Η Βασκανία στον Σεφαραδίτικο Ιουδαϊσμό

Η πίστη στη βασκανία, στην κακογλωσσιά και το κακό μάτι συναντάται διαχρονικά και διαπολιτισμικά, περιλαμβανομένων των εβραϊκών κοινοτήτων. Οι Εβραίοι πίστευαν έντονα στη δύναμη της αρνητικής ενέργειας που μπορεί να προκαλέσει το κακό μάτι “el ojo malo” (λαντίνο), ayin hara (εβραϊκά) ή ο φθόνος και η κακόβουλη γλώσσα “lashon harah”, η κακογλωσσιά. Η πίστη στο «κακό μάτι» και η πλούσια παράδοση πρακτικών αποφυγής συνδέουν τις καθημερινές αντιλήψεις μελών των εβραϊκών κοινοτήτων με μια βαθιά ριζωμένη, πολιτισμικά πολυσχιδή, προσέγγιση στο καλό και το κακό.

Τελετουργικά για την απομάκρυνση του κακού

Κάποια από τα τελετουργικά που τελούνται στις μεγάλες εβραϊκές γιορτές σχετίζονται με την απομάκρυνση του κακού και το κάλεσμα του καλού. Ενδεικτικά, κατά τη διάρκεια του Ρος Ασανά γίνεται το συμβολικό σπάσιμο ροδιού, ενώ και το Κιπούρ (Καπαρά) αποτελεί ένα αποτρεπτικό τελετουργικό εξιλασμού. Η προσευχή για τη νέα σελήνη, Birkat ha-Levana, θεωρείται και αυτή προστατευτική, εγκαινιάζοντας θετικά το καινούργιο φεγγάρι. Ιδιαίτερο τελετουργικό συναντάται και κατά το Πέσαχ, με την απαγγελία των Δέκα Πληγών. Ο μεγαλύτερος της οικογένειας ρίχνει σταγόνες ξυδιού σε μια λεκανίτσα για κάθε μία από τις πληγές, ενώ η οικοδέσποινα προσθέτει σταγόνες νερού και οι παρευρισκόμενοι στρέφουν το βλέμμα αλλού. Με την ολοκλήρωση της απαγγελίας, η οικοδέσποινα, συνοδευόμενη από άλλες γυναίκες, μεταφέρει το περιεχόμενο της λεκάνης σε τρεχούμενο νερό, λέγοντας: “Ayi ke se vaa todo el mal, al otro anio mijor”, Εκεί να πάει όλο το κακό και του χρόνου καλύτερα.

Παρακλήσεις στις σεφαραδίτικες κοινότητες

Στις σεφαραδίτικες κοινότητες, ήταν διαδεδομένη η χρήση αποτρεπτικών παρακλήσεων, οι οποίες μεταδίδονταν εντός των οικογενειών, ως μυστική παράκληση. Από τις πλέον χαρακτηριστικές, που διασώζεται μέχρι σήμερα, είναι η εξής:

Όλο το κακό να πάει στο βυθό της θάλασσας

όλο το κακό να πάει στο βυθό της θάλασσας

όλο το κακό να πάει στο βυθό της θάλασσας

να διαλυθούν και να σκάσουν όσοι θέλουν το κακό μας!

Ότι καλό έχουν στο στόμα τους για μένα, να είναι για εμένα!

Και ότι κακό έχουν στην καρδία τους για μένα, να είναι για αυτούς!

Και ό,τι κακό έχουν στην καρδιά τους για μένα, να είναι για αυτούς!

Στην πρωτότυπη εκδοχή:

“todo el mal al fondo de la mar

todo el mal al fondo de la mar

todo el mal al fondo de la mar

ke se strugan todos estos ke bushkan muestro mal Ke se les vazian sus ojos.

Todo lo ke tienen a la bocca ke sea para mi

todo lo ke tienen al corason ke sea para ellos”

Η Βασκανία και η αποτροπή της

Σε πολλές Κοινότητες, η αποτροπή της βασκανίας περιλάμβανε και φυσικά σύμβολα.

