Οι Εβραίοι ανά την Ελλάδα, άφησαν ισχυρό αποτύπωμα στον αστικό και αρχιτεκτονικό χάρτη των ελληνικών πόλεων, ιδιαίτερα στη Θεσσαλονίκη και στα Γιάννενα.

Εμπορικά κέντρα, επαύλεις, κοινωφελή ιδρύματα και κατοικίες μεταφέρουν τη μνήμη μιας ζωντανής παρουσίας που επηρέασε την οικονομική, κοινωνική και πολιτιστική ζωή του τόπου.

Θεσσαλονίκη, Οικοδομώντας τον Εβραϊκό Αστικό Πολιτισμό

Επαύλεις και Ιδιωτικές Κατοικίες (σύντομες ιστορικές αναφορές)

Βίλλα Αλλατίνι

Η βίλλα Αλλατίνι είναι τριώροφη έπαυλη στην περιοχή Ντεπώ "Depots, αποθήκες", στη Θεσσαλονίκη. Κτίσθηκε το 1898 από τον Ιταλό αρχοτέκτονα Βιταλιάνο Ποζέλι σαν εξοχική κατοικία της εβραϊκής οικογένειας Αλλατίνι, στην περιοχή Εξοχές "Λας Καμπάνιας", στη συνοικία των "Πύργων". Μεταξύ 1909-1911, η βίλλα φιλοξένησε, σε κατ’ οίκον περιορισμό, τον έκπτωτο σουλτάνο Αβδούλ Χαμίτ Β’. Το 1926 στέγασε τη Φιλοσοφική Σχολή του νεοσύστατου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Κατά τον ελληνοϊταλικό πόλεμο χρησιμοποιήθηκε ως νοσοκομείο. Αργότερα, φιλοξένησε τη Νομαρχία Θεσσαλονίκης καθώς και την Περιφέρεια Κεντρικής Μακεδονίας.

Βίλλα Μπιάνκα (Casa Bianca ή Villa Fernandez)

Κατοικία του βιομηχάνου Ντίνο Φερνάντεζ Ντίαζ, χτίστηκε μεταξύ 1911–1913 από τον αρχιτέκτονα Pietro Arrigoni. Πήρε το όνομά της από τη σύζυγο του ιδιοκτήτη (Bianca). Αποτελεί δείγμα αστικής πολυτέλειας των εύπορων Εβραίων βιομηχάνων.

Βίλλα Μορντώχ, διατηρητέο κτήριο

Χτίστηκε το 1905 από τον αρχιτέκτονα Ξενοφώντα Παιονίδη και αποτέλεσε αρχικά κατοικία του Τούρκου στρατηγού Σεϊφουλάχ Πασά. Αργότερα αγοράστηκε από τον Σαμουήλ Μορντώχ. Κατά την Κατοχή χρησιμοποιήθηκε από τη Γκεστάπο. Σήμερα στεγάζει δημόσια υπηρεσία.

Βίλλα Σαλέμ

Ορθώνεται επί της Β. Όλγας και χτίστηκε το 1878 από τον έμπορο Jeborga, σε σχέδια του Ξενοφώντα Παιονίδη. Αγοράστηκε το 1894 από τον δικηγόρο Εμμανουέλ Σαλέμ και κατοικήθηκε από την οικογένεια, για 30 περίπου χρόνια. Το 1924 αγοράστηκε από το ιταλικό κράτος και στέγασε το προξενείο. Σήμερα παραμένει εγκαταλελειμμένη.

Βίλλα Μοδιάνο στη Γέφυρα (πρώην Τοψίν)

Η εξοχική κατοικία της οικογένειας Μοδιάνο, χτίστηκε το 1906 από τον Ιταλοεβραίο Γιακό Μοδιάνο (ο πατέρας του Σαούλ Μοδιάνο, ήταν ο δεύτερος μεγαλύτερος ιδιοκτήτης ακινήτων στην Οθωμανική Αυτοκρατορία). Η Βίλλα Μοδιάνο φιλοξένησε το ιστορικό γεγονός της υπογραφής της παράδοσης της Θεσσαλονίκης από την Οθωμανική φρουρά, στον πρίγκιπα Κωνσταντίνο, το 1912. Σήμερα στεγάζει το Βαλκανικό Πολεμικό Μουσείο.

Βιομηχανικά Συγκροτήματα και Επιχειρήσεις

Κυλινδρόμυλοι Αλλατίνι

Οι "Κυλινδρόμυλοι Αλλατίνι" ιδρύθηκαν το 1883 από τα αδέλφια Αλλατίνι, με πρωτοβουλία του γιατρού Μωυσή Αλλατίνι. Ο αρχικός μύλος καταστράφηκε το 1898 από πυρκαγιά και ξαναχτίστηκε σε σχέδια Ποζέλι. Λειτούργησε έως τη δεκαετία του 1980 και από το 1991 αναγνωρίζεται ως ιστορικό διατηρητέο μνημείο, με τις χαρακτηριστικές υψικαμίνους.

