Απομαγνητοφώνηση
Συνέντευξη του Μιχάλη Δασκαλάκη Γιόντη με τον Ηλία Κοέν
Μιχάλης: Σήμερα είναι Παρασκευή 6 Δεκεμβρίου 2024 και ώρα είναι 2.35. Είμαστε στην συναγωγή Ετσχαΐμ. Ονομάζομαι Μιχάλης Δασκαλάκης Γιόντης και κάνουμε συνέντευξη με τον κύριο Ηλία Κοέν.
Ηλίας: Εύελ Χαβαλίμ. Θα το εξηγήσω στο τέλος τι σημαίνει. Ονομάζομαι Ηλίας Κοέν του Μεναχέμ και της Σιμχά. Γεννήθηκα την δεκαετία του 40, αρχές του 40, στην παλιά συνοικία του Ψυρρή, στην πλατεία του Ψυρρή συγκεκριμένα.
Το σπίτι μας ήταν στην Οδό Καραϊσκάκη, δίπλα στον σημερινό φούρνο Κουλούρια του Ψυρρή. Παλιά ο φούρνος είχε μια ταμπέλα και έλεγε «Γερμανικός φούρνος» και έφερνε στη μνήμη της μητέρας μου, της γιαγιάς μου και σε εμάς άσχημες αναμνήσεις λόγω των γεγονότων της Γερμανίας. Κάναμε συνειρμό.
Στον ίδιο δρόμο στην Καραϊσκάκη, παλιά υπήρχε μια άλλη οικογένεια του Κοέν του Βουρτσά, ο οποίος ήταν και φανατικός καπνιστής και μάλιστα όταν πέθανε, η οικογένειά του έριξε και ένα πακέτο τσιγάρα μέσα στον τάφο του. Στον ίδιο δρόμο στην Καραϊσκάκη υπήρχε μια άλλη οικογένεια, λεγότανε «Κυρία Στρέα» με τον γιο της.
Επίσης, στον ίδιο δρόμο στην Καραϊσκάκη υπήρχε το φημισμένο εργοστάσιο κατά τα μεγέθη της εποχής που έφτιαχνε ψυγεία του πάγου, φούρνους και διάφορα άλλα είδη από λαμαρίνα, το φημισμένο εργοστάσιο «Μόρδος Δεπάστας». Ο Μόρδος Δεπάστας έφτιαξε στην μητέρα μου έναν ειδικό φούρνο για να το χρησιμοποιούμε μόνο την περίοδο του Πέσσαχ. Ήταν ο μοναδικός φούρνος στην Ελλάδα που η οικογένεια χρησιμοποιούσε και φούρνο ειδικό για το Πέσσαχ, ενώ άλλοι χρησιμοποιούσαν τα πιάτα για το Πέσσαχ, τα πυρούνια, τα κουτάλια κλπ. Ήταν μοναδική περίπτωση.
Ο παππούς μου, ονόματι Ιωσήφ Ασσέας, ήταν φημισμένος αντικέρ. Ο μοναδικός τάφος, μοναδικό μνημείο και στο πρώτο και στο τρίτο νεκροταφείο, που αναφέρει το επάγγελμά του «αντίκας». Στα λατινικά ήταν «αντικέρ». Ίσως από αυτόν πήρα και εγώ το μικρόβιο του να συλλέγω.
Στο Καραϊσκάκη, στην πρώτη γωνία, μια Εσώπου, που υπάρχει και σήμερα ένα εστιατόριο Κασέρ, έμενε μια πλούσια εβραϊκή οικογένεια, Ελεονόρα Λεβή, χείρα, η οποία όταν πέθανε ο άντρας της, έδωσε τα περισσότερα πράγματά της σε διαφόρους. Μεταξύ των οποίων μου έδωσε και εμένα τα πρώτα που ξεκίνησαν να ασχολούμαι με συλλογές. Ένα γραμμόφωνο και δίσκους γραμμοφώνου. Έτσι που έγινε το μικρόβιο, να ασχοληθώ και να συγκεντρώνω υλικό και εβραϊκού περιεχομένου για πάρα πολλά χρόνια. Ασχολούμαι με συγκέντρωση υλικού πάνω από 60 χρόνια.
Οι συλλογές μου έχουν δημοσιευτεί σε πολλές εφημερίδες, σε πρωτοσέλιδα και σε κεντρικές σελίδες εφημερίδων και από δημοσιογράφους που ούτε τους γνώριζα, που ήρθαν και με βρήκαν αυτοί. Στη ζωή του καθενός μας, άλλο έχει περισσότερο ενδιαφέρον, άλλο έχει λιγότερο ενδιαφέρον, άλλο είναι ρομαντική, άλλο είναι φρικιαστική και με τα χρόνια όλα χάνονται.
Έτσι θέλω να πω, υπάρχουν όμως περιπτώσεις που κατορθώσαν άλλοι με τις γνώσεις ή με τις ωραίες ιστορίες να γίνουν βιβλία ή να γίνουν ακόμη και έργα στο σινεμά.
Υπάρχει μια περίπτωση που δεν την έχει αναφέρει κανένας, δραπέτευση από τα τρένα, από τα θέματα των Γερμανών, δύο Ελλήνων Εβραίων. Ο ένας ήταν ο θείος μου Ασσέας Σίμος και ο δεύτερος, μου διαφεύγει αυτή τη στιγμή το όνομά του, μετανάστευσε μετά τον πόλεμο στο Ισραήλ. Ο θείος μου δεν ζει, δεν ξέρω αν ζει το άλλο άτομο.