Κρεμούσαν σκόρδο στις εισόδους των σπιτιών, ή και πάνω από τις κούνιες των παιδιών για προστασία. Αν κάποιος εκθείαζε ένα παιδί, οι παριστάμενοι έλεγαν σκόρδα! ή “azikos!” για να μην τα πιάσει το κακό μάτι.

Οι μεγαλύτεροι συχνά χρησιμοποιούσαν και τη χαρακτηριστική εβραϊκή φράση: “Ayin tahat”, το μάτι σου να πάει πίσω μου, αποδιώχνοντας έτσι το φθονερό βλέμμα.

Προλήψεις, Φυλακτά “Σεγκουλότ”

Οι εβραϊκές κοινότητες, ιδιαίτερα οι σεφαραδίτικες, της Ρόδου, των Ιωαννίνων και της Θεσσαλονίκης διατηρούσαν πλούσιες παραδόσεις γύρω από την αποτροπή του κακού ματιού.

Τα φυλακτά “σεγκουλότ”, οι ξεματιάστρες, οι προσευχές, τα σύμβολα και τα τελετουργικά ήταν βαθιά ριζωμένα στην καθημερινότητα, αποκαλύπτοντας ένα πολυσύνθετο μείγμα απέναντι στο “κακό”.

Η Ρόδος και οι «Ροδεσλί»: Ταπεινότητα και Μπλε Χρώμα

Το “κακό μάτι”, έλεγαν, μπορούσε να κλείσει παλάτια και να γεμίσει τάφους. Οι Εβραίοι της Ρόδου, γνωστοί και ως “Ροδεσλί”, ήταν προληπτικοί και φρόντιζαν να προφυλάσσονται με φυλακτά “σεγκουλότ”.

Πίστευαν ότι η επίδειξη πλούτου ή οικογενειακής ευτυχίας προκαλούσε τον φθόνο και το κακό μάτι. Γι αυτό και συνιστούσαν ταπεινότητα.

Το μπλε χρώμα θεωρούνταν ισχυρό αποτρεπτικό (ασπίδα) της βασκανίας. Έτσι: Φορούσαν μπλε κλωστή στο χέρι. Έκρυβαν μπλε χάντρα στα ρούχα. Οι νύφες έραβαν μπλε χάντρα στο νυφικό τους. Υπήρχε μπλε χάντρα καρφιτσωμένη στο μαξιλαράκι των μωρών.

Τελετουργίες και Ξεματιάσματα, “La Enseredura”

Μια ιδιαίτερη πρακτική απομάκρυνσης του κακού ματιού στη Ρόδο ήταν το “La Enseredura” – ο εγκλεισμόςή ή απομόνωση. Το άτομο που υπέφερε από επίμονο μάτιασμα απομονωνόταν σε δωμάτιο, κατά τη χάση του φεγγαριού και ακολουθούσε συγκεκριμένο τυπικό. Η ξεματιάστρα τον έπλενε με διαβασμένο νερό και του έδινε να πιει τρεις γουλιές. Έλεγε τα απόκρυφα λόγια. Αν το κακό μάτι δεν έφευγε, ζητούσαν από τον “σοχέτ” τον σφαγέα, να σφάξει κόκορα “κορμπάν” θυσία με συλλογική προσευχή της οικογένειας και όλη η οικογένεια προσεύχονταν για την υγεία του, ενώ κρατούσαν κάτι δικό του στα χέρια τους. Το 1930, ο Ραβί Νισσίμ Ισραέλ, άφησε κατάλογο με κρυφές παρακλήσεις και λόγια που έπρεπε να γραφτούν στα φυλακτά.

Γιάννενα, Λαϊκή Θρησκευτικότητα και Δεισιδαιμονία

Στα Ιωάννινα, οι Εβραίες γυναίκες είχαν έναν αλόγιστο φόβο για το άγνωστο. Η θρησκεία έπαιζε σημαντικό ρόλο στη ζωή τους και κατέφευγαν σε αυτήν για προστασία.

Οι δεισιδαιμονίες μεταφέρονταν από μάνα σε κόρη προστατεύονταν με φυλακτά, γούρια και γιατροσόφια:

Λάδι στο μέτωπο και μυστικά λόγια για ακύρωση του ματιού.

Αυγό σε θλιμμένο πρόσωπο για να φέρει ευημερία.

