Απομαγνητοφώνηση
Μιχάλης: Κυρία Λιλή, ο άντρας σας ήταν από τη Θεσσαλονίκη;
Ραχήλ: Ναι, γεννημένος εκεί και ζούσε εκεί. Ο πατέρας του είχε χρυσόχοείο και πολύ γνωστό.
Μιχάλης: Πώς τον έλεγαν;
Ραχήλ: Μποτόν.
Μιχάλης: Και τον πατέρα του;
Ραχήλ: Ισακ, Ισακ.
Μιχάλης: Ισακ, αλλά πώς τον λέγαμε;
Ραχήλ: Ισακ Μποτόν και ήταν παντρεμένος με την... Μακθήλβη. Σταπόρτα ήταν. Σταπόρτα και Μποτόν βέβαια είναι μετά Μακθήλβη στα πόρτα.
Μιχάλης: Είχε κάποιο άλλο όνομα η Μακθήλβη;
Ραχήλ: Όχι.
Μιχάλης: Τώρα, μας είπατε την ιστορία για το πώς γνωριστήκατε μέσω του μαγαζίου του Ζολώτα.
Ραχήλ: Μέσω του Ζολώτα. Και τα λοιπά.
Μιχάλης: Όμως, ο άντρας σας γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη.
Ραχήλ: Ναι, ναι.
Μιχάλης: Και πέρασε το πόλεμο εκεί;
Ραχήλ: Όχι. Το έβλεπε η μητέρα του ήταν πολύ... φοβόταν δηλαδή ότι είχε ακούσει, άκουγε ραδιόφωνα ότι δεν είχαν καλούς σκοπούς οι Γερμανοί και ήθελε οπωσδήποτε να φύγει από τη Θεσσαλονίκη. Και εκείνη κανόνισε. Ο πατέρας του είχε χάσει το ηθικό του εκείνη τον καιρό και ήταν ανίκανος να πάρει καμία απόφαση. Και εκείνη κανόνισε και πλήρωσαν κάτι. Και φύγανε κρυμμένοι στο τρένο. Με το τρένο από τη Θεσσαλονίκη και ήρθαν στην Αθήνα να κρυφτούνε. Και έτσι σωθήκαν.
Μιχάλης: Θυμήστε μου πότε γεννήθηκε ο άντρας σας.
Ραχήλ: Το 1920. 18 Σεπτεμβρίου.
Μιχάλης: Ξέρετε άμα ήτανε στην Πλατεία Ελευθερίας όταν μαζεύσανε;
Ραχήλ: Όχι, όχι. Άρα ήδη γεννήθηκαν κάποιοι. Ναι, ναι, ναι. Δεν ξέρω πότε έγινε αυτό. Νομίζω ότι... σαν τα δύο. Ναι, είχαν κρυφτεί ή είχαν φύγει. Δεν ξέρω. Και ήρθαν στην Αθήνα.
Μιχάλης: Στην Αθήνα και κρυφτήκαν εδώ.
Ραχήλ: Ξέρετε περιοχή;
Μιχάλης: Κάπου στα εξάρχεια.
Ραχήλ: Και μένανε στην αρχή σε διαφορετικά σπίτια. Δηλαδή έμενε η μητέρα με τα δυο παιδιά και ο πατέρας τον είχαν χωριστά επειδή είχε χάσει πολύ το ηθικό του. Δεν θέλανε να τους προδώσει.
Μιχάλης: Είχε αδερφό, αδερφή ο άντρας σας;
Ραχήλ: Αδερφή, ναι.
Μιχάλης: Το όνομά της;
Ραχήλ: Ντόλι Ναχμία. Ντόλι Μποτόμ βέβαια και μετά έγινε Ναχμία.
Μιχάλης: Ζούσανε με ψεύτικες ταυτότητες;
Ραχήλ: Ναι.
Μιχάλης: Από πού τις είχαν πάρει;
Ραχήλ: Πάλι πρέπει ο Έμπερτ να τους είχε προμηθεύσει. Όλους τους είχε προμηθεύσει. Και άκουσα προχθές ότι λεγόταν το μικρό του όνομα. Δεν θυμόμουν και το άκουσα προχθές πως λεγόταν. Λεγόταν...
Μιχάλης: Το ψεύτικο;
Ραχήλ: Όχι, ο Έμπερτ το μικρό του.
Μιχάλης: Ο Άγγελος.
Ραχήλ: Άγγελος. Άγγελος. Ναι, ο πατέρας του. Ναι, του Μελτιάμ. Ναι.
Μιχάλης: Τελικά κατάφεραν να σωθούν όλοι;
Ραχήλ: Ναι, όλοι.
Μιχάλης: Και ο πατέρας;
Ραχήλ: Και ο πατέρας, ναι.
Μιχάλης: Και μετά το πόλεμο πού εγκαταστάθηκαν;
Ραχήλ: Γυρίσανε στη Θεσσαλονίκη. Βεβαίως βρήκαν το κατάστημα λέει λεηλατημένο. Δεν βρήκαν τίποτε μέσα πια στο μαγαζί. Και δεν ήταν και δικό τους το μαγαζί. Ήταν νοικιασμένο ήταν. Αλλά δεν βρήκαν τίποτα. Τα είχαν όλα λεηλατήσει.
Μιχάλης: Πόσο καιρό έζησε ο άντρας στη Θεσσαλονίκη μετά το πόλεμο;
Ραχήλ: Μέχρι που παντρευτήκαμε, μέχρι το 1959.
Μιχάλης: Και πότε μετακόμισε το 1959;
Ραχήλ: Ναι, τότε. Δηλαδή το 1959 είπε, η μητέρα μου τον ρώτησε θα μου την πάρεις στη Θεσσαλονίκη. Και λέει, όχι θα έρθω στην Αθήνα.
Μιχάλης: Ο πατέρας του ζούσε όταν παντρευτήκατε;
Ραχήλ: Όχι. Είχε πεθάνει αρκετά το 1950 νομίζω. Είχε ζάχαρο και τον είχαν χάσει.
