Αννίτα Πίντο: Να καλημερίσουμε τον κύριο Βενουζού και να σας ευχαριστήσουμε από καρδιά. Είναι μεγάλη μου χαρά η σημερινή επίσκεψη, όχι μόνο για επισημότητα αλλά και τη σκοπιμότητα, η οποία μας ενδιαφέρει για το μέλλον. Και για το παρόν και για το μέλλον και για να μείνουν αυτά τα πράγματα μέσα στο ψηφιακό άτομα της κοινότητας και να τα γνωρίσει και όλος ο κόσμος ο οποίος ενδιαφέρεται.

Εγώ θέλω να πω, πριν να πείτε εσείς οτιδήποτε θελήσατε και χρειάζεστε για τη συναγωγή, ότι η συναγωγή Τρικάλλων, όταν την είδα εγώ για πρώτη φορά, πριν από μερικά χρόνια, ήταν ερήπιο. Ακόμα και οι κύλινδροι, η τωρά είχε πάρει υγρασία.

Το 2017, λοιπόν, ξεκίνησε μια ανακαίνιση με την Προεδρία του κυρίου Σαλτιέλ, ο οποίος πραγματικά νοιάζεται πάρα πολύ για αυτά τα θέματα και με δωρητές κυρίως στην κυβέρνηση της Γερμανίας, το Δήμο Τρικάλλων, την Ισραηλική Κοινότητα Θεσσαλονίκης, η οποία εκτός από χρήματα διέθεσε πάρα πολλές εργατώρες και έβαλε και σαν επιβλέποντα μηχανικό τον κύριο Μιχάλη Καπέτα.

Ασχολήθηκε το πολύ το λογιστήριό μας με τις πληρωμές να παίρνει και να δίνει και βέβαια και με ιδιώτες όπως τον κύριο Βενουζίου και τον κύριο Καπέτα από την Αθήνα. Και βέβαια υπήρχαν πάρα πολλές άλλες δωρές από ιδιώτες.

Άρθησε το 17, τελείωσε το 19 λόγω Covid, δεν μπορέσαμε να την εγκαινιάσουμε, αλλά το 22 ήρθαμε όλοι με μεγάλη χαρά, τραγούδισε και η χοροδεία, ήρθαν υπουργοί πολλοί και έγιναν τα εγκαίνια με λαμπρότητα, με χαρά και με αισιοδοξία ότι αυτό θα φέρει πιο κοντά την κοινότητα Τρικάλλων στον υπόλοιπο κόσμο της πόλης και του κόσμου όλου. Οπότε ο λόγος δικό σας.

Ιάκωβος Βενουζίου: Επίσης ευχαριστώ πάρα πολύ για τη σημερινή σας επίσκεψη, όπως είπα προηγουμένως. Η κοινότητα Τρικάλλων είναι ιστορική. Έχει τις γνήσεις από την Βυζαντινή περίοδο. Γι' αυτό και υπήρχαν οι τρεις τάσεις του εβραϊσμού στα Τρίκαλλα.

Οι Ρωμανιώτες, όπως μιλάμε για την Βυζαντινή περίοδο, οι Σεφαραδίτες που ήρθαν μετά το 1492 καθώς επίσης και εκδιωκμένοι από προγρόμου της Ανατολικής Βόρειας Ευρώπης, οι δεγόμενα Σχεναζίν. Μάλιστα υπάρχει ακόμη η οικογένεια Σχεναζίν, τρικαλλινή, που είναι στην Αθήνα.

Ζούσε μέχρι πριν από ένα μήνα ο εγγονός ενός δωρητού μιας υπέροχου παρόχου που το έχουμε στο εκθετήριο. Και όταν με τον αδερφό μου που βρίσκεται στην Αμερική, τον Ισίν, συνεργάστηκε για να μου ερμηνεύσει τη φράση που υπάρχει πάνω στο παρόχετ αυτό, μου είπε ότι είναι από την οικογένεια Δαβίδ Σαμουήλ. Ο Δαβίδ Σαμουήλ, ο εγγονός, ζούσε μέχρι πριν από ένα μήνα για παιδιούς 105 έτοιμοι. Η πορεία του χρόνου για τα τρίτα, αλλά έχει σκαμπανευάδει.

