοι. Ο Γιώργιος Μαύρος ας συνέχεια ας πούμε. Υπουργός της Ελλάδος και τα λοιπά. Ο Τσαλδάρης ο Κωνσταντίνος. Όλοι αυτοί ήτανε. Και χρησιμοποίησε αυτές τις γνωριμίες.
Ραφαήλ Μωυσής: Είναι το ότι το ΟΠΑΙΕ έχει γραφεί και έχει χαρακτηριστεί ως μοναδικό φαινόμενο. Όπου το επίσημο κράτος. Τις περιουσίες των ανθρώπων οι οποίοι χάθηκαν και δεν άφησαν κληρονόμους. Συνήθως τις κληρονομεί το κράτος. Έτσι δηλαδή γίνεται. Στην Ελλάδα τις κληρονομεί η εβραϊκή κοινότητα. Αυτό δεν έχει ξαναγίνει. Και το έχει γράψει και ο Περέμις αυτό. Αναγνωρίζεται ως μοναδική αν θέλετε επιτυχία. Εκ μέρους του Ασέρ Μωυσή. Αξιοποιώντας τις διασυνδέσεις που είχε με τους πολιτικούς. Το ότι πέτυχε.
Ραφαήλ Μωυσής: Και είναι και αυτό δημοσιευμένο. Όσοι Εβραίοι είχαν συλληφθεί. Ως μετέχοντες στην αριστερά. Στο αριστερό κίνημα. Βγήκε νόμος ο οποίος έλεγε απελευθερώνονται. Με την προϋπόθεση ότι θα μεταναστεύσουν στην Παλαιστίνη. Και αυτό πάλι με τον Μαύρο και τον Τσαλδάρη ας πούμε.
Ραφαήλ Μωυσής: Την ιστορία με τα αεροπλάνα δεν έχετε ακούσει βέβαια. Λοιπόν είμαστε τις παραμονές της ιδρύσεως του κράτους Ισραήλ. Και ο Σιμών Πέρες έχει βρει 6-7 αεροπλάνα κάπου στη βόρεια Ευρώπη. Τα οποία τα αγοράζει για να έρθουν στο Ισραήλ και να αποτελέσουν την πρώτη αεροπορία του κράτους που θα δημιουργηθεί. Αυτά τα αεροπλάνα όμως δεν έχουν δυνατότητα να πετάξουν. Μέχρι την Παλαιστίνη πρέπει κάπου να εφοδιαστούν και επιλέγεται σαν κατάλληλος τόπος ανεφοδιασμού η Κρήτη. Και στέλνουν μήνυμα στον πατέρα μου να βρει κάποιο παλιό διάδρομο και καύσιμα και να οργανωθεί η προσγείωση αυτών των αεροπλάνων στην Κρήτη ώστε να εφοδιαστούν και να ξαναφύγουν.
Ραφαήλ Μωυσής: Ο πατέρας μου δεν ξέρει κανέναν στην Κρήτη, αλλά ξέρει πολύ καλά τον υπουργό τότε, νομίζω εξωτερικών, Κωνσταντίνο Τσαλδάρη. Και πηγαίνει στον Τσαλδάρη και του λέει αυτό και αυτό. Του είχε εμπιστοσύνη, ήξερε ο Τσαλδάρης, ήτανε απόλυτα φιλικά διακείμενος προς το εβραϊκό στοιχείο και τον σιωνισμό.
Ραφαήλ Μωυσής: Και ο Τσαλδάρης του δίνει ένα όνομα στην Κρήτη. Θα πας, θα βρεις τον Τάδε. Ο πατέρας μου συντηρητικός ζητάει πληροφορίες και μαθαίνει ότι ο Τάδε είναι ένας γκάγκστερ, ένας μαφιόζος της χειρίστης μορφής. Και πάει ξανά στον Τσαλδάρη και λέει, υπουργέ, αυτός που μου στείλες, είναι παλιάνθρωπος. Ε, ρε Μωυσή, την άλλη φορά θα σου συστήσω τον Αρχιεπίσκοπο. Τι ήθελες να σου συστήσω; Τον Μητροπολίτη; Δηλαδή, είναι γεγονός, ήρθαν τα αεροπλάνα, ανεφοδιάστηκαν, πέταξαν, πήγαν.
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: Πόσο καιρό μείνατε στην Αγγλία σαν μαθητής και φοιτητής;
Ραφαήλ Μωυσής: Στην Αγγλία πρέπει να έμεινα δυόμιση χρόνια και στο Μάντσεστερ τέσσερα.
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: Δηλαδή γυρίσατε στην Ελλάδα.
Ραφαήλ Μωυσής: Όχι, δεν γύρισα στην Ελλάδα.
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: Α, τι κάνατε.
Ραφαήλ Μωυσής: Μετά πήγα στο MIT.
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: Στην Αμερική.
Ραφαήλ Μωυσής: Στην Αμερική.