Μιχάλης: Άρα αναφέρατε όμως ότι η Μαμφίλτη ήρθε με τον γιο της;
Ραχήλ: Ναι, βεβαίως. Και έμεινα στην Κωδικτόνους. Είχε νοικιάσει ένα σπίτι στην Κωδικτόνους.
Μιχάλης: Και εσείς πού μένατε τότε;
Ραχήλ: Στην 3 Σεπτεμβρίου πολύ κοντά. Στην 3 Σεπτεμβρίου 159. Και η αδελφή του, η που παντρεύτηκε τον Ναχμία, έμενε Αριστοτέλους και Αγίου Μελετίου Γωνία. Ήμασταν όλοι μέσα σε...
Μιχάλης: Μια που το αναφέρετε, πώς ήταν το όνομα του Ναχμία;
Ραχήλ: Μωΐς. Μωΐσις.
Μιχάλης: Από πού ήταν αυτός;
Ραχήλ: Και αυτός από τη Θεσσαλονίκη.
Μιχάλης: Όταν κάνατε το παιδί σας το πρώτο, το στείλατε στο εβραϊκό σχολείο.
Ραχήλ: Όχι, δεν υπήρχε τότε εβραϊκό σχολείο;
Μιχάλης: Πότε γεννήθηκε;
Ραχήλ: Το 1960. Γιατί άλλοι το 1961 δεν υπήρχε εβραϊκό σχολείο.
Μιχάλης: Επομένως ποια ήταν η σχέση των παιδιών με την εβραϊκή τους ταυτότητα;
Ραχήλ: Τότε ήμασταν πολύ πιο συνδεδεμένοι από ότι είμαστε τώρα. Υπήρχε και η Λέσχη τότε. Η οποία ήταν στην Καρναιάδου αν θυμάμαι καλά. Και είχαμε πολύ μεγάλο σύνδεσμο μεταξύ μας οι νέοι. Οπότε κάναμε πολύ παρέα με όλους. Θυμάμαι δηλαδή πηγαίναμε διακοπές με ένα ζευγάρι που είχε και εκείνη. Με τους Αλχανάτης. Κάναμε διακοπές στη Σκιάθο μαζί. Γιατί τα κανονίζαμε μέσω της Λέσχης να φύγουμε μαζί να πάμε διακοπές μαζί.
Μιχάλης: Επομένως όταν ήσασταν και παντρεμένοι αναζητούσατε επαφή με την κοινότητα.
Ραχήλ: Ναι είχαμε πολύ επαφή όχι όπως τώρα δηλαδή που είναι μόνο το πνευματικό κέντρο που μαζεύονται. Ήταν και η Αθήνα πιο μικρή. Δεν είχαμε... όλοι μένανε μετά άρχισαν και φεύγανε προς και Κηφισιά και προς ψυχικό και φιλοθέη. Ήταν όλοι στο κέντρο.
Μιχάλης: Είχατε αναφέρει μια ιδιαίτερη σχέση του άντρα σας με τη θρησκεία, με τις γιορτές.
Ραχήλ: Όχι πολύ δεν ήτανε πολύ. Ο πατέρας μου ήταν πιο πολύ. Οι οποίοι συνέχισαν να ζουν στον ίδιο τρόμο εδώ. Ναι πάντοτε εδώ και κάναμε όλες τις γιορτές εδώ.
Μιχάλης: Με τα παιδιά;
Ραχήλ: Με τα παιδιά βέβαια.
Μιχάλης: Επομένως ήταν χάρη στους γονείς σας που τα παιδιά βιώσανε αυτές τις γιορτές;
Ραχήλ: Ναι, ναι, ναι. Και η κόρη μου η μικρή ας πούμε το κρατάει ακόμα πολύ επειδή παντεύθηκε και κάποιον ο οποίος είναι και εκείνος Αμπραβανέλ. Τα κρατάει πιο πολύ από τη μεγάλη η οποία έφυγε λιγάκι από τη θρησκεία.
Μιχάλης: Όταν παντρεύτηκαν οι κόρες σας πού παντρεύτηκαν;
Ραχήλ: Η μία δεν έκανε συμμετοχή. Επειδή δεν ήταν εβραίος ο γαμπρός, κάνανε σύμφωνο συμβίωσης το οποίο ήταν αρκετά σπάνιο εκείνη την εποχή το 1990. Το έκαναν αυτό το σύμφωνο συμβίωσης και θυμάμαι πολύ καλά ότι με ρωτούσανε αν είναι παντρεμένη και εγώ έλεγα ναι. Γιατί ντρεφόμουν να πω ότι έκανε σύμφωνο συμβίωσης.
Μιχάλης: Πολιτικό γάμο δηλαδή;
Ραχήλ: Όχι. Σύμφωνο συμβίωσης. Ναι τίποτα. Σύμφωνο συμβίωσης. Το οποίο ήταν σπάνιο εκείνη την εποχή.
Μιχάλης: Ποια ήταν αυτή η φωνή;
Ραχήλ: Η Ματήλτα. Η Ματήνα. Η Αλή και παντρεύτηκε κανονικά στη συναγωγή.
Μιχάλης: Θυμάστε ποιος την πάντρεψε; Να σας πω δύο ονόματα και να μου πείτε. Ήταν ο Αρούρ ή ο Μιζάν από τους Ραβίνους;
Ραχήλ: Ο Μιζάκ πρέπει να ήτανε. Μιζάκ Μιζάν; Ναι, ναι.
Μιχάλης: Και θυμάστε εκείνη την ημέρα;
Ραχήλ: Για να θυμηθώ. Θυμάμαι τίποτα. Από τη φωτογραφία πρέπει να ξεκινήσω. Και να θυμηθώ ποιος ήτανε. Ναι βεβαίως. Ήτανε και η μητέρα του. Ζούσε η μητέρα του Αλέξη. Του Άλεξ Αμπραβανέλ. Ναι, από τους γονείς μου δεν ζούσε κανένας. Και ο άντρας μου ζούσε γιατί πέθανε το 2004. Και δεν κάναμε τίποτα μετά, θυμάμαι καλά. Α ναι, είχαν έρθει σπίτι όλοι. Δηλαδή η οικογένεια όχι όλοι. Είχαν έρθει στο σπίτι μας και είχα ετοιμάσει κάτι εγώ. Και φάγαμε κάτι όλοι μαζί.
