Απομαγνητοφώνηση
Λίνα: Η ζωή στη μεταπολεμική Θεσσαλονίκη.
Μιχάλης: Πρώτα απ' όλα, είστε η μικρή ή η μεγάλη.
Λίνα: Η μεγάλη.
Μιχάλης: Άρα εσείς γεννηθήκατε τέσσερα χρόνια ψηλών μετά που παντρεύτηκαν.
Μιχάλης: Ο πατέρας σας ήδη εργαζόταν στο εμπόριο.
Λίνα: Ήτανε, ο πατέρας μου ξεκίνησε και ξεκίνησε και εξελίχθηκε στο κομμάτι το λογιστικό. Ξεκίνησε με το τίτλο λογιστής, έβγαινε ένα πολύ καλό όνομα. Δεν έλειψε τίποτε ποτέ απ' το σπίτι.
Δούλευε ασταμάτητα και ήταν, ας το πούμε, ο πρώτος ή απ' τους πρώτους, αυτούς που θα λέγαμε σήμερα freelancers, που πραγματικά... πραγματικά είχε σε μια μέρα πόσες επιχειρήσεις να επιβλέψει.
Μιχάλης: Άρα δεν δούλευε για κάποιο γραφείο.
Λίνα: Όχι. Δούλευε στην αρχή σε ένα, στον Σιδηρόπουλο, και από εκεί που είχε Σιδηρικά, ναι. Και μετά, σαν μόνιμο εργοδότη μέχρι που πήρε σύνταξη, ήτανε τα βαφεία καράσου. Κατά δύο οι επιχειρήσεις ήτανε στα σφαγεία. Άρα περιοχή καλοχωρίου, σημερινού.
Λίνα: Ο μπαμπάς ξεκινούσε την ημέρα του τέσσερις και μισή το πρωί. Έκανε το μπάνιο του, ήτανε παραδοσιακός Εβραίος και διάβαζε τη Τεφυλά με τον Μπουρνούζι του. Φαντάζομαι από εκείνα τα χρόνια, γιατί το εξέλιξο συνέχισε μέχρι και το τέλος.
Πέντε η ώρα, πεντέμιση, με ένα ποτήρι γάλα, του τα έτοιμαζε όλα η μαμά, ο μπαμβάς έβγαινε γιατί βίωκε πάλι. Πήγαινε στα σφαγεία, πήγαινε Σιδηρόπουλο πρώτα, ύστερα πήγαινε καράσο, και μετά τις δωδεκάμιση μία, μέχρι το βράδυ πήγαινε σε άλλες επιχειρήσεις και κρατούσε βιβλία.
Στον Μπαμπά το θυμάμαι και ο αδελφός μου, σε αυτό το τραπέζι, να στύβες τα μεγάλα, τα βιβλία, τα λογιστικά, μακυριακές οι γιορτές και ειδικά τέτοια εποχή που αρχίζανε οι εξολογισμοί να βγαίνουν, οι εξολογισμοί, οι απογραφές.
Δεν νομίζω να χάρηκε τη ζωή του και τη ζωή τους σαν ζευγάρι με την έννοια «Α, τελείωσε ο πόλεμος, έχουμε λίγα λεφτά, να βγούμε τώρα να διασκεδάσουμε». Όχι, είναι τα παιδιά, είναι να έχουμε και αυτό που λεγότανε «ρεζέρβα». Η λεγόμενη «ρεζέρβα».
Λίνα: Αυτό νομίζω το έχουν όλοι οι άνθρωποι, οι Ιεβραίοι, δεν ξέρω, η ανασφάλεια. Οπότε είχαμε πολύ καλούς, η διασκέδασή τους και εμάς ήτανε στα σπίτια των φίλων, όπως του Μάφου, όπως της Διάννας, όπως άλλων Ιεβραίων που κάνανε παρέα, που έχουν αδελφικοί φίλοι του μπαμπά μου που πήγαν όμως ύστερα Αμερική.
Λίνα: Και μάλιστα θα σας πω την ιστορία από την, έτσι, με μία πρόταση της ιστορίας Καπών που ο μπαμπάς μου έγινε, αγόρασε την κόρη.