Αλάτι στη χούφτα. Χρησιμοποιούσαν το αλάτι στη χούφτα τους. Έλεγαν μια προσευχή, άνοιγαν τη χούφτα και αν το αλάτι ήταν κολλημένο στη χούφτα υπήρχε κακό μάτι. Έτσι πήγαιναν κοντά σε τρεχούμενο νερό, έλεγαν τα κρυφά λόγια ( που περνούσαν από μητέρα σε άνδρα και από άνδρα σε γυναίκα και έριχναν το αλάτι) να φύγει να εξαφανισθεί το κακό το μάτι. Βοήθεια από το Ραββίνο που έριχνε αλάτι σε νερό και έσταζε κάποιες σταγόνες στο πρόσωπο του παθόντος λέγοντας: “Ας ξορκισθεί το κακό από μένα και από τον Θεό και μακάρι να πάει στα όρη και στα ψηλά βουνά”. Επίσης προσέθετε: “Όσο κρατάει το αλάτι στο νερό, τόσο να κρατήσει και η κακοδαιμονία”.

Φυλακτά στα Ιωάννινα

“Σαντάι”και “Ντούγκα” (ασημένιο φυλαχτό με χαραγμένα τα ονόματα των των μαλαχίμ, αγγέλων, Ραφαέλ, Γκαμπριέλ, Μιχαέλ και Ουριέ

“Καμεά”, φυλαχτό από περγαμηνή με το όνομα του Θεού (Τετραγράμματο), των Αγγέλων και καββαλιστική προσευχή γραμμένη από σοφούς μελετητές “χαχαμίμ”.

Η μπλε χάντρα και το χέρι της Μυριάμ ήταν ευρέως αποδεκτά, το γούρι όμως (στα Γιάννενα το έλεγαν αλαφρό) ήταν απαγορευμένο από τους Ραββίνους, σαν σύμβολο ασέβειας.

Θεσσαλονίκη, κακό μάτι και παραδόσεις

Στη Θεσσαλονίκη, πριν τον πόλεμο, το κακό μάτι αντιμετωπιζόταν με διάφορους τρόπους:

“Las Brazikas” – Καρβουνάκια

Τα πυρακτωμένα καρβουνάκια τα έπιαναν με τη μασιά και τα έριχναν σε λίγο νερό. Αν τσιτσίριαζαν και έσβηναν, δεν υπήρχε μάτι! Αν τσιτσίριζαν και έμεναν κόκκινα, υπήρχε μάτι και έλεγαν τη μυστική παράκληση.

Λάδι στο Νερό

Σ’ ένα φλυτζανάκι γεμάτο με νερό έριχναν σταγόνες λάδι. Αν σχημάτιζε μία ενιαία κηλίδα, δεν υπήρχε μάτι. Αν ξεχώριζε σε μικρές διάσπαρτες κηλίδες, τότε υπήρχε μάτι και μετρούσαν μάλιστα κι από το μέγεθος, αν είναι βαρύ το μάτι και από πόσους προέρχεται το μάτιασμα. Το περιεχόμενο πεταγόταν σε τρεχούμενο νερό και έλεγαν τη μυστική παράκληση.

Αλάτι και Μυστικές Τελετουργίες

Η ξεματιάστρα έβαζε αλάτι στη χούφτα, έκανε τρεις κύκλους πάνω από το κεφάλι του ματιασμένου, λέγοντας τη μυστική παράκληση. Ανοίγοντας τη χούφτα αν το αλάτι είχε κομματιαστεί, υπήρχε μάτι. Αν ήταν συμπαγές, δεν υπήρχε. Για να φύγει το κακό έριχνε στο χέρι της νερό, μέχρι να διαλυθεί το αλάτι.

Ξεμάτιασμα από Απόσταση

Κάποιες ξεματιάστρες μπορούσαν να ξεματιάσουν από μακριά, με συγκέντρωση στο πρόσωπο. Κατά τη διάρκεια της μυστικής παράκλησης, χασμουριούνταν: Όσο πιο έντονο και παρατεταμένο το χασμουρητό, τόσο πιο βαρύ το μάτιασμα. Το τελετουργικό συνεχιζόταν μέχρι να επέλθει η ηρεμία.