Η κύρια πηγή έλευσης Εβραίου, τα τρίκαλα είναι τα Γιάννενα, η Μητροπολιτική Κοινότητα των Γιάννενων. Τα τρίκαλα στη συνέχεια έγιναν επίσης Μητροπολιτική Κοινότητα, μετά το 1920, όταν υπήρχε ο Σιδρόδρομος Δυτικής Θεσσαλίας, που ένωνε τον Βόλο με την Καλαμπάκη.

Ερχόταν τα καραβάνια από τα Γιάννενα και προχωρούσανε μέχρι τον Βόλο για να υπάρξει η εμπορική, συνεργασία. Γι' αυτό τα τρίκαλα δεν είχανε ποτέ την τύχη να αναπτύξουν μεγάλες οικογένειες με πολύ πλούτο. Ήταν πάντα πτωχές οικογένειες.

Έχω χαρακτηριστικά ένα απόσπασμα συμβουλευγραφικού έργου, πράξης, που δεν ήταν ακόμη οργανωμένη κοινότητα, για να δώσουν εξουσία, να διεκδικήσουν την άλλη συναγωγή που ήταν στην Οδό Κονδύλη, η σημερινή Κονδύλη, μετά από την εργοτομία που έκανε το σχέδιο πόλεμου αντιναπηροφέροντοι των Τρικάνωπης από τους Τούρκους.

Υπογράφουν 84 συμπολιένειες, κανένας από αυτούς δεν φαίνεται να είναι ιδιαίτερα πλούσιος και αυτό θα το εγχειρήσω να υπάρχει στην αιωνιότητα, στο Μουσείο Λούκα Αυτομοκρατίας. Σας ευχαριστούμε πολύ.

Αννίτα Πίντο: Ο κύριος Νίκος Κρινίτσος περιμένει να συνεργαστούμε για να το ψηφιοποιήσει.

Ιάκωβος Βενουζίου: Άρχισαν λοιπόν οι οικογένειες από τα Τρίκανα να εγκαθίσονται στην Καρδίτσα και στα φάρτσα χωριά την εποχή εκείνη, πόλεις σήμερα, που έννονε ο Θεσσαλικός Ιδρόδομος. Αυτό του βήματος, από Καλαμπάκα μέχρι Βόρο.

Έτσι δημιουργήθηκαν αισθίες πολυάθροπες και κάποια στιγμή έγινε και η κοινότητα Καρδίτσας, αυτή μετά το 1950. Όλοι αυτοί οι άνθρωποι, 520 άτομα μέχρι το 1940, ήταν πολίτες της κοινότητας Τρικάλων, εκκλησιάζονταν στα Τρίκαλα, παντρεύονταν στα Τρίκαλα, όπως ο εξαδελφό μου ο Βίκτρος Βελουζίου, το γάμο του δεν έκανε στα Τρίκαλα, στη Μητροπολιτική του κοινότητα τα Τρίκαλα.

Αννίτα Πίντο: Ναι, και εκεί με πωράει η Νόρα.

Ιάκωβος Βενουζίου: Ναι, οι συγγενείς του και τα αδέρφια του, του πατέρα του και της μητέρας του είναι Τρικαλλινοί. Με πάση περιπτώσει υπάρχει μια τέτοια μίξη, όπως επίσης και η οικογένεια Λευή στα Φαρσά. Άρα, λοιπόν, όλοι αυτοί έχουν ένα στενό δεσμό με τα Τρίκαλα.

Τι άλλο θα μπορούσα να πω σχετικά με αυτή την περίοδο, παρά μόνο ότι η σύμπνοια και η πνευματική οντότητα αυτής της κοινότητας ήταν τόσο μεγάλη που έβρισκες να είναι πρωτοπόρο σε κάθε σύλλογο πνευματικό. Είτε εμπορικός σύλλογος είναι αυτός, είτε αθλητικός σύλλογος είναι αυτός, είτε θεατρικός σύλλογος είναι αυτός, είτε είναι για την πρόοδο της πνευματικότητας.

Έρχομαι φωτογραφίες και περιγραφές που αναφέρουνε εβραϊκά ονόματα ως ιδρυτές και συμπορευόμενοι με αυτά τα ίδρυματα. Και βέβαια, το αποκορύφωμα και η περηφάνεια των Τρικάδων είναι τρία απλώς.

Πριν από λίγο μιλούσαμε τον Ραφαήλ Μωυσήν, τον γιο του Ασέρ Μωυσήν, ο οποίος έχει περάσει από τη Φεσσαλονίκη, έχει κάνει τα πάντα για τη Φεσσαλονίκη. Αυτός ήταν προσωπικότητα.