Τελειώνουμε αυτό που ξεκίνησα στην αρχή, το οποίο σημαίνει στα ελληνικά το ματαιό της ματαιοτήτων, το οποίο έχει δοθεί με τη μετάφραση των εβδομήκοντα μια πεσιμιστική πλευρά της ζωής. Συμβουλεύω σε όποιον το διαβάσει, θα του αλλάξει όλη την νεοτροπία και τη μενταλιτέ της σκέψης ότους προς το καλύτερο.
Η ιστορία, εγώ δεν το ήξερα, να πω ειλικρινής, δεν το ήξερα, το κείμενο αυτό εδώ πέρα. Ψάχνοντας χαρτούρα, χαρτούρα λέγεται οι συλλέχτες, που όταν είναι ανακατεμένες εφημερίδες, φωτογραφίες, ημερολόγια, καρποστάλ, όλα μαζί, βρήκα πριν από 15-20 χρόνια 10 σελίδες φωτοτυπημένες. Κατάλαβα ότι πρόκειται κάτι θρησκευτικό, εβραϊκό, εν πάση περιπτώσει.
Το έφερα στο συγχωρεμένο, αιωνίωτη μνήμη, του Αράρτου Ραβίνου, και μου λέει αυτό είναι το κοέλεθ. Για όσους δεν γνωρίζουν, το κοέλεθ είναι ένα εβραϊκό κείμενο, το οποίο το διαβάζουμε στη συναγωγή, με την περίοδο μεταξύ Κιπούρ και Σουκώθ. Για όσους δεν το γνωρίζουν. Και περιέχει αυτή τη θυμημένη φράση.
Μιχάλης: Πού είπατε ότι οι γονείς σας ήταν ο Μεναχέμ και η Συμχά. Αυτοί γεννήθηκαν στην Αθήνα?
Ηλίας: Να σας πω το εξής. Η οικογένεια της μητέρας μου ήταν οι φημισμένοι, ο πατέρας είναι φημισμένος, που σας είπα, αντικαίερ, που κανείς δεν θα τον αναφέρει. Ο πατέρας μου γεννήθηκε στο Βόλο. Ήταν αδερφός του Ιωσήφ Κοέν, του φημισμένου με ευθύρα, με τη μεγαλύτερη κλινική που υπήρχε τότε στο Βόλο. Μάλιστα είχαν ξεγεννηθεί, είχαν ξεγεννήσει και πολλές διασημότητες της περιοχής. Υπάρχουν ακόμη και άλλες περιπτώσεις εβραίων.
Δεν ήταν μόνο του Γιουσουρούμ. Υπήρχαν δυο φημισμένοι Εβραίοι, οι οποίοι ήταν εξειδικευμένοι σε παλιά αντικείμενα, φημισμένοι, ερχόντουσαν όλοι. Κι εγώ μάλιστα μου είχαν δώσει και πολλά από αυτούς. Ο ένας ήταν ο Γιουσουρούμ, συμπτωματικά είναι Γιουσουρούμ, Γιουσουρούμ, το μικρό του μου διαφεύγει τώρα και δεν λόγω ηλικίας, ο οποίος ήτανε μεγάλος συλλέκτης κερμάτων. Στο σπίτι του που είχα πάει, κάπου στα Πετράλωνα, είχε δυο τεράστια κούπια, δεν υπερβάλλω, γεμάτα με κέρματα.
Ο δεύτερος έμπορας συλλεκτικός που ήτανε, ήτανε ο Μάκης Νικοκύρης, ο οποίος είχε εξειδίκευση σε τσίγκινα παιδικά παιχνίδια παλαιά.
Μιχάλης: Η μητέρα σας που γεννήθηκε?
Ηλίας: Η μητέρα μου γεννήθηκε εκεί που είναι τώρα η Στωά του Ατάλλου. Γεννήθηκε εκεί που είναι η Στωά του Ατάλλου και από μικρή γνωρίζαμε πολύ καλά την περιοχή. Έχω γράψει μάλιστα ένα βιβλίο, η εβραϊκή παρουσία στην παλιά συνοικία του Ψυρρή. Δυστυχώς, από το computer μου και το αντίγραφο που είχα, μου καταστράφηκε. Έχω περισσώσει μερικές σελίδες, και προσπαθώ πάλι δια της μνήμες να το συγκεντρώσω.
Μια που αναφέραμε και αυτό. Στην οδό Εσώπου υπήρχε ο Σίμος ο Ιδραυλικός, Ασσέας, και γνώριζα και εγώ και τους Γιουσουρούμ και τον πατέρα αυτών όντων, οι οποίοι ήτανε σπουδαίοι Εβραίοι, ο Νόε Γιουσουρούμ και ο Δανίλ Τζάφος, ήτανε παλιοί Εβραίοι με την καλή έννοια και την έννοια της προσφοράς. Τους θυμάμαι εγώ σε περίοδο εορτών, επειδή ήταν φτωχιά η οικογένειά μου, ερχόντουσαν και μας φέρανε διάφορα καλούδια.