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: Όταν αποφασίσατε να γίνετε μηχανικός και όχι υφαντουργός, πώς το πήρε ο πατέρας σας.
Ραφαήλ Μωυσής: Πολύ καλά. Μου έγραψε, είχα επιστολή. Έχω διαπιστώσει ότι έχεις ικανότητες. Και καταλαβαίνω ότι η υφαντουργία δεν είναι κάτι το οποίο σου ταιριάζει. Αυτό ήταν.
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: Και επομένως πήγατε στο MIT με τις ευλογίες του και με όλα αυτά.
Ραφαήλ Μωυσής: Ουφ. Με στόχο. Τώρα εδώ αρχίζει το προσωπικό μου. Το οποίο είναι το άλλο μου παραστράτημα, ότι η μακαρίτισσα η γυναίκα μου ήταν χριστιανή ορθόδοξη.
Ραφαήλ Μωυσής: Αυτό ήταν. Μεγάλο ατόπημα. Έτσι. Λοιπόν.
Ραφαήλ Μωυσής: Η Διδώ. Το επώνυμό της Σουραπά. Ο πατέρας, ο Βασίλειος Σουραπάς ήταν ο ιδρυτής της ΕΒΓΑ. Η πρώτη γαλακτοβιομηχανία η πρώτη επιχείρηση η οποία έφερε την έννοια της παστερίωσης στην Ελλάδα και επίσης ο πρώτος ο οποίος έφερε την έννοια του franchising στην Ελλάδα διότι τα πρατήρια της ΕΒΓΑ τα οποία ήταν η ΕΒΓΑ της γειτονιάς στα χρόνια εκείνα δεν ήταν ιδιοκτησία της ΕΒΓΑ ήταν franchising καινούργια έννοια. Ο όρος franchisee δεν υπήρχε ακόμα.
Ραφαήλ Μωυσής: Ήταν ψυχικιώτισσα και εγώ ψυχικιώτης και γνωριστήκαμε εκείνη σε ηλικία 13 ετών και εγώ σε ηλικία 17 ετών και ξεκινάει το ειδύλλιό μας από αυτή την ηλικία αθώο βέβαια τελείως αλλά αθώο μεν εις τας πράξεις αλλά καθόλου ουδέτερο εις τας σκέψεις έτσι σχεδιάζουμε εκείνη επειδή ο Σουραπάς είχε μικρό παιδί λαθρομεταναστεύσει στην Αμερική και εκεί έκανε τα λεφτά του σαν παγωτάς στο Σικάγο και ήρθε και έφτιαξε την ΕΒΓΑ ήταν Αμερικανός υπήκοος και συνεπώς και η μακαρίτισσα η γυναίκα μου σαν κόρη του είχε Αμερικανική υπηκοότητα.
Ραφαήλ Μωυσής: Ο πολιτικός γάμος απαγορεύεται στην Ελλάδα. Αυτή είχε γεννηθεί στην Αμερική. Όχι είχε γεννηθεί στην Ελλάδα μεν αλλά από πατέρα και μητέρα Αμερικανούς υπήκοους άρα αποκτούν τα παιδιά την Αμερικανική υπηκοότητα. Λοιπόν είχε την Αμερικανική υπηκοότητα. Κατά συνέπεια καταστρώνεται το σχέδιο ότι εσύ πρέπει να μπορέσεις να μπεις σε Αμερικανικό Πανεπιστήμιο. Έτσι.
Ραφαήλ Μωυσής: Και εγώ όταν συμπληρώσω το 21ο έτος της ηλικίας μου που επιτρέπεται να ταξιδέψω χωρίς γονική άδεια τότε θα έρθω στην Αμερική προκειμένου να κάνουμε πολιτικό γάμο. Το σχεδιάζουμε από παιδιά και το καλλιεργούμε και το πραγματοποιούμε.
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: Ποια χρονιά.
Ραφαήλ Μωυσής: Το 1956. Συγγνώμη το 1958.
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: Ο πολιτικός γάμος που έγινε.
Ραφαήλ Μωυσής: Στη Βοστόνη. Και μετά έγινε θρησκευτικός, έγινε Εβραία η Διδώ.
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: Η διαδικασία του προσηλυτισμού της ξεκίνησε πότε.
Ραφαήλ Μωυσής: Εκεί.
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: Στις ΗΠΑ.
Ραφαήλ Μωυσής: Α όχι εδώ στην Ελλάδα.
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: Όχι βέβαια γιατί δεν υπήρχε λόγος.