Μιχάλης: Αλλά θυμάστε να είχατε χούπα;
Ραχήλ: Ναι, ναι, κανονικά βέβαια. Ναι.
Μιχάλης: Ο Αλέξ πάτησε ποτήρι;
Ραχήλ: Κάτω, ρίξε. Μπορεί, μπορεί, δεν το θυμάμαι αυτό. Η κόρη μου θα το θυμάται καλύτερα.
Μιχάλης: Ωραία. Τώρα, ας σας ρωτήσω λίγο. Η Άστρο παντεύτηκε πρώτη.
Ραχήλ: Ναι.
Μιχάλης: Και είπατε ότι πήγε στο Ισραήλ.
Ραχήλ: Ναι.
Μιχάλης: Θυμάστε πότε πήγε στο Ισραήλ;
Ραχήλ: Το 1953. Παντεύτηκε το 1950. Ο Μπαρτζηλάι την πάντρεψε. Και πήγε το 1953.
Μιχάλης: Γιατί;
Ραχήλ: Γιατί ο άνδρας της, λόγω του ότι είχε πάει στη θέση του ξαδέρφου του στην Ικαρία εξωρία, όταν γύρισε είχε φάκελο ότι ήταν κομμουνιστής και δεν του δίνανε άδεια εργασίας. Επειδή είχε σπουδάσει γιατρός, εκείνος ήθελε να εξασχίσει το επάγγελμα του. Και αναγκάστηκε και πήγε στο νοσοκομείο, στον Ευαγγελισμό. Τότε ήταν διοικητής κάποιος Φλώρος, αν θυμάμαι καλά το όνομα. Και τον συμπάθησε και τον πήρε μαζί του. Αλλά εκείνος, δηλαδή και πληρωνόταν καλά. Είχε καλή αμοιβή, αλλά εκείνος δεν ήταν, δεν εξασκούσε, δεν ήταν ελεύθερος επαγγελματίας. Ήθελε να γίνει γιατρός. Και όταν είχαν έρθει στον Ευαγγελισμό από το Ισραήλ για να δούνε πώς δουλεύει ένα νοσοκομείο, το 1950-1951, δεν θυμάμαι. Όχι, 1950 παντρεύτηκε. Μπορεί και τότε να δούλευε ακόμα. Του είπανε, τι κάνεις εσύ εδώ, αφού εκεί πέρα εμείς χρειαζόμαστε γιατρούς στα νοσοκομεία μας. Και όταν άκουσε αυτό, πέταξε από τη χαρά του.
Μιχάλης: Και είπατε ότι πήγαν στο Τσούρ Μωσέ;
Ραχήλ: Ναι, πήγανε μια φορά ταξίδι στο Ισραήλ για να δούνε πώς είναι η κατάσταση. Γυρίσανε και μετά το 1953 φύγανε και πήγε σαν γιατρό στο Τσούρ Μωσέ.
Μιχάλης: Και εκεί κάνανε τα παιδιά τους;
Ραχήλ: Ναι, το 1955 γεννήθηκε ο πρώτος και το 1961 ο δεύτερος.
Μιχάλης: Και απλά από απορία. Η άστρο πώς το πήρε αυτό;
Ραχήλ: Καθόλου δεν ήταν ευχαριστημένη αλλά αγαπούσε τόσο πολύ. Τον Τζέφι ούτε το σκέφτηκε. Δεν της πέρασε από το μυαλό να μην τον ακολουθήσει.
Μιχάλης: Τον είπατε Τζέφι.
Ραχήλ: Ναι, Τζέφι. Τζέφι. Τον φωνάζαμε από τον Ιωσήφ.
Μιχάλης: Αυτό είναι ένα παρατσούκλι από τα Γιάννινα ας πούμε;
Ραχήλ: Μάλλον, ναι, ναι. Και αυτός από την Αλβανία, από την Αλβανία ήταν.
Μιχάλης: Είπατε όμως και πριν που βλέπετε τους φωτογραφίες κάποιον τον είπατε Πέπε;
Ραχήλ: Πέπε. Και αυτός Ιωσήφ.
Μιχάλης: Ωραία. Άρα λέγατε τον άντρα της άστρος Τζέφι και τον άλλον Πέπε.
Ραχήλ: Ωραία. Ο Πέπες έμεινε στην Ελλάδα
Μιχάλης: Ναι, βέβαια.
Ραχήλ: Δεν είχε φάκελο αυτός;
Μιχάλης: Όχι.
Ραχήλ: Οκ. Και που δούλευσε μετά αυτός αυτός;
Μιχάλης: Δούλευε σε μια, ήταν πολιτικός μηχανικός και δούλευε σε μια εταιρεία πολύ γνωστή, ξένη εταιρεία.
Ραχήλ: Τι σχέση διατήρησε ο άντρας σας με τη Θεσσαλονίκη μετά το πόλεμο;
Μιχάλης: Απ' την αρχή που τον γνώρισα μου είπε ότι εγώ θέλω να φύγω τη Θεσσαλονίκη. Δεν είχε πολύ καλές σχέσεις με κανέναν. Δηλαδή παρόλο που είχε τους φίλους του εκεί, θυμάμαι ότι είχε δύο πολύ καλούς φίλους, ευχαριστήθηκε που έφυγε από τη Θεσσαλονίκη. Δεν ξέρω, για κάποιο λόγο του είχε μείνει κάποιο μίσος. Δεν ξέρω, επειδή οι Θεσσαλονικειές δεν φερθήκανε όπως φερθήκαν οι Αθηναίοι, δεν ξέρω. Δεν μπορώ να καταλάβω, δηλαδή φαντάζομαι, το καταλαβαίνω αλλά δεν ξέρω το βαθύτερο λόγο. Ήθελε να φύγει.
Ραχήλ: Ο άντρας σας είχε πάει σχολείο στη Θεσσαλονίκη;
Μιχάλης: Όχι, πήγαινε σε γαλλικό σχολείο στην Αλιάνς.
Ραχήλ: Και μιλούσε γαλλικά;
Μιχάλης: Και μιλούσε γαλλικά σαν μυρτική γλώσσα.