Αννίτα Πίντο: Ναι, αλλά είναι τρικαλλινός.

Ιάκωβος Βενουζίου: Είναι προσωπικότητα. Επίσης, ο τελευταίος εκλεγμένος πρόεδρος της κοινότητας της Φεσσαλονίκης, ο οποίος έχει περιγράψει τα βάσανά του και τον τρόπο με τον οποίο να υπάρχει η κοινότητα της Φεσσαλονίκης, είναι ο γιο Τόμπια Κοέν. Το πρώτο όνομα που βλέπετε πάνω στον πίνακα των απολυσθέντων είναι ο πατέρας του.

Καθώς επίσης και η οικογένεια Κοέν. Η Ηλία Κοέν. Ο οποίος Κοέν, εγγονός του Ηλία Κοέν, ήταν σε συνεργασία με τον Ασέρ Μωυσήν και φτιάξανε τον Παΐα. Ο κύριος Αλφαίδος Χαϊμ Κοέν, κατά μαρτυρία της εγγονής του, Εύη, με την οποία έχω επικοινωνία και βρίσκεται στο Παρίσι, μου είπε ότι ο παππούς της ήταν δικηγόρος και κάνανε με τον Ασέρ Μωυσήν τον οργανισμό του ΚΙΣ και κυρίως τον Παΐα από τον Αλφαίδο Κοέν.

Επομένως, τα τρία καλά έχουν να αναδείξουν προσωπικότητες σημαντικές. Για να μου πω για τον Ασέρ Μωυσήν ότι ήταν πρόεδρος, πρέσβης του Ισραήλ στην Ελλάδα και μοναδική περίπτωση ανθρώπου που να μην έχει την ειπικότητα του κράτους του οποίου είναι πρέσβης.

Να υπερηφανιστώ και εγώ επειδή μας βρίσκεται σήμερα σε μια κατιούσα φάση ότι έχουν αναδείξει τα τρία καλά σημαντικές προσωπικότητες. Όχι τόσο του χρήματος και αυτό υπήρχε, ειδικά με την οικογένεια αλλά όσο του πνεύματος.

Επίσης θα πρέπει να τονίσω ένα άλλο γεγονός που είναι ίσως μοναδικό σε όλο τον ελληνικό χώρο. Υπήρχε η οικογένεια Μεγείρ οι οποίοι είχαν μια τράπεζα στα Τρίκαλα και οι οποίοι ήρθαν πάλι στη Θεσσαλονίκη όπως ήρθε και η τράπεζα Κοέν στη Θεσσαλονίκη.

Αυτοί τι κάνανε επειδή ο εβραϊσμός διέπεται από φιλαθροπία ο Μεγείρ Σολωμών άφησε πληροδότημα στον Δήμο κάποια κτίσματα ούτως ώστε τα έστοδα αυτών να δίνονται για να πληκύζουν πέντε άπρα κορίτσια. Προσέξτε, όχι Εβραίες τρεις Χριστιανές και δύο Εβρεοπούλες.

Και μία από αυτές για να το τονίσω πήρε ο αδερφός του πατέρα μου που έτυχε του πληροδοτήματος και απέκτησε έξι γιους και βρίσκονται στο Ισραήλ και είναι καμιά εκατοστή τώρα. Ακόμα υπάρχει αυτό το πληροδότημα...

Δυστυχώς η Τράβιζα μεγείρη πτώχευση το 30 με το κρας και αυτά τα κτίσματα απολέστησαν. Υπάρχει μια καταγραφή από τον πρώην δήμαρχο τον Κωνσταντίνο Παστεριού πατέρα του του υπουργού σήμερα ο οποίος λέει ότι αυτά τα κτίματα ποτέ δεν περιήρθαν στο Δήμο λόγω αυτής της κατάστασης.

Αλλά εν πάση περιπτώσει μέχρι εκείνη την εποχή όμως οι άνθρωποι προλάβαν και κάνανε χρήση και ήταν πρόεδρος, ήταν ο Μητροπολίτης ο δήμαρχος και πρόσωπος της οικογένειας.

Στη συνέχεια η εκπαίδευση στα Τρίκαλα ήτανε πολύ σημαντικός παράγοντα. Υπήρχε σχολείο εβραϊκό στα Τρίκαλα που λειτουργήσε ως κρατικό ίδρυμα. Το πρώτο κρατικό σχολείο που λειτουργήσε εβραϊκό στην Ελλάδα θεωρείται, εγώ δεν έχω αρκετή εμφανίσεις, ότι είναι αυτό το Τρίκαλο.