Άλλη περίπτωση που να σας πω είναι ότι την αποθήκη του Γιουσουρούμ τη γνώριζα πολύ καλά και είχα μπει και μέσα κι εγώ και τη γνώριζα ένα τεράστιο οικόπεδο που το είχανε διαμορφώσει σε αποθήκη. Και απ' έξω υπήρχανε διάφορες μεταφορείς. Τότε γινόντουσαν με μεταφορές. Ήταν μοτοσυκλέτες, ήταν μοτοσυκλέτα και δίπλα είχε ένα καλάθι που μεταφέραν ή από πίσω ήταν το καλάθι.
Μεταξύ αυτών υπήρχε και ένας μεταφορέας Εβραίος, Ιουδάς Ασσέας, ο οποίος μάλιστα μου έκανε εντύπωση γιατί είχε μηχανή ζούταπ. Οι μηχανές ζούταπ ήταν από αυτές που είχαν παραμείνει στην Ελλάδα από τους Γερμανούς. Ο γερμανικός στρατός είχε γερμανικές μηχανές ζούταπ. Αυτές ζούτασαν, είχαν μια μεγάλη σέλα για να κάθεται αναπαυτικά ο οδηγός της μηχανής.
Μάλιστα κατεβαίνοντας παλιά που πηγαίναμε για το Εβραϊκό σχολείο από το Καραϊσκάκι, ήταν το παλιό σχολείο το Εβραϊκό στο Θησείο. Περνούσα από την Ερμού και υπήρχε ένας Εβραίος ομπρελάς Σεβίλιας.
Μιχάλης: Η αποθήκη του Γιουσουρούμ που ήτανε?
Ηλίας: Η αποθήκη του Γιουσουρούμ ήτανε θέκλας. Κατεβαίνοντας στην Καραϊσκάκι, ο δρόμος είναι θέκλας και συναντάει την Ερμού. Στην γωνία θέκλας και Ερμού. Ήταν η μεγάλη αποθήκη του Γιουσουρούμ.
Μιχάλης: Ξέρετε πού έμενε ο Νόη Γιουσουρούμ.
Ηλίας: Μάλιστα ξέραμε και ότι ο Νόη Γιουσουρούμ είχαν το σπίτι τους στο Θησείο. Ηρακλιδού νομίζω έλεγε το δρόμο που έλαγε και το τραμ. Και μάλιστα ήταν από τα λίγα εβραϊκά σπίτια που απέξω από το μπαλκόνι υπήρχε το Μακέν Νταβίδ από κάτω. Δεν ήταν το μοναδικό σπίτι. Είχα εντοπίσει και άλλα ένα, δύο σπίτια που είχαν το σήμα του Μακέν Νταβίδ απέξω από το σπίτι. Ένα ήταν, μου φαίνεται, στην Οδό Μαραθώνος πηγαίνοντας προς την Ιερά Οδό. Στην Οδό Μαραθώνος από την Πειραιώς, από εκεί πέρα και κάπου αλλού.
Μιχάλης: Ποιο έτος γεννηθήκατε?
Ηλίας: Εγώ γεννήθηκα το 1943. Σας είπα και στην αρχή, τα πρώτα χρόνια της δεκαετίας του 1940.
Πηγαίνοντας στο Εβραϊκό σχολείο γιατί ήταν κοντά και περισσότεροι λένε μας πήγαινε ο Θεός σχωρέσ' τον Λυγός με το αυτοκίνητο. Εμείς πηγαίναμε με τα πόδια γιατί ήμασταν κοντά. Και εγώ και ο αδερφός μου, θα σου πω και για τον αδερφό μου, στο Εβραϊκό σχολείο με τα πόδια έβλεπα πολλές φορές έξω, από εδώ που είμαστε τώρα, ήταν κάτω αντίγραφη, ήταν το Πολυατρείο της Κοινότητος. Το Πολυατρείο της Κοινότητος με πάρα πολλούς ιατρούς οικειοθελώς χωρίς να πληρώνονται. Ο γιατρός Αρούχ, ο γιατρός Κοέγκα, ο γιατρός Γκαλμίδης.
Μιχάλης: Πού ήταν το σχολείο?
Ηλίας: Το σχολείο ήταν στο Θησείο.
Μιχάλης: Πού ακριβώς, θυμάστε?
Ηλίας: Έναν δρόμος από την Ιρακλειδού, κοντά στην τέρμα της Ιρακλειδού, ένα στενό μέσα.
Μιχάλης: Και πώς το λένε?
Ηλίας: Εβραϊκό σχολείο, μάλιστα το λένε με τον Δικαστό, το δημοτικό σχολείο, είχε και ελληνικό. Εκεί πέρα, τα πρώτα χρόνια μετά τον πόλεμο, οι κυρίες της εβραϊκής κοινότητας και διάφοροι δόροι που κάναν δωρεές προσφέρανε φαγητό πλουσιοπάροχο σε όλους τους μαθητές του σχολείου. Τρώγαμε κάθε μέρα εκεί και μάλιστα λέγαμε και την προσευχή πρωτού να ξεκινήσει το φαγητό που πήραμε. Αυτό πρέπει να λέμε εμείς οι Εβραίοι και μετά τον Μικά θα μας λένε όταν τελειώναμε.