Ραχήλ: Σε ποια γλώσσα μιλούσε με τους γονείς του;
Μιχάλης: Γαλλικά.
Ραχήλ: Αλλά με τα παιδιά του, με τα παιδιά σας;
Μιχάλης: Με τα παιδιά μου ελληνικά μιλούσαμε στο σπίτι.
Ραχήλ: Είδα πάντως εδώ έχει ας πούμε κάποια βιβλία από τη Θεσσαλονίκη.
Μιχάλης: Ναι, εντάξει.
Ραχήλ: Και μετά το πόλεμο.
Μιχάλης: Ναι, ναι. Κράτησε δηλαδή, εντάξει ήταν η γενέτειρά του.
Ραχήλ: Υπήρχε μια περηφάνεια όμως τουλάχιστον από τη μητέρα του για το ότι ήταν από τη Θεσσαλονίκη;
Μιχάλης: Από τη Θεσσαλονίκη. Αυτό δεν το ξέρω γιατί όλη η οικογένεια είχε κάποια απέχθεια μετά το πόλεμο. Δεν ξέρω γιατί. Δηλαδή καταλαβαίνω γιατί. Γιατί θεωρούσε ότι ήταν εχθρική η πόλης για εκείνους. Δεν ξέρω γιατί. Ίσως επειδή φύγανε τόσοι πολλοί.
Ραχήλ: Έχασε συγγενείς;
Μιχάλης: Πολλοί στενούς συγγενείς όχι. Είχαν φύγει πριν μερικοί και όχι και φύγανε και μετά. Πολλοί, πάρα πολλοί συγγενείς του. Πήγανε Νότια Αμερική στο Μεξικό.
Ραχήλ: Είχαν κατέβει και άλλοι συγγενείς στην Αθήνα από την οικογένειά του;
Μιχάλης: Δεν νομίζω. Αλλά αυτοί που φύγανε στο Μεξικό φύγανε πριν τον πόλεμο. Αυτό δεν το θυμάμαι.
Ραχήλ: Θυμάστε πώς ζούσανε στην κατοχή, από πού βιοπορίζονταν όταν ήταν κοινά;
Μιχάλης: Ναι, πώς ζούσανε. Με τι χρήματα, ε. Θα πρέπει να είχανε φέρει χρήματα μαζί τους γιατί εδώ δεν είχαν τρόπο να... να ζήσουν αλλιώς. Θα πρέπει να είχανε χρήματα μαζί τους.
Ραχήλ: Τι σας τράβηξε σ' αυτόν σαν άντρα;
Μιχάλης: Στην αρχή όταν μου πρότεινε ο Λαλαούνης να τον γνωρίσω, τον είδα μια φορά και κάτι δεν θυμάμαι τι ήτανε. Ίσως συμπαθούσα κάποιον άλλον εκείνη την εποχή και είπα ότι δεν με ενδιαφέρει. Και δεν επέμενε βέβαια. Αλλά κάθε φορά που πήγαινα στο μαγαζί στην Αιόλου που ήμασταν στην Κρατήνου το γραφείο μας με τον πατέρα μου που δούλευα μαζί του και εκείνος ήταν στην Αιόλου εκεί που είναι η Εθνική Τράπεζα τώρα. Και κάθε φορά που πήγαινα μου λέγε λάθος έκανες που δεν τον γνώρισες καλύτερα. Λάθος έκανες που δεν τον γνώρισες. Και ενάμιση χρόνο μετά, τα θυμάμαι γιατί δεν ξέρω γιατί λέει ότι με επέδεψε για ενάμιση χρόνο, λέω εντάξει ας έρθει. Εντάξει κάτι με κρύωσε με τον άλλον που είχα μια μικρή σχέση ας πούμε τίποτα βγαίναμε μαζί και λίγο να του γνωρίσω. Και ήρθε, ερχόταν γιατί ταξίδευε όλη την Ελλάδα, πλάσαρε τα ρολόγια του τότε και όταν ερχόταν βγαίναμε μαζί για κάποιο διάστημα και πήγαιναμε μαζί. Και πάλι ξαναρχόταν και πάλι ξαναβγαίναμε και ήταν πάρα πολύ ευγενής και πάρα πολύ μετάχθηκε με πολύ καλούς τρόπους. Και αυτό δηλαδή σιγά σιγά τον συμπάθησα και είπα γιατί όχι.
Ραχήλ: Μιλάγατε ποτέ μεταξύ σας για τις εμπειρίες σας από το πόλεμο;
Μιχάλης: Εκείνος μου έλεγε πολύ περισσότερα. Και επειδή ήμουνα και πολύ μικρή δεν συζητούσαμε τόσο πολύ. Μετά μου ήρθε η όρεξη και είπα γιατί δεν γράφω τι λέει η ιστορία και προσπάθησα να εκμεύσω και από τη θεία μου και από την αδελφή μου και από τη μητέρα μου και από τον πατέρα μου όλη την ιστορία και ήθελα πάρα πολύ να την γράψω κάποτε αλλά εγώ δεν είμαι πολύ καλή στην έκθεση και γι' αυτό έμεινε έτσι.
Η Ραχήλ Αλκαλάη περιγράφει τον τρόπο που η οικογένειά της γιόρταζε το Πέσαχ και το Χανουκά, στην Αθήνα. Στο Σέντερ του Πέσαχ μαζεύονταν με την οικογένεια Ναχμία, διαβάζοντας την Αγκαδά - τραγουδώντας στα Λαδίνο, ενώ το τραπέζι περιλάμβανε παραδοσιακά φαγητά όπως ματσά, χαρόσε, σούπα με κοτόπουλο και αρνί. Για το Χανουκά άναβαν τη χανουκία κάθε βράδυ. Παρότι τα παιδιά δεν γνώριζαν εβραϊκά, συμμετείχαν ενεργά στις τελετουργίες, διατηρώντας τη σύνδεση με την εβραϊκή τους κληρονομιά.