Αυτό είναι, το γράφω και στο βιβλίο μου, είναι ένα έθιμο που λέγεται «μερκάρ» από τη λέξη «αγοράζω». Όταν το πρώτο παιδί στην οικογένεια πεθαίνει, το δεύτερο που γεννιέται για να φύγει κακή μοίρα από το παιδί πρέπει να το αγοράσει τυπικά κάποιος φίλος και το ονομάζει «μερκαδίκα» ή «μερκαδίκο» που σημαίνει «αγοραστός» ή «αγοραστή».
Αυτό ψάχνοντας βρήκα από, μου έγινε έτσι, θέλησα να, είδα στη τηλεόραση το όνομα «αγοραστή» μια κυρία και έψαξα και βρήκα ότι πραγματικά στη Πίνδο ή στη Βόρεια Ελλάδα υπάρχει για να ξορκίσουν το κακό κάνουν και αυτή το έθιμο και γι' αυτό λέγεται «αγοραστός» ή «αγοραστή».
Άρα ο μπαμπάς μου είχε «μερκαδίκα» τη Στέλλα η οποία αυτή τη στιγμή είναι ψυχίατρος στην Αμερική και μετά αυτή φύγανε.
Λίνα: Έτσι σιγά σιγά μίκραινε ο κύκλος των πολύ πολύ κοντινών φίλων που τους έννοιαν πιθανόν και προπολεμικές σχέσεις. Είναι ένας κομφόρτης που ήταν ο δοντοτεχνίτης με τα παιδιά του όταν πηγαίναμε μέσα στην αυλή κάπου προς την Ευζώνων από εκείνη την περιοχή που μέναν πάρα πολλοί Εβραίοι από κατοικίες.
Ήταν οι πρώτοι που μας εισήγαγαν την αγάπη και το πάθος για τα Mickey Mouse και για τα κλασικά τέτοια.
Μιχάλης: Τα κλασικά.
Λίνα: Τα κόμικ τα εικονογραφημένα. Τα εικονογραφημένα κλασικά. Λοιπόν και την αγάπη της μελέτης γιατί ήταν παιδιά πάρα πολύ έξυπνα και που διάβαζανε συνέχεια.
Αυτοί οι φίλοι φύγανε οπότε κάναμε παρέα. Όπως είπα και με πολλούς Χριστιανούς οι οποίοι όμως ήταν όλη η παρέα του βουνού. Και συνεχίσανε. Και ύστερα με αγαπημένους φίλους Εβραίους.
Λίνα: Η μαμά μου όμως κράτησε και φιλίες από το στρατόπεδο. Που σημαίνει ότι υπήρχανε γυναίκες που μας έπαιρναν από το χέρι και πηγαίναμε επίσκεψη τα απογεύματα στις φίλες της.
Αυτές αναφέρει και ο Αλμπέρτος Νάρα αυτές τις δύο αδελφές που τη λέγανε Ίστρα Σασονίκα ήταν οι δύο δίδυμες νομίζω που μαζί πήγανε και στη Τσεχοσλοβακία μετά γυρίσανε και ζούνε στη Θεσσαλονίκη. Το επίθετο Σασον αυτές είχαν έρθει από το διδυμότυχο ήταν μία κυρία Ελεονόρα ήταν η κυρία Βολιώτη Ρενέ Βολιώτη παντρεύτηκε και άλλαξε επίθετο.
Επίσης μια άλλη φίλη της κολλητή η Στέλλα η οποία παντρεύτηκε και είναι Τριγωνίδου η Σόλη Λευή η Καρολίνα Λευή είχαμε πολύ ωραίο κοινωνικό αλλά ήταν οικογενειακό περίγυρο από σπίτια σε σπίτια.
Λίνα: Και όταν πηγαίναμε για εστιατόριο ήταν επίσης πολύ χαρούμενα όταν άρχισαν να έρχονται κάποια λεφτά οπότε άρχισε και η ζωή να αλλάζει οπότε μπήκε και το εστιατόριο αλλά όχι ταβέρνα όχι κοσμικότητα βραδινές ήταν το οικογενειακό φαγητό στα