Απ' έξω από το σχολείο γινόντουσαν εκδηλώσεις εθνικής εορτής 25η Μαρτίου, 28η Οκτωβρίου και βάζανε καρέκλες στο προάβλιο και καθόντουσαν πρόεδρος. Θυμάμαι σαν να είναι τώρα από τις πρώτες σειρές που καθόταν ο πρόεδρος τότε της κοινότητος, ο Ζαχαρίας Βιτάλ με τα άσπρα του μαλλιά και μάλιστα λέω αλλιώς ένα ποίημα και είναι μπροστά μου ο Ζαχαρίας Βιτάλ μετά.
Θυμάμαι με τη μητέρα μου τη συγχωρεμένη, όταν κρυφθήκαμε εμείς στην Αταλάντια από τους Γερμανούς, μας πήγε εκεί πέρα ένας θείος μας που είχαμε, ο οποίος ήταν γυρολόγος και ήξερε όλες τις περιοχές της Αττικής και είχε κάποιους φίλους και μας κρύψανε. Μου λέει η μητέρα μου, εμείς κρυβόμασταν και με άλλα ονόματα, ότι οι έμποροι παρουσίαζαν σαν εμπόρους τα ταλέθ, τα εβραϊκά, σαν σάρπες. Το ίδιο έχει συμβεί και σε παζάρι.
Έχω ακούσει τα πρώτα χρόνια του 1950, ηρωνικός ίσως, ίσως και πραγματικός, να λένε, αυτά είναι εμπορεύματα από εβραϊκά σπίτια. Το λέγανε, ίσως ηρωνικός, ίσως πραγματικότητα, υπήρχαν από πλιάτσικο εβραϊκό εμπόρευμα σπιτιών, πάρα πολλοί εμπόρευμα.
Μιχάλης: Η μητέρα σας, είπατε ήταν η κόρη του Ιωσήφ Ασέα, ο Ιωσήφ Ασέας γεννήθηκε πού;
Ηλίας: Ο Ιωσήφ Ασέας γεννήθηκε στην Μικρά Ασία και ήρθε με τους Εβραίους τότε που έγιναν, που φύγανε, που ήρθαν το 1922 και στη Λάρισα γνώρισε τη γιαγιά μας. Ήταν η Λαρασινή η γιαγιά μας.
Μιχάλης: Πώς τη λέγατε?
Ηλίας: Σουλτάνα, Σουλτάνα Ασέα. Κάνανε πάρα πολλά παιδιά. Ένα από τον οποίον ήταν αυτός που δραπέτευσε από τα τρένα που σας είπα. Ένας άλλος στην Κέρκυρα παντρεμένος προσπαθούσε να διαφύγει στην Αλβανία και με τρόπο που δεν γνωρίζουμε βυθίστηκε το σκάφος του και χάθηκε και δεν ξέρουμε τι έγινε.
Το όνομα Ασέα υπάρχει στον Εβραϊσμό και Ασέο. Υπάρχουν και οικογένειες αντί Ασέα και Ασέο.
Για συγκέντρωση και παλιού υλικού εβραϊκού ενδιαφερόντουσαν πάρα πολλοί. Μια περίπτωση είναι αν γνωρίζετε ότι ο Απόστολος Παύλος όταν ήρθε στη Βέρεια που πήγε στη Συναγωγή σε ένα από τα Σέφερ, δεν γνωρίζετε την περίπτωση, βάλανε μια σημείωση οι Ραβίνοι ότι κάποιος ήρθε και μας μίλησε. Επειδή υπήρχε αυτή η σημείωση και ένα ψηφίο να μην είναι από την τωρά χαλασμένο, θεωρείται ταρεύ και το είχαν βάλει στα υπόλοιπα.
Αυτό μιλάμε περίπου 2.000 χρόνια όταν είχε έρθει. Από ό,τι λένε ιστορικώς, αυτό εξαφανίστηκε το Σέφερ με την κάθοδο των Γερμανών όταν ήρθαν οι Γερμανοί πήγαν στη Βέροια από τα πρώτα που πήρανε, λένε ότι πήρανε και αυτό το Σέφερ.
Στη συνέχεια της συνέντευξης, ο Ηλίας Κοέν περιγράφει τη θρησκευτική και κοινωνική ζωή της εβραϊκής κοινότητας της Αθήνας, στη μεταπολεμική περίοδο. Αναφέρει τη σταδιακή εξασθένιση των παραδοσιακών εθίμων, καθώς οι οικογένειες μετακινούνταν σε προάστια, αλλά και τη βαθιά θρησκευτικότητα της δικής του οικογένειας, που διατηρούσε ακόμη και ειδικό φούρνο για το Πάσχα. Περιγράφει την εκπαίδευση στο εβραϊκό σχολείο του Θησείου, με 80-100 μαθητές, τη διεθνή βοήθεια από εβραϊκές κοινότητες του εξωτερικού, και την υποτροφία που έλαβε για σπουδές στην Casa d'Italia. Αναφέρει σημαντικές προσωπικότητες, όπως τον Ραβίνο Ηλία Μπαρτζηλάι και τους ψάλτες της κοινότητας, καθώς και τη συμμετοχή του στην ιστορική στιγμή της ανάρτησης της ισραηλινής σημαίας, το 1948. Η συνέντευξη καταγράφει επίσης τις δυσκολίες κληρονομικών διεκδικήσεων μετά το Ολοκαύτωμα και την πλούσια εβραϊκή επιχειρηματικότητα στην Αθήνα, προσφέροντας ένα ολοκληρωμένο πορτρέτο της κοινότητας στη μεταπολεμική ανασυγκρότηση.