Η Ραχήλ Αλκαλάη αφηγείται την ιστορία του αείμνηστου συζύγου της, που κατάγονταν από εβραϊκή οικογένεια της Θεσσαλονίκης. Ο πατέρας του, Ισακ Μποτόν, διατηρούσε γνωστό χρυσοχοείο στην πόλη. Όταν άρχισε ο πόλεμος, η μητέρα του, Μακθήλβη, προβλέποντας τον κίνδυνο, οργάνωσε τη φυγή της οικογένειας στην Αθήνα, όπου κρύφτηκαν με ψεύτικες ταυτότητες, στα Εξάρχεια. Μετά τον πόλεμο επέστρεψαν στη Θεσσαλονίκη αλλά βρήκαν το κατάστημά τους λεηλατημένο. Η συνέντευξη αποκαλύπτει τη ζωή του ζεύγους στην Αθήνα, μετά το γάμο τους το 1959, τη σχέση τους με την εβραϊκή κοινότητα, τις επιλογές των παιδιών τους, σχετικά με τη θρησκευτική τους ταυτότητα, καθώς και την ιστορία της αδελφής που μετανάστευσε στο Ισραήλ. Αναδεικνύονται επίσης τα συναισθήματα του συζύγου της, προς τη Θεσσαλονίκη, μετά τις εμπειρίες του πολέμου.
Ραχήλ Αλκαλάη (Μποττόν)
Απομαγνητοφώνηση
Μιχάλης: Κυρία Λιλή, ο άντρας σας ήταν από τη Θεσσαλονίκη;
Ραχήλ: Ναι, γεννημένος εκεί και ζούσε εκεί. Ο πατέρας του είχε χρυσόχοείο και πολύ γνωστό.
Μιχάλης: Πώς τον έλεγαν;
Ραχήλ: Μποτόν.
Μιχάλης: Και τον πατέρα του;
Ραχήλ: Ισακ, Ισακ.
Μιχάλης: Ισακ, αλλά πώς τον λέγαμε;
Ραχήλ: Ισακ Μποτόν και ήταν παντρεμένος με την... Μακθήλβη. Σταπόρτα ήταν. Σταπόρτα και Μποτόν βέβαια είναι μετά Μακθήλβη στα πόρτα.
Μιχάλης: Είχε κάποιο άλλο όνομα η Μακθήλβη;
Ραχήλ: Όχι.
Μιχάλης: Τώρα, μας είπατε την ιστορία για το πώς γνωριστήκατε μέσω του μαγαζίου του Ζολώτα.
Ραχήλ: Μέσω του Ζολώτα. Και τα λοιπά.
Μιχάλης: Όμως, ο άντρας σας γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη.
Ραχήλ: Ναι, ναι.
Μιχάλης: Και πέρασε το πόλεμο εκεί;
Ραχήλ: Όχι. Το έβλεπε η μητέρα του ήταν πολύ... φοβόταν δηλαδή ότι είχε ακούσει, άκουγε ραδιόφωνα ότι δεν είχαν καλούς σκοπούς οι Γερμανοί και ήθελε οπωσδήποτε να φύγει από τη Θεσσαλονίκη. Και εκείνη κανόνισε. Ο πατέρας του είχε χάσει το ηθικό του εκείνη τον καιρό και ήταν ανίκανος να πάρει καμία απόφαση. Και εκείνη κανόνισε και πλήρωσαν κάτι. Και φύγανε κρυμμένοι στο τρένο. Με το τρένο από τη Θεσσαλονίκη και ήρθαν στην Αθήνα να κρυφτούνε. Και έτσι σωθήκαν.
Μιχάλης: Θυμήστε μου πότε γεννήθηκε ο άντρας σας.
Ραχήλ: Το 1920. 18 Σεπτεμβρίου.
Μιχάλης: Ξέρετε άμα ήτανε στην Πλατεία Ελευθερίας όταν μαζεύσανε;
Ραχήλ: Όχι, όχι. Άρα ήδη γεννήθηκαν κάποιοι. Ναι, ναι, ναι. Δεν ξέρω πότε έγινε αυτό. Νομίζω ότι... σαν τα δύο. Ναι, είχαν κρυφτεί ή είχαν φύγει. Δεν ξέρω. Και ήρθαν στην Αθήνα.
Μιχάλης: Στην Αθήνα και κρυφτήκαν εδώ.
Ραχήλ: Ξέρετε περιοχή;
Μιχάλης: Κάπου στα εξάρχεια.
Ραχήλ: Και μένανε στην αρχή σε διαφορετικά σπίτια. Δηλαδή έμενε η μητέρα με τα δυο παιδιά και ο πατέρας τον είχαν χωριστά επειδή είχε χάσει πολύ το ηθικό του. Δεν θέλανε να τους προδώσει.
Μιχάλης: Είχε αδερφό, αδερφή ο άντρας σας;
Ραχήλ: Αδερφή, ναι.
Μιχάλης: Το όνομά της;
Ραχήλ: Ντόλι Ναχμία. Ντόλι Μποτόμ βέβαια και μετά έγινε Ναχμία.
Μιχάλης: Ζούσανε με ψεύτικες ταυτότητες;
Ραχήλ: Ναι.
Μιχάλης: Από πού τις είχαν πάρει;
Ραχήλ: Πάλι πρέπει ο Έμπερτ να τους είχε προμηθεύσει. Όλους τους είχε προμηθεύσει. Και άκουσα προχθές ότι λεγόταν το μικρό του όνομα. Δεν θυμόμουν και το άκουσα προχθές πως λεγόταν. Λεγόταν...
Μιχάλης: Το ψεύτικο;
Ραχήλ: Όχι, ο Έμπερτ το μικρό του.
Μιχάλης: Ο Άγγελος.
Ραχήλ: Άγγελος. Άγγελος. Ναι, ο πατέρας του. Ναι, του Μελτιάμ. Ναι.
Μιχάλης: Τελικά κατάφεραν να σωθούν όλοι;
Ραχήλ: Ναι, όλοι.
Μιχάλης: Και ο πατέρας;
Ραχήλ: Και ο πατέρας, ναι.
Μιχάλης: Και μετά το πόλεμο πού εγκαταστάθηκαν;
Ραχήλ: Γυρίσανε στη Θεσσαλονίκη. Βεβαίως βρήκαν το κατάστημα λέει λεηλατημένο. Δεν βρήκαν τίποτε μέσα πια στο μαγαζί. Και δεν ήταν και δικό τους το μαγαζί. Ήταν νοικιασμένο ήταν. Αλλά δεν βρήκαν τίποτα. Τα είχαν όλα λεηλατήσει.