Ιδρύματα και Κοινωφελή Κτήρια

Νοσοκομείο Χιρς (νυν Ιπποκράτειο)

Το κτήριο σχεδιάστηκε το 1904, και ολοκληρώθηκε το 1908. Ήταν προσωπικό έργο του γιατρού Μωύς Μισραχή, της οικογένειας Αλλατίνι. Ο Μισραχή εξασφάλισε τη χορηγία της Βαρώνης Κλάρας ντε Χιρς, συζύγου του Βαρώνου Χιρς, η οποία πρόσφερε 200.000 χρυσά φράγκα. Εγκαινιάσθηκε το 1908 για να εξυπηρετήσει τις ανάγκες των μελών της Ισραηλιτικής Κοινότητας. Το 1941 το χρησιμοποίησε ο γερμανικός στρατός, στην συνέχεια τα αγγλικά στρατεύματα και τέλος ο Ελληνικός Ερυθρός Σταυρός, έως το 1950. Το 1951 παραχωρήθηκε από την Ισραηλιτική Κοινότητα στο Ελληνικό Δημόσιο, υπό τον όρο να διατηρηθεί η επιγραφή της Βαρώνης Χιρς αλλά και των υπολοίπων δωρητών. Από το 1962 λειτουργεί ως Ιπποκράτειο Γενικό Νοσοκομείο.

Εμπορικά και Στοές

Στοά και Αγορά Μοδιάνο

Σκεπαστή αγορά τροφίμων στην καρδιά της πόλης. Κατασκευάστηκε από τον μηχανικό Eli Modiano και τον αρχιτέκτονα J. Oliphant, μεταξύ 1922–1925 και εγκαινιάστηκε το 1930. Χτίστηκε στο σημείο όπου βρισκόταν, η κατεστραμμένη από την πυρκαγιά του 1917, συνοικία Καδή και η Συναγωγή Ταλμούδ Τορά. Το 1983 χαρακτηρίστηκε διατηρητέο μνημείο. Ανακαινίστηκε και αποδόθηκε ξανά στο κοινό της πόλης το 2022.

Στοά Καράσσο

Ανήκε στον Ισαάκ Καράσσο και αποτέλεσε σημείο αγοράς για είδη ραπτικής, ψιλικά και νεωτερισμούς. Αργότερα πέρασε στον επιχειρηματία Μακρίδη. Στοά Σαούλ Κλειστή εμπορική στοά στο κέντρο της πόλης, ορόσημο για τη Θεσσαλονίκη. Υπήρξε σημείο αναφοράς για γενιές Θεσσαλονικέων.

Οθωμανικά Κτήρια με Εβραϊκή Παρουσία

Γιαχούντι Χαμάμ

Λουτρό της Οθωμανικής περιόδου στη συνοικία Λουλουδάδικα. Πιθανώς χτίστηκε τον 16ο αιώνα από τον Χαλί Αγά. Το όνομα "Γιαχούντι" (εβραϊκό) προέρχεται από τα παρακείμενα εβραϊκά εμπορικά καταστήματα. Υπήρχε το λουτρό των ανδρών και το λουτρό γυναικών, ενώ ήταν χτισμένο αποκλειστικά με πυρότουβλα, πέτρες και πλίνθους, μιμούμενο τη βυζαντινή αρχιτεκτονική. Μετά την πυρκαγιά του 1917 υπέστη φθορές αλλά αποκαταστάθηκε και λειτουργούσε έως τον 20ό αιώνα. Σήμερα φιλοξενεί πολιτιστικές δράσεις.

Γιάννενα, Εβραϊκή Αρχιτεκτονική

Η αρχιτεκτονική των εβραϊκών σπιτιών στα Ιωάννινα ακολουθούσε την κοινωνική και οικονομική διαστρωμάτωση της κοινότητας.

Λαϊκές Κατοικίες

Μικρά σπίτια, λιθόκτιστα με ξύλινες επενδύσεις (μπαγδατιά ή τσατμάδες), με κοινή αυλή, πλυσταριό, φούρνο και πηγάδι. Σώζονται εντός της εβραϊκής συνοικίας στο Κάστρο.

Μεσοαστικά Σπίτια

Κτισμένα μετά το 1869, έξω από το Κάστρο. Ανήκαν σε εμπόρους και βιοτέχνες, με χαρακτηριστικό τα εξωτερικά μπαλκόνια.

Αστικά Μέγαρα

Κατοικίες εύπορων Εβραίων εμπόρων και επιστημόνων, χτισμένες μετά το 1870. Μέγαρα που ξεχώριζαν για την ευρωπαϊκή επίπλωση και την ύπαρξη "τεπέγκια ή κεπέγκια " (εσωτερικά ξύλινα παραθυρόφυλλα). Πολλά διέθεταν και ιδιωτικό Μίκβε (τελετουργικό εβραϊκό λουτρό). Χαρακτηριστικό της αρχιτεκτονικής και της αισθητικής μεγάρου αποτελεί το οίκημα του Ντάβιτσον Εφέντη Λεβή.