Ο Ηλίας Κοέν, γεννημένος το 1943 σε γειτονιά του Ψυρρή, μοιράζεται μνήμες από την εβραϊκή κοινότητα της Αθήνας. Περιγράφει την οικογενειακή του ιστορία, με τον παππού του Ιωσήφ Ασσέα να είναι φημισμένος έμπορος αντικών, και αφηγείται ιστορίες από τη γειτονιά όπου ζούσαν εβραϊκές οικογένειες όπως οι Γιουσουρούμ. Μνημονεύει το εβραϊκό σχολείο στο Θησείο, την περίοδο της γερμανικής κατοχής, όταν η οικογένειά του κρύφτηκε στην Αταλάντη, και μια σπάνια περίπτωση δραπέτευσης από τα τρένα του θανάτου. Ως συλλέκτης εβραϊκών κειμηλίων, εδώ και 60 χρόνια, ο Κοέν προσφέρει πολύτιμες μαρτυρίες για την ιστορία του ελληνικού εβραϊσμού και τη διατήρηση της μνήμης μιας κοινότητας, που σημαδεύτηκε από τα γεγονότα του 20ού αιώνα.
Ηλίας Κοέν
Απομαγνητοφώνηση
Συνέντευξη του Μιχάλη Δασκαλάκη Γιόντη με τον Ηλία Κοέν
Μιχάλης: Σήμερα είναι Παρασκευή 6 Δεκεμβρίου 2024 και ώρα είναι 2.35. Είμαστε στην συναγωγή Ετσχαΐμ. Ονομάζομαι Μιχάλης Δασκαλάκης Γιόντης και κάνουμε συνέντευξη με τον κύριο Ηλία Κοέν.
Ηλίας: Εύελ Χαβαλίμ. Θα το εξηγήσω στο τέλος τι σημαίνει. Ονομάζομαι Ηλίας Κοέν του Μεναχέμ και της Σιμχά. Γεννήθηκα την δεκαετία του 40, αρχές του 40, στην παλιά συνοικία του Ψυρρή, στην πλατεία του Ψυρρή συγκεκριμένα.
Το σπίτι μας ήταν στην Οδό Καραϊσκάκη, δίπλα στον σημερινό φούρνο Κουλούρια του Ψυρρή. Παλιά ο φούρνος είχε μια ταμπέλα και έλεγε «Γερμανικός φούρνος» και έφερνε στη μνήμη της μητέρας μου, της γιαγιάς μου και σε εμάς άσχημες αναμνήσεις λόγω των γεγονότων της Γερμανίας. Κάναμε συνειρμό.
Στον ίδιο δρόμο στην Καραϊσκάκη, παλιά υπήρχε μια άλλη οικογένεια του Κοέν του Βουρτσά, ο οποίος ήταν και φανατικός καπνιστής και μάλιστα όταν πέθανε, η οικογένειά του έριξε και ένα πακέτο τσιγάρα μέσα στον τάφο του. Στον ίδιο δρόμο στην Καραϊσκάκη υπήρχε μια άλλη οικογένεια, λεγότανε «Κυρία Στρέα» με τον γιο της.
Επίσης, στον ίδιο δρόμο στην Καραϊσκάκη υπήρχε το φημισμένο εργοστάσιο κατά τα μεγέθη της εποχής που έφτιαχνε ψυγεία του πάγου, φούρνους και διάφορα άλλα είδη από λαμαρίνα, το φημισμένο εργοστάσιο «Μόρδος Δεπάστας». Ο Μόρδος Δεπάστας έφτιαξε στην μητέρα μου έναν ειδικό φούρνο για να το χρησιμοποιούμε μόνο την περίοδο του Πέσσαχ. Ήταν ο μοναδικός φούρνος στην Ελλάδα που η οικογένεια χρησιμοποιούσε και φούρνο ειδικό για το Πέσσαχ, ενώ άλλοι χρησιμοποιούσαν τα πιάτα για το Πέσσαχ, τα πυρούνια, τα κουτάλια κλπ. Ήταν μοναδική περίπτωση.
Ο παππούς μου, ονόματι Ιωσήφ Ασσέας, ήταν φημισμένος αντικέρ. Ο μοναδικός τάφος, μοναδικό μνημείο και στο πρώτο και στο τρίτο νεκροταφείο, που αναφέρει το επάγγελμά του «αντίκας». Στα λατινικά ήταν «αντικέρ». Ίσως από αυτόν πήρα και εγώ το μικρόβιο του να συλλέγω.
Στο Καραϊσκάκη, στην πρώτη γωνία, μια Εσώπου, που υπάρχει και σήμερα ένα εστιατόριο Κασέρ, έμενε μια πλούσια εβραϊκή οικογένεια, Ελεονόρα Λεβή, χείρα, η οποία όταν πέθανε ο άντρας της, έδωσε τα περισσότερα πράγματά της σε διαφόρους. Μεταξύ των οποίων μου έδωσε και εμένα τα πρώτα που ξεκίνησαν να ασχολούμαι με συλλογές. Ένα γραμμόφωνο και δίσκους γραμμοφώνου. Έτσι που έγινε το μικρόβιο, να ασχοληθώ και να συγκεντρώνω υλικό και εβραϊκού περιεχομένου για πάρα πολλά χρόνια. Ασχολούμαι με συγκέντρωση υλικού πάνω από 60 χρόνια.