Μιχάλης: Πόσο καιρό έζησε ο άντρας στη Θεσσαλονίκη μετά το πόλεμο;
Ραχήλ: Μέχρι που παντρευτήκαμε, μέχρι το 1959.
Μιχάλης: Και πότε μετακόμισε το 1959;
Ραχήλ: Ναι, τότε. Δηλαδή το 1959 είπε, η μητέρα μου τον ρώτησε θα μου την πάρεις στη Θεσσαλονίκη. Και λέει, όχι θα έρθω στην Αθήνα.
Μιχάλης: Ο πατέρας του ζούσε όταν παντρευτήκατε;
Ραχήλ: Όχι. Είχε πεθάνει αρκετά το 1950 νομίζω. Είχε ζάχαρο και τον είχαν χάσει.
Μιχάλης: Άρα αναφέρατε όμως ότι η Μαμφίλτη ήρθε με τον γιο της;
Ραχήλ: Ναι, βεβαίως. Και έμεινα στην Κωδικτόνους. Είχε νοικιάσει ένα σπίτι στην Κωδικτόνους.
Μιχάλης: Και εσείς πού μένατε τότε;
Ραχήλ: Στην 3 Σεπτεμβρίου πολύ κοντά. Στην 3 Σεπτεμβρίου 159. Και η αδελφή του, η που παντρεύτηκε τον Ναχμία, έμενε Αριστοτέλους και Αγίου Μελετίου Γωνία. Ήμασταν όλοι μέσα σε...
Μιχάλης: Μια που το αναφέρετε, πώς ήταν το όνομα του Ναχμία;
Ραχήλ: Μωΐς. Μωΐσις.
Μιχάλης: Από πού ήταν αυτός;
Ραχήλ: Και αυτός από τη Θεσσαλονίκη.
Μιχάλης: Όταν κάνατε το παιδί σας το πρώτο, το στείλατε στο εβραϊκό σχολείο.
Ραχήλ: Όχι, δεν υπήρχε τότε εβραϊκό σχολείο;
Μιχάλης: Πότε γεννήθηκε;
Ραχήλ: Το 1960. Γιατί άλλοι το 1961 δεν υπήρχε εβραϊκό σχολείο.
Μιχάλης: Επομένως ποια ήταν η σχέση των παιδιών με την εβραϊκή τους ταυτότητα;
Ραχήλ: Τότε ήμασταν πολύ πιο συνδεδεμένοι από ότι είμαστε τώρα. Υπήρχε και η Λέσχη τότε. Η οποία ήταν στην Καρναιάδου αν θυμάμαι καλά. Και είχαμε πολύ μεγάλο σύνδεσμο μεταξύ μας οι νέοι. Οπότε κάναμε πολύ παρέα με όλους. Θυμάμαι δηλαδή πηγαίναμε διακοπές με ένα ζευγάρι που είχε και εκείνη. Με τους Αλχανάτης. Κάναμε διακοπές στη Σκιάθο μαζί. Γιατί τα κανονίζαμε μέσω της Λέσχης να φύγουμε μαζί να πάμε διακοπές μαζί.
Μιχάλης: Επομένως όταν ήσασταν και παντρεμένοι αναζητούσατε επαφή με την κοινότητα.
Ραχήλ: Ναι είχαμε πολύ επαφή όχι όπως τώρα δηλαδή που είναι μόνο το πνευματικό κέντρο που μαζεύονται. Ήταν και η Αθήνα πιο μικρή. Δεν είχαμε... όλοι μένανε μετά άρχισαν και φεύγανε προς και Κηφισιά και προς ψυχικό και φιλοθέη. Ήταν όλοι στο κέντρο.
Μιχάλης: Είχατε αναφέρει μια ιδιαίτερη σχέση του άντρα σας με τη θρησκεία, με τις γιορτές.
Ραχήλ: Όχι πολύ δεν ήτανε πολύ. Ο πατέρας μου ήταν πιο πολύ. Οι οποίοι συνέχισαν να ζουν στον ίδιο τρόμο εδώ. Ναι πάντοτε εδώ και κάναμε όλες τις γιορτές εδώ.
Μιχάλης: Με τα παιδιά;
Ραχήλ: Με τα παιδιά βέβαια.
Μιχάλης: Επομένως ήταν χάρη στους γονείς σας που τα παιδιά βιώσανε αυτές τις γιορτές;
Ραχήλ: Ναι, ναι, ναι. Και η κόρη μου η μικρή ας πούμε το κρατάει ακόμα πολύ επειδή παντεύθηκε και κάποιον ο οποίος είναι και εκείνος Αμπραβανέλ. Τα κρατάει πιο πολύ από τη μεγάλη η οποία έφυγε λιγάκι από τη θρησκεία.
Μιχάλης: Όταν παντρεύτηκαν οι κόρες σας πού παντρεύτηκαν;
Ραχήλ: Η μία δεν έκανε συμμετοχή. Επειδή δεν ήταν εβραίος ο γαμπρός, κάνανε σύμφωνο συμβίωσης το οποίο ήταν αρκετά σπάνιο εκείνη την εποχή το 1990. Το έκαναν αυτό το σύμφωνο συμβίωσης και θυμάμαι πολύ καλά ότι με ρωτούσανε αν είναι παντρεμένη και εγώ έλεγα ναι. Γιατί ντρεφόμουν να πω ότι έκανε σύμφωνο συμβίωσης.
Μιχάλης: Πολιτικό γάμο δηλαδή;
Ραχήλ: Όχι. Σύμφωνο συμβίωσης. Ναι τίποτα. Σύμφωνο συμβίωσης. Το οποίο ήταν σπάνιο εκείνη την εποχή.
Μιχάλης: Ποια ήταν αυτή η φωνή;
Ραχήλ: Η Ματήλτα. Η Ματήνα. Η Αλή και παντρεύτηκε κανονικά στη συναγωγή.