Ραφαήλ Μωυσής: Εκεί. Κοιτάξτε. Εκεί ο σκοπός μας ήταν να κάνουμε πολιτικό γάμο. Το να κάνουμε. Ο πατέρας μου. Κοιτάξτε. Προσπάθησαν να το σταματήσουν προφανώς. Και οι δύο πλευρές. Και η Σουραπά. Και η Μωυσή. Οι οποίοι είχαν πληροφορηθεί την ύπαρξη της σχέσης. Και γνωρίστηκαν κιόλας. Ο Σουραπάς και ο Μωυσής. Για να συζητήσουν να βρουν τρόπους. Για να αποτρέψουν αυτό το συμβάν. Όταν συνέβη. Δηλαδή απέδρασε. Έφυγε κρυφά από το σπίτι της. Μπήκε στο αεροπλάνο και έφυγε. Την επόμενη μέρα της 21ης πρώτης που έγινε 21 ετών. Το 58.
Ραφαήλ Μωυσής: Λοιπόν, όταν πληροφορήθηκαν ότι είχε συμβεί αυτό που είχε συμβεί. Ο Ασέρ Μωυσής με τη μητέρα μου. Πήραν μια ανθοδέσμη. Και πήγαν και χτύπησαν το σπίτι του Σουραπά. Στο ψυχικό. Οι οποίοι τους δέχτηκαν με ανοιχτές αγκάλες. Και εκείνοι είπαν τώρα τι θα κάνουμε. Τελείωσε. Και ήρθε ένα τηλεγράφημα το οποίο είχε συγκλονίσει την καημένη τη μακαρίτισσα. Γιατί όταν ήρθε το τηλεγράφημα έτρεμαν τα χέρια της για να το ανοίξει. Και έλεγε. Ανοίξαμε ένα μπουκάλι σαμπάνια και πίνουμε στην υγειά σας. Έτσι έγινε η αποκατάσταση και έγιναν και πολύ καλοί φίλοι μετά. Η Σουραπά και η Μωυσή.
Ραφαήλ Μωυσής: Η ιδέα του έπρεπε να κάνουμε και θρησκευτικό γάμο. Ήρθε όταν αρχίσαμε να καλλιεργούμε το ενδεχόμενο να γυρίσουμε στην Ελλάδα. Από την Αμερική. Εγώ εκείνη ήμουν έκτακτος καθηγητής στο MIT. Δίδασκα θερμοδυναμική και μεταφορά θερμότητας. Αλλά υπήρχε η ΕΒΓΑ. Και η ΕΒΓΑ είχε ανάγκη από κάποιον άνθρωπο σαν και εμένα.
Ραφαήλ Μωυσής: Και έτσι αρχίσαμε να κουβεντιάζουμε. Οπότε έπρεπε να γίνει και θρησκευτικός γάμος. Βέβαια ήταν σε ρεφόρμα. Ήταν πολύ πιο απλή η διαδικασία. Έκανε κάποια μαθήματα με κάποιον πολύ συμπαθητικό ραμπάι Σαππίρο. Της έδωσε το όνομα Ρουθ.
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: Θυμάστε το όνομα της συναγωγής.
Ραφαήλ Μωυσής: Όχι, γιατί δεν έγινε καν σε συναγωγή. Ερχόταν στο σπίτι ο Ραβίνος. Και έκανε αυτή την τελετή και μετά την ονόμασε. Δεν έγινε κάποια συναγωγή. Πηγαίναμε μετά τη συναγωγή. Μας άρεσε η συναγωγή, η λειτουργία, το ρεφόρμα.
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: Αυτό θυμάστε ποια συναγωγή.
Ραφαήλ Μωυσής: Στη Βοστόνη ήταν ρεφόρμα. Δεν μπορώ να θυμηθώ. Θυμάμαι το που περίπου ήταν. Λέω, άμα βάλετε σώνει και καλά, θα το ψάξω. Αλλά δεν το θυμάμαι. Ο Ραβίνος Σαππίρο. Και της έδωσε το όνομα Ρουθ. Ο πολιτικός είναι το 1958. Ο θρησκευτικός. Ίσως το 1959 ή το 1960.
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: Αυτό ικανοποίησε τους γονείς σας.
Ραφαήλ Μωυσής: Όχι, δεν τους ένοιαζε. Είχαν δεχτεί το... Βεβαίως ικανοποίησε το γεγονός ότι μπορούσαμε να γυρίσουμε στην Ελλάδα. Ο θρησκευτικός γάμος, επειδή δεν αναγνωριζόταν ο πολιτικός. Ακριβώς. Όχι για λόγους δικούς μου ή δικούς της. Βέβαια, όπως δεν είναι καθόλου παράξενο το να σας πω ότι η μακαρίτισσα ήταν πολύ καλύτερη Εβραία από εμένα. Γιατί είχε περάσει από κάποια κατήχηση. Ενώ εγώ δεν είχα.
Μιχάλης Δασκαλάκης Γιώντης: Και επιστρέφεται στην Ελλάδα πότε.
Ραφαήλ Μωυσής: Επιστρέφουμε στην Ελλάδα το 1962. Με άδεια ενός έτους από το MIT. Και αυτό το ένα έτος δεν έληξε ποτέ. Γιατί ήταν τα πράγματα τέτοια εδώ, ώστε στο τέλος αποφασίσαμε να μείνουμε.