Οι συλλογές μου έχουν δημοσιευτεί σε πολλές εφημερίδες, σε πρωτοσέλιδα και σε κεντρικές σελίδες εφημερίδων και από δημοσιογράφους που ούτε τους γνώριζα, που ήρθαν και με βρήκαν αυτοί. Στη ζωή του καθενός μας, άλλο έχει περισσότερο ενδιαφέρον, άλλο έχει λιγότερο ενδιαφέρον, άλλο είναι ρομαντική, άλλο είναι φρικιαστική και με τα χρόνια όλα χάνονται.
Έτσι θέλω να πω, υπάρχουν όμως περιπτώσεις που κατορθώσαν άλλοι με τις γνώσεις ή με τις ωραίες ιστορίες να γίνουν βιβλία ή να γίνουν ακόμη και έργα στο σινεμά.
Υπάρχει μια περίπτωση που δεν την έχει αναφέρει κανένας, δραπέτευση από τα τρένα, από τα θέματα των Γερμανών, δύο Ελλήνων Εβραίων. Ο ένας ήταν ο θείος μου Ασσέας Σίμος και ο δεύτερος, μου διαφεύγει αυτή τη στιγμή το όνομά του, μετανάστευσε μετά τον πόλεμο στο Ισραήλ. Ο θείος μου δεν ζει, δεν ξέρω αν ζει το άλλο άτομο.
Τελειώνουμε αυτό που ξεκίνησα στην αρχή, το οποίο σημαίνει στα ελληνικά το ματαιό της ματαιοτήτων, το οποίο έχει δοθεί με τη μετάφραση των εβδομήκοντα μια πεσιμιστική πλευρά της ζωής. Συμβουλεύω σε όποιον το διαβάσει, θα του αλλάξει όλη την νεοτροπία και τη μενταλιτέ της σκέψης ότους προς το καλύτερο.
Η ιστορία, εγώ δεν το ήξερα, να πω ειλικρινής, δεν το ήξερα, το κείμενο αυτό εδώ πέρα. Ψάχνοντας χαρτούρα, χαρτούρα λέγεται οι συλλέχτες, που όταν είναι ανακατεμένες εφημερίδες, φωτογραφίες, ημερολόγια, καρποστάλ, όλα μαζί, βρήκα πριν από 15-20 χρόνια 10 σελίδες φωτοτυπημένες. Κατάλαβα ότι πρόκειται κάτι θρησκευτικό, εβραϊκό, εν πάση περιπτώσει.
Το έφερα στο συγχωρεμένο, αιωνίωτη μνήμη, του Αράρτου Ραβίνου, και μου λέει αυτό είναι το κοέλεθ. Για όσους δεν γνωρίζουν, το κοέλεθ είναι ένα εβραϊκό κείμενο, το οποίο το διαβάζουμε στη συναγωγή, με την περίοδο μεταξύ Κιπούρ και Σουκώθ. Για όσους δεν το γνωρίζουν. Και περιέχει αυτή τη θυμημένη φράση.
Μιχάλης: Πού είπατε ότι οι γονείς σας ήταν ο Μεναχέμ και η Συμχά. Αυτοί γεννήθηκαν στην Αθήνα?
Ηλίας: Να σας πω το εξής. Η οικογένεια της μητέρας μου ήταν οι φημισμένοι, ο πατέρας είναι φημισμένος, που σας είπα, αντικαίερ, που κανείς δεν θα τον αναφέρει. Ο πατέρας μου γεννήθηκε στο Βόλο. Ήταν αδερφός του Ιωσήφ Κοέν, του φημισμένου με ευθύρα, με τη μεγαλύτερη κλινική που υπήρχε τότε στο Βόλο. Μάλιστα είχαν ξεγεννηθεί, είχαν ξεγεννήσει και πολλές διασημότητες της περιοχής. Υπάρχουν ακόμη και άλλες περιπτώσεις εβραίων.
Δεν ήταν μόνο του Γιουσουρούμ. Υπήρχαν δυο φημισμένοι Εβραίοι, οι οποίοι ήταν εξειδικευμένοι σε παλιά αντικείμενα, φημισμένοι, ερχόντουσαν όλοι. Κι εγώ μάλιστα μου είχαν δώσει και πολλά από αυτούς. Ο ένας ήταν ο Γιουσουρούμ, συμπτωματικά είναι Γιουσουρούμ, Γιουσουρούμ, το μικρό του μου διαφεύγει τώρα και δεν λόγω ηλικίας, ο οποίος ήτανε μεγάλος συλλέκτης κερμάτων. Στο σπίτι του που είχα πάει, κάπου στα Πετράλωνα, είχε δυο τεράστια κούπια, δεν υπερβάλλω, γεμάτα με κέρματα.
Ο δεύτερος έμπορας συλλεκτικός που ήτανε, ήτανε ο Μάκης Νικοκύρης, ο οποίος είχε εξειδίκευση σε τσίγκινα παιδικά παιχνίδια παλαιά.
Μιχάλης: Η μητέρα σας που γεννήθηκε?