Αννίτα Πίντο: Αυτό προπολεμικά κύριε Βενευτή.

Ιάκωβος Βενουζίου: Φυσικά. Υπήρχε όμως και μετά έχω αλυνογραφία του 1940 όπου διορίζεται ο Θεσσαλονικέας Λέων Πέσαχ που λειτουργούσε και σαν Ραβίνος και είχε τα εφόδια και αναγνωρίστηκε επίσημα ως δάσκαλος του εβραϊκού σχολείου των Τρίκαλων.

Πάλι θα το θυμάμαι πάρα πολύ καλά γιατί έφυγε το 1949 στην Αμερική με την οικογένειά του. Έμεινε ακριβώς απέναντι από το δικό μας προπατρικό σπίτι και θυμάμαι πάρα πολύ καλά την οικογένεια.

Ο Λέων Πέσαχ λοιπόν όταν ζητήθηκε από το Υπουργείο να αποδείξουμε ότι η συναγωγή λειτουργεί προ του 1950 και αυτά για να πάρουμε έγκριση την άδεια λειτουργίας βρήκα στους φακέλους της κοινότητας αυτά τα ντοκουμέντα. Ασφαλώς δεν θα υπάρχουν αλλά θα υπάρχουν αυτά.

Αυτή είναι η δική μου πίστη και γι' αυτό ενεργώ με αυτόν τον τρόπο. Γι' αυτό και σου είπα, χάρηκα ιδιαίτερα τον γεγονός.

Η συναγωγή που βρισκόμαστε σήμερα είναι μία από τις τρεις που υπήρχαν στο παρελθόν. Αυτοί ήταν πάρα πολύ μικροί και όταν το πώς να το χαρακτηρίσουμε η αναμούχλευση των τάσεων που ήρθανε Σεφαραδίτες, Ρωμανιώτες Ασχεναζήμ που ήρθανε σε αυτόν τον χώρο εδώ δεν είχαν επειδή οι Ασχεναζήμ ήταν λίγοι έπαυσαν να λειτουργεί η συναγωγή. Γιατί? Γιατί αυτή η συναγωγή πήρε όλο τον πληθυσμό κυρίως και τον άλλο που ήταν αποκλειστικά των Σεφαραδιτών. Αυτή τη σκονδύνη για την οποία σας είπα ότι υπάρχει το ντοκουμέντο του 1910.

Αποφάσισαν λοιπόν το 1925 να ανακοινήσουν και να δημιουργήσουν μια ευρύτερη συναγωγή της οποίας τα χαρακτηριστικά τα βασικά είναι αυτά που βλέπουμε σήμερα.

Όπως πάντα οι άνθρωποι προστρέξανε σε ανθρώπους που δεν μπορούσαν να βοηθήσουν οικονομικά. Ο Δήμος Τρικέων λόγω της καλής συνεργασίας που είχε με την κοινότητα έβαλε χρήματα. Ο Δήμος Καρδίτσας έβαλε χρήματα. Και οι άλλοι.

Αυτή όμως χρηματοδότησης για την ανέγερση την πρώτη αυτή που έχουμε την φωτογραφία μπροστά του Διοικητικού Συμβουλίου μπροστά από την ίσοδο αυτή του 1931 και που έγιναν τα εγκαίνια έχουμε μόνο την Καρδίτσα.

Πράξεις του Διοικητικού Συμβουλίου του Δήμου Καρδίτσας το οποίο προσφωνεί τους Εβραίους των Τρικάλων Καρδίτσας δηλαδή ως άτομα πολύ φτωχά ευαίσθητα ευγενικά και θαρχικά και με αυτή τη δικαιολογία συμφωνούν να χρηματοδοτήσουν τη συναγωγή των Τρικάλων γιατί εκκλησιάζονται και κάνουν όλες τις συνέργειες καθώς επίσης και οδιοπορικά για τον Αρχιεραμβίνο για ΚΟΕΛ να πηγαίνει να διδάσκει στα παιδιά της Καρδίτσας θρησκευτικά θέματα και τη γλώσσα έχουμε παραλάβει από το Μουσείο της Καρδίτσας του Δήμου αυτές τα έχω αρκετά χρόνια τα έχω 4-5 χρόνια να την επισκευάζω αυτή ήταν η εικόνα η οποία αυτή η εικόνα.