Μιχάλης: Θυμάστε ποιος την πάντρεψε; Να σας πω δύο ονόματα και να μου πείτε. Ήταν ο Αρούρ ή ο Μιζάν από τους Ραβίνους;
Ραχήλ: Ο Μιζάκ πρέπει να ήτανε. Μιζάκ Μιζάν; Ναι, ναι.
Μιχάλης: Και θυμάστε εκείνη την ημέρα;
Ραχήλ: Για να θυμηθώ. Θυμάμαι τίποτα. Από τη φωτογραφία πρέπει να ξεκινήσω. Και να θυμηθώ ποιος ήτανε. Ναι βεβαίως. Ήτανε και η μητέρα του. Ζούσε η μητέρα του Αλέξη. Του Άλεξ Αμπραβανέλ. Ναι, από τους γονείς μου δεν ζούσε κανένας. Και ο άντρας μου ζούσε γιατί πέθανε το 2004. Και δεν κάναμε τίποτα μετά, θυμάμαι καλά. Α ναι, είχαν έρθει σπίτι όλοι. Δηλαδή η οικογένεια όχι όλοι. Είχαν έρθει στο σπίτι μας και είχα ετοιμάσει κάτι εγώ. Και φάγαμε κάτι όλοι μαζί.
Μιχάλης: Αλλά θυμάστε να είχατε χούπα;
Ραχήλ: Ναι, ναι, κανονικά βέβαια. Ναι.
Μιχάλης: Ο Αλέξ πάτησε ποτήρι;
Ραχήλ: Κάτω, ρίξε. Μπορεί, μπορεί, δεν το θυμάμαι αυτό. Η κόρη μου θα το θυμάται καλύτερα.
Μιχάλης: Ωραία. Τώρα, ας σας ρωτήσω λίγο. Η Άστρο παντεύτηκε πρώτη.
Ραχήλ: Ναι.
Μιχάλης: Και είπατε ότι πήγε στο Ισραήλ.
Ραχήλ: Ναι.
Μιχάλης: Θυμάστε πότε πήγε στο Ισραήλ;
Ραχήλ: Το 1953. Παντεύτηκε το 1950. Ο Μπαρτζηλάι την πάντρεψε. Και πήγε το 1953.
Μιχάλης: Γιατί;
Ραχήλ: Γιατί ο άνδρας της, λόγω του ότι είχε πάει στη θέση του ξαδέρφου του στην Ικαρία εξωρία, όταν γύρισε είχε φάκελο ότι ήταν κομμουνιστής και δεν του δίνανε άδεια εργασίας. Επειδή είχε σπουδάσει γιατρός, εκείνος ήθελε να εξασχίσει το επάγγελμα του. Και αναγκάστηκε και πήγε στο νοσοκομείο, στον Ευαγγελισμό. Τότε ήταν διοικητής κάποιος Φλώρος, αν θυμάμαι καλά το όνομα. Και τον συμπάθησε και τον πήρε μαζί του. Αλλά εκείνος, δηλαδή και πληρωνόταν καλά. Είχε καλή αμοιβή, αλλά εκείνος δεν ήταν, δεν εξασκούσε, δεν ήταν ελεύθερος επαγγελματίας. Ήθελε να γίνει γιατρός. Και όταν είχαν έρθει στον Ευαγγελισμό από το Ισραήλ για να δούνε πώς δουλεύει ένα νοσοκομείο, το 1950-1951, δεν θυμάμαι. Όχι, 1950 παντρεύτηκε. Μπορεί και τότε να δούλευε ακόμα. Του είπανε, τι κάνεις εσύ εδώ, αφού εκεί πέρα εμείς χρειαζόμαστε γιατρούς στα νοσοκομεία μας. Και όταν άκουσε αυτό, πέταξε από τη χαρά του.
Μιχάλης: Και είπατε ότι πήγαν στο Τσούρ Μωσέ;
Ραχήλ: Ναι, πήγανε μια φορά ταξίδι στο Ισραήλ για να δούνε πώς είναι η κατάσταση. Γυρίσανε και μετά το 1953 φύγανε και πήγε σαν γιατρό στο Τσούρ Μωσέ.
Μιχάλης: Και εκεί κάνανε τα παιδιά τους;
Ραχήλ: Ναι, το 1955 γεννήθηκε ο πρώτος και το 1961 ο δεύτερος.
Μιχάλης: Και απλά από απορία. Η άστρο πώς το πήρε αυτό;
Ραχήλ: Καθόλου δεν ήταν ευχαριστημένη αλλά αγαπούσε τόσο πολύ. Τον Τζέφι ούτε το σκέφτηκε. Δεν της πέρασε από το μυαλό να μην τον ακολουθήσει.
Μιχάλης: Τον είπατε Τζέφι.
Ραχήλ: Ναι, Τζέφι. Τζέφι. Τον φωνάζαμε από τον Ιωσήφ.
Μιχάλης: Αυτό είναι ένα παρατσούκλι από τα Γιάννινα ας πούμε;
Ραχήλ: Μάλλον, ναι, ναι. Και αυτός από την Αλβανία, από την Αλβανία ήταν.
Μιχάλης: Είπατε όμως και πριν που βλέπετε τους φωτογραφίες κάποιον τον είπατε Πέπε;
Ραχήλ: Πέπε. Και αυτός Ιωσήφ.
Μιχάλης: Ωραία. Άρα λέγατε τον άντρα της άστρος Τζέφι και τον άλλον Πέπε.
Ραχήλ: Ωραία. Ο Πέπες έμεινε στην Ελλάδα
Μιχάλης: Ναι, βέβαια.
Ραχήλ: Δεν είχε φάκελο αυτός;
Μιχάλης: Όχι.
Ραχήλ: Οκ. Και που δούλευσε μετά αυτός αυτός;
Μιχάλης: Δούλευε σε μια, ήταν πολιτικός μηχανικός και δούλευε σε μια εταιρεία πολύ γνωστή, ξένη εταιρεία.