Ηλίας: Η μητέρα μου γεννήθηκε εκεί που είναι τώρα η Στωά του Ατάλλου. Γεννήθηκε εκεί που είναι η Στωά του Ατάλλου και από μικρή γνωρίζαμε πολύ καλά την περιοχή. Έχω γράψει μάλιστα ένα βιβλίο, η εβραϊκή παρουσία στην παλιά συνοικία του Ψυρρή. Δυστυχώς, από το computer μου και το αντίγραφο που είχα, μου καταστράφηκε. Έχω περισσώσει μερικές σελίδες, και προσπαθώ πάλι δια της μνήμες να το συγκεντρώσω.
Μια που αναφέραμε και αυτό. Στην οδό Εσώπου υπήρχε ο Σίμος ο Ιδραυλικός, Ασσέας, και γνώριζα και εγώ και τους Γιουσουρούμ και τον πατέρα αυτών όντων, οι οποίοι ήτανε σπουδαίοι Εβραίοι, ο Νόε Γιουσουρούμ και ο Δανίλ Τζάφος, ήτανε παλιοί Εβραίοι με την καλή έννοια και την έννοια της προσφοράς. Τους θυμάμαι εγώ σε περίοδο εορτών, επειδή ήταν φτωχιά η οικογένειά μου, ερχόντουσαν και μας φέρανε διάφορα καλούδια.
Άλλη περίπτωση που να σας πω είναι ότι την αποθήκη του Γιουσουρούμ τη γνώριζα πολύ καλά και είχα μπει και μέσα κι εγώ και τη γνώριζα ένα τεράστιο οικόπεδο που το είχανε διαμορφώσει σε αποθήκη. Και απ' έξω υπήρχανε διάφορες μεταφορείς. Τότε γινόντουσαν με μεταφορές. Ήταν μοτοσυκλέτες, ήταν μοτοσυκλέτα και δίπλα είχε ένα καλάθι που μεταφέραν ή από πίσω ήταν το καλάθι.
Μεταξύ αυτών υπήρχε και ένας μεταφορέας Εβραίος, Ιουδάς Ασσέας, ο οποίος μάλιστα μου έκανε εντύπωση γιατί είχε μηχανή ζούταπ. Οι μηχανές ζούταπ ήταν από αυτές που είχαν παραμείνει στην Ελλάδα από τους Γερμανούς. Ο γερμανικός στρατός είχε γερμανικές μηχανές ζούταπ. Αυτές ζούτασαν, είχαν μια μεγάλη σέλα για να κάθεται αναπαυτικά ο οδηγός της μηχανής.
Μάλιστα κατεβαίνοντας παλιά που πηγαίναμε για το Εβραϊκό σχολείο από το Καραϊσκάκι, ήταν το παλιό σχολείο το Εβραϊκό στο Θησείο. Περνούσα από την Ερμού και υπήρχε ένας Εβραίος ομπρελάς Σεβίλιας.
Μιχάλης: Η αποθήκη του Γιουσουρούμ που ήτανε?
Ηλίας: Η αποθήκη του Γιουσουρούμ ήτανε θέκλας. Κατεβαίνοντας στην Καραϊσκάκι, ο δρόμος είναι θέκλας και συναντάει την Ερμού. Στην γωνία θέκλας και Ερμού. Ήταν η μεγάλη αποθήκη του Γιουσουρούμ.
Μιχάλης: Ξέρετε πού έμενε ο Νόη Γιουσουρούμ.
Ηλίας: Μάλιστα ξέραμε και ότι ο Νόη Γιουσουρούμ είχαν το σπίτι τους στο Θησείο. Ηρακλιδού νομίζω έλεγε το δρόμο που έλαγε και το τραμ. Και μάλιστα ήταν από τα λίγα εβραϊκά σπίτια που απέξω από το μπαλκόνι υπήρχε το Μακέν Νταβίδ από κάτω. Δεν ήταν το μοναδικό σπίτι. Είχα εντοπίσει και άλλα ένα, δύο σπίτια που είχαν το σήμα του Μακέν Νταβίδ απέξω από το σπίτι. Ένα ήταν, μου φαίνεται, στην Οδό Μαραθώνος πηγαίνοντας προς την Ιερά Οδό. Στην Οδό Μαραθώνος από την Πειραιώς, από εκεί πέρα και κάπου αλλού.
Μιχάλης: Ποιο έτος γεννηθήκατε?
Ηλίας: Εγώ γεννήθηκα το 1943. Σας είπα και στην αρχή, τα πρώτα χρόνια της δεκαετίας του 1940.
Πηγαίνοντας στο Εβραϊκό σχολείο γιατί ήταν κοντά και περισσότεροι λένε μας πήγαινε ο Θεός σχωρέσ' τον Λυγός με το αυτοκίνητο. Εμείς πηγαίναμε με τα πόδια γιατί ήμασταν κοντά. Και εγώ και ο αδερφός μου, θα σου πω και για τον αδερφό μου, στο Εβραϊκό σχολείο με τα πόδια έβλεπα πολλές φορές έξω, από εδώ που είμαστε τώρα, ήταν κάτω αντίγραφη, ήταν το Πολυατρείο της Κοινότητος. Το Πολυατρείο της Κοινότητος με πάρα πολλούς ιατρούς οικειοθελώς χωρίς να πληρώνονται. Ο γιατρός Αρούχ, ο γιατρός Κοέγκα, ο γιατρός Γκαλμίδης.
Μιχάλης: Πού ήταν το σχολείο?
Ηλίας: Το σχολείο ήταν στο Θησείο.
Μιχάλης: Πού ακριβώς, θυμάστε?
Ηλίας: Έναν δρόμος από την Ιρακλειδού, κοντά στην τέρμα της Ιρακλειδού, ένα στενό μέσα.
Μιχάλης: Και πώς το λένε?
Ηλίας: Εβραϊκό σχολείο, μάλιστα το λένε με τον Δικαστό, το δημοτικό σχολείο, είχε και ελληνικό. Εκεί πέρα, τα πρώτα χρόνια μετά τον πόλεμο, οι κυρίες της εβραϊκής κοινότητας και διάφοροι δόροι που κάναν δωρεές προσφέρανε φαγητό πλουσιοπάροχο σε όλους τους μαθητές του σχολείου. Τρώγαμε κάθε μέρα εκεί και μάλιστα λέγαμε και την προσευχή πρωτού να ξεκινήσει το φαγητό που πήραμε. Αυτό πρέπει να λέμε εμείς οι Εβραίοι και μετά τον Μικά θα μας λένε όταν τελειώναμε.
Απ' έξω από το σχολείο γινόντουσαν εκδηλώσεις εθνικής εορτής 25η Μαρτίου, 28η Οκτωβρίου και βάζανε καρέκλες στο προάβλιο και καθόντουσαν πρόεδρος. Θυμάμαι σαν να είναι τώρα από τις πρώτες σειρές που καθόταν ο πρόεδρος τότε της κοινότητος, ο Ζαχαρίας Βιτάλ με τα άσπρα του μαλλιά και μάλιστα λέω αλλιώς ένα ποίημα και είναι μπροστά μου ο Ζαχαρίας Βιτάλ μετά.
Θυμάμαι με τη μητέρα μου τη συγχωρεμένη, όταν κρυφθήκαμε εμείς στην Αταλάντια από τους Γερμανούς, μας πήγε εκεί πέρα ένας θείος μας που είχαμε, ο οποίος ήταν γυρολόγος και ήξερε όλες τις περιοχές της Αττικής και είχε κάποιους φίλους και μας κρύψανε. Μου λέει η μητέρα μου, εμείς κρυβόμασταν και με άλλα ονόματα, ότι οι έμποροι παρουσίαζαν σαν εμπόρους τα ταλέθ, τα εβραϊκά, σαν σάρπες. Το ίδιο έχει συμβεί και σε παζάρι.
Έχω ακούσει τα πρώτα χρόνια του 1950, ηρωνικός ίσως, ίσως και πραγματικός, να λένε, αυτά είναι εμπορεύματα από εβραϊκά σπίτια. Το λέγανε, ίσως ηρωνικός, ίσως πραγματικότητα, υπήρχαν από πλιάτσικο εβραϊκό εμπόρευμα σπιτιών, πάρα πολλοί εμπόρευμα.
Μιχάλης: Η μητέρα σας, είπατε ήταν η κόρη του Ιωσήφ Ασέα, ο Ιωσήφ Ασέας γεννήθηκε πού;
Ηλίας: Ο Ιωσήφ Ασέας γεννήθηκε στην Μικρά Ασία και ήρθε με τους Εβραίους τότε που έγιναν, που φύγανε, που ήρθαν το 1922 και στη Λάρισα γνώρισε τη γιαγιά μας. Ήταν η Λαρασινή η γιαγιά μας.
Μιχάλης: Πώς τη λέγατε?
Ηλίας: Σουλτάνα, Σουλτάνα Ασέα. Κάνανε πάρα πολλά παιδιά. Ένα από τον οποίον ήταν αυτός που δραπέτευσε από τα τρένα που σας είπα. Ένας άλλος στην Κέρκυρα παντρεμένος προσπαθούσε να διαφύγει στην Αλβανία και με τρόπο που δεν γνωρίζουμε βυθίστηκε το σκάφος του και χάθηκε και δεν ξέρουμε τι έγινε.
Το όνομα Ασέα υπάρχει στον Εβραϊσμό και Ασέο. Υπάρχουν και οικογένειες αντί Ασέα και Ασέο.
Για συγκέντρωση και παλιού υλικού εβραϊκού ενδιαφερόντουσαν πάρα πολλοί. Μια περίπτωση είναι αν γνωρίζετε ότι ο Απόστολος Παύλος όταν ήρθε στη Βέρεια που πήγε στη Συναγωγή σε ένα από τα Σέφερ, δεν γνωρίζετε την περίπτωση, βάλανε μια σημείωση οι Ραβίνοι ότι κάποιος ήρθε και μας μίλησε. Επειδή υπήρχε αυτή η σημείωση και ένα ψηφίο να μην είναι από την τωρά χαλασμένο, θεωρείται ταρεύ και το είχαν βάλει στα υπόλοιπα.
Αυτό μιλάμε περίπου 2.000 χρόνια όταν είχε έρθει. Από ό,τι λένε ιστορικώς, αυτό εξαφανίστηκε το Σέφερ με την κάθοδο των Γερμανών όταν ήρθαν οι Γερμανοί πήγαν στη Βέροια από τα πρώτα που πήρανε, λένε ότι πήρανε και αυτό το Σέφερ.