Η περιπέτεια αυτής της συναγωγής την περίοδο της κατοχής οι γερμανοί του Καναστάδου όπως επίσης και την άλλη συναγωγή ταυτόχρονα επειδή το Εβραϊκό σχολείο λειτουργούσε ως παράρτημα του Τρίτου Δημοτικού Σχολείου κατέλαβαν οι Ιταλοί και το κάνα νοσοκομείο και το Τρίτο Δημοτικό Σχολείο δεν είχε που να κάνει μαθήματα για τα παιδιά τους ένα σχολείο έγινε στο πατάρι που ήταν εδώ οι γυναικονίτες εδώ η είσοδος εκείνη που βλέπουμε σήμερα και την έχουμε ως έξοδο κινδύνου ήταν η είσοδος που ανέβαινε στον γυναικονίτη ο γυναικονίτης ήταν ασκήλινος ανέβραμε τις σκάλες θυμάμαι τη μητέρα μου εδώ πάνω κάνανε σε αυτόν τον γυναικονίτη μαθήματα και στο Εβραϊκό σχολείο.

Που είναι στη συμβουλή Σοκράτος και Πλούτονος εκεί ακριβώς που ήταν και το σπίτι του πατρικό μου και έβλεπα το ραβίνο, το μιλτάρι της κοινότητας χορηγήθηκε σε συνεργασία με το ΚΙΣ για να στεγάσουν μετά τους σεισμούς του 1954 άπορες και άστεγες οικογένειες Εβραϊκές όταν τελείωσε ο βόλεμος του 1947-1948 στα αρχεία της κοινότητας βρίσκω ότι το τότε διοικητικό συμβούλιο ήταν ο Ιησούας Σολωμών που ήταν επίθερα ετών πρόεδρος κάνανε κάποιες επισκευές και προσέθεσαν είχαν τρικαδινό δήμο μηχανικό από το Ζάκη Λευί και προσθέσανε αυτό τον εξώστη που είναι ο γυναικονίτης σήμερα είναι κατασκευή του 1949 προστέθηκε επίσης υπήρχε το μπάνιο για τις γυναίκες για τις νύφες το οποίο στη συνέχεια έγινε ο νεκροθάλαμος.

Έχουμε το 1954 τα Τρίκαλα και η Δυτική Θεσσαλία υπέστησαν μεγάλους στισμούς γύρω στο Ιδρύνιο και έγιναν τρικαδινό και υπήρχανε πολλές κατακριμίες η συναγωγή ράγιτσε έχουν φωτογραφίες από τις επισκευές που έγιναν τότε άλλαξε ο χώρος από το ΕΧΑΛ γιατί εδώ ήταν ένα κτίσμα που έλεγε σαν η Κίσκος με πολλώνες και αυτά και τότε όταν βρήκα αυτή τη φωτογραφία που δεν μπορούσα να καταλάβω τι δείχνει αυτή η φωτογραφία γιατί δεν ήταν καθαρή σκονισμένη, μαυρισμένη λόγω του ότι εδώ πέρα έτσι είχαν πέσει και την πήρανε φαίνονται πιο πολύ τα κάγκελα και δεν μπορούσα να ξεχωρίσω που έδωσαν εδώ το ΕΧΑΛ μετά την κατεδάφιση του τοίχου και ρώτησα τον αδερφό μου σε ένα μέρος του λέω πρέπει να εισύ τι ήταν μπροστά από το ΕΧΑΛ ήταν κολόνες ναι μου λέει εγώ θυμάμαι είχαμε κολόνες τον Ηλία τον Μεθαίνα τον αρχιτέκτονα του λέω κοίταξε το αρχικό δηλαδή λέμε να διατηρήσουμε το αρχικό είναι ότι υπήρχαν αντί για αυτό το κυκλίνιμα υπήρχαν δύο κολόνες ή και σκεπαστό το υπάρχουν και λέω ένας εκεί τα κάγκελα τα έκανε ο ΕΧΑΛ ο Μωής σε Βεσσαλονίτη και πήρε τη μορφή αυτή που έχουμε σήμερα η μορφή έγινε το 49 και το 54 οι κολόνες είναι οι ίδιες όπως ακριβώς έγινε ευτυχώς που δεν στηρίζουν την οροφή γιατί είχαμε κατατρομάξει όταν είχαν σκιστεί οι κολόνες από την υγρασία το ΕΧΑΛ με την υγρασία να χαλάσουν οι τεργαμινές ακόμη έχει μια σχετική μεροδιά παρόλο που τα έχουμε κάνει τα έχουμε κάνει πολλά.