Ραχήλ: Τι σχέση διατήρησε ο άντρας σας με τη Θεσσαλονίκη μετά το πόλεμο;
Μιχάλης: Απ' την αρχή που τον γνώρισα μου είπε ότι εγώ θέλω να φύγω τη Θεσσαλονίκη. Δεν είχε πολύ καλές σχέσεις με κανέναν. Δηλαδή παρόλο που είχε τους φίλους του εκεί, θυμάμαι ότι είχε δύο πολύ καλούς φίλους, ευχαριστήθηκε που έφυγε από τη Θεσσαλονίκη. Δεν ξέρω, για κάποιο λόγο του είχε μείνει κάποιο μίσος. Δεν ξέρω, επειδή οι Θεσσαλονικειές δεν φερθήκανε όπως φερθήκαν οι Αθηναίοι, δεν ξέρω. Δεν μπορώ να καταλάβω, δηλαδή φαντάζομαι, το καταλαβαίνω αλλά δεν ξέρω το βαθύτερο λόγο. Ήθελε να φύγει.
Ραχήλ: Ο άντρας σας είχε πάει σχολείο στη Θεσσαλονίκη;
Μιχάλης: Όχι, πήγαινε σε γαλλικό σχολείο στην Αλιάνς.
Ραχήλ: Και μιλούσε γαλλικά;
Μιχάλης: Και μιλούσε γαλλικά σαν μυρτική γλώσσα.
Ραχήλ: Σε ποια γλώσσα μιλούσε με τους γονείς του;
Μιχάλης: Γαλλικά.
Ραχήλ: Αλλά με τα παιδιά του, με τα παιδιά σας;
Μιχάλης: Με τα παιδιά μου ελληνικά μιλούσαμε στο σπίτι.
Ραχήλ: Είδα πάντως εδώ έχει ας πούμε κάποια βιβλία από τη Θεσσαλονίκη.
Μιχάλης: Ναι, εντάξει.
Ραχήλ: Και μετά το πόλεμο.
Μιχάλης: Ναι, ναι. Κράτησε δηλαδή, εντάξει ήταν η γενέτειρά του.
Ραχήλ: Υπήρχε μια περηφάνεια όμως τουλάχιστον από τη μητέρα του για το ότι ήταν από τη Θεσσαλονίκη;
Μιχάλης: Από τη Θεσσαλονίκη. Αυτό δεν το ξέρω γιατί όλη η οικογένεια είχε κάποια απέχθεια μετά το πόλεμο. Δεν ξέρω γιατί. Δηλαδή καταλαβαίνω γιατί. Γιατί θεωρούσε ότι ήταν εχθρική η πόλης για εκείνους. Δεν ξέρω γιατί. Ίσως επειδή φύγανε τόσοι πολλοί.
Ραχήλ: Έχασε συγγενείς;
Μιχάλης: Πολλοί στενούς συγγενείς όχι. Είχαν φύγει πριν μερικοί και όχι και φύγανε και μετά. Πολλοί, πάρα πολλοί συγγενείς του. Πήγανε Νότια Αμερική στο Μεξικό.
Ραχήλ: Είχαν κατέβει και άλλοι συγγενείς στην Αθήνα από την οικογένειά του;
Μιχάλης: Δεν νομίζω. Αλλά αυτοί που φύγανε στο Μεξικό φύγανε πριν τον πόλεμο. Αυτό δεν το θυμάμαι.
Ραχήλ: Θυμάστε πώς ζούσανε στην κατοχή, από πού βιοπορίζονταν όταν ήταν κοινά;
Μιχάλης: Ναι, πώς ζούσανε. Με τι χρήματα, ε. Θα πρέπει να είχανε φέρει χρήματα μαζί τους γιατί εδώ δεν είχαν τρόπο να... να ζήσουν αλλιώς. Θα πρέπει να είχανε χρήματα μαζί τους.
Ραχήλ: Τι σας τράβηξε σ' αυτόν σαν άντρα;
Μιχάλης: Στην αρχή όταν μου πρότεινε ο Λαλαούνης να τον γνωρίσω, τον είδα μια φορά και κάτι δεν θυμάμαι τι ήτανε. Ίσως συμπαθούσα κάποιον άλλον εκείνη την εποχή και είπα ότι δεν με ενδιαφέρει. Και δεν επέμενε βέβαια. Αλλά κάθε φορά που πήγαινα στο μαγαζί στην Αιόλου που ήμασταν στην Κρατήνου το γραφείο μας με τον πατέρα μου που δούλευα μαζί του και εκείνος ήταν στην Αιόλου εκεί που είναι η Εθνική Τράπεζα τώρα. Και κάθε φορά που πήγαινα μου λέγε λάθος έκανες που δεν τον γνώρισες καλύτερα. Λάθος έκανες που δεν τον γνώρισες. Και ενάμιση χρόνο μετά, τα θυμάμαι γιατί δεν ξέρω γιατί λέει ότι με επέδεψε για ενάμιση χρόνο, λέω εντάξει ας έρθει. Εντάξει κάτι με κρύωσε με τον άλλον που είχα μια μικρή σχέση ας πούμε τίποτα βγαίναμε μαζί και λίγο να του γνωρίσω. Και ήρθε, ερχόταν γιατί ταξίδευε όλη την Ελλάδα, πλάσαρε τα ρολόγια του τότε και όταν ερχόταν βγαίναμε μαζί για κάποιο διάστημα και πήγαιναμε μαζί. Και πάλι ξαναρχόταν και πάλι ξαναβγαίναμε και ήταν πάρα πολύ ευγενής και πάρα πολύ μετάχθηκε με πολύ καλούς τρόπους. Και αυτό δηλαδή σιγά σιγά τον συμπάθησα και είπα γιατί όχι.
Ραχήλ: Μιλάγατε ποτέ μεταξύ σας για τις εμπειρίες σας από το πόλεμο;
Μιχάλης: Εκείνος μου έλεγε πολύ περισσότερα. Και επειδή ήμουνα και πολύ μικρή δεν συζητούσαμε τόσο πολύ. Μετά μου ήρθε η όρεξη και είπα γιατί δεν γράφω τι λέει η ιστορία και προσπάθησα να εκμεύσω και από τη θεία μου και από την αδελφή μου και από τη μητέρα μου και από τον πατέρα μου όλη την ιστορία και ήθελα πάρα πολύ να την γράψω κάποτε αλλά εγώ δεν είμαι πολύ καλή στην έκθεση και γι' αυτό έμεινε έτσι.