Η μοναδικότητα αυτής της συναγωγής που δεν θα βρίσκει καμιά άλλη ελληνική πόλη είναι ότι υπάρχουν δύο τυβά εγώ θυμάμαι το Κιπουρ και το Ρουσανά αν έγινε ο ο βοηθός του Ραβίνο με το σοφάρ ή και αναγνώσκονταν η προσευχή αφέσεως αμαρτιών και η παρακλήση στο Κιπουρ το Κιπουρ από εκεί επάνω αλλά όχι πολλές, πολύ παλιά μετά στη συνέχεια δεν ξαναχρησιμοποιήθηκε εκεί πέρα απλώς σε μεγάλες συγκεντρώσεις έχουμε παλιές φωτογραφίες το 58, 59 με τη ημέρα του Ισραήλ, με τα εγκαίνια του Ισραήλ εκδηλώσεις για την απελευθέρωση και την ίδρυση του κράτους του Ισραήλ τροματικά μεγάλες συγκεντρώσεις όπου φαίνεται ο πληθυσμός των Τρικάλων εβραϊκός και χριστιανικός.

Ο Ραβίνος Ραφαήλφουλος ένα αφιλεγόμενο πρόσωπο ιδιαίτερα δυναμικό κοινωνικό τις αρχές που μου έδωσε σαν επειδή μας έκανε μαθήματα στη συνέχεια, κάποια μαθήματα να μπορούμε να διαβάσουμε και να παραδοθούμε τη λειτουργία στη Συναγωγή είχε μεγάλη εκτίμηση τον τρόπο διατροφής και καθαριότητας αυτά τα δύο στοιχεία ήταν οι αρχές του και μας μετέδωσε τουλάχιστον σε εμένα το μετέδωσε ο ρόλος που είναι καθήκον δεν βλέπω τόσο μεγάλο ενδιαφέρον αλλά μου λένε τα παιδιά μου μα μόνο εσύ τι να κάνω παιδιά μου έτσι έμαθα δεν μπορώ γι αυτό και ασχολούμαι με αυτά αλλιώς δεν θα είχα καμιά ανάγκη να ασχοληθώ έχω ξεχάσει και εγώ.

Ένα άλλο θέμα που θέλω να πω είναι η γένεια της συναγωγής τους δυο φιλιάδες είπα σε δύο ο Φωρισακ Σολωμών που είναι ο σύζυγος της Ζέτας μου λέει πού είναι το Μαγιέν Νταβίδ που ήταν εδώ πέρα μπροστά ποιο Μαγιέν Νταβίδ δεν θυμάμαι εδώ ήταν το Μαγιέν Νταβίδ το οποίο υπήρχε στην παλιά της συναγωγή και το οποίο το χρησιμοποιήσαν και κάνανε ένα κρυψώνα για το Σεφαρίν 32 Σεφαρίν κάποια στιγμή αυτό άνοιξε είχα ακούσει κάποιους θρύλους αλλά δεν τολμούσα να το πω ότι είναι αλήθεια αλλά από τη στιγμή που βρέθηκε ο συγκεκριμένος άνθρωπος μου λέει με πήγανε από την Αθήνα και με πήγανε στα Τρίκαλα έλαμε πάνω στα Μετέωρα και εκεί πέρα με βάλανε μπήκαμε εδώ περιγράφει πώς έγινε πήγε 4 Σεφαρίν στην κοινότητα άλλα 2-3 πήραν στη Χακίδα και δεν ξέρω αν πήγαν και στη Φουθαλονίκη. Εμείς εδώ σήμερα έχουμε 7 Σεφαρίν. Από τις 3 συναγωγές υπήρχαν 32 Σεφαίρ και εμείς σήμερα έχουμε 7 Σεφαρίν.

Θερμές ευχαριστίες στην κοινότητα Θεσσαλονίκης για την υπέροχη ενέργεια του Μουσείου Λοκαυτώματος που δημιουργείται καθώς επίσης οφείλω να πω ιδιαίτερες ευχαριστίες στον πρόεδρο του Στελτιέλ μας βοήθησε όχι μόνο να φτιάξουμε αυτή τη συναγωγή αλλά να βγούμε και να έχουμε εξωστρέφεια. Γίναμε γνωστοί στα πέρατα του κόσμου χάρις αυτής της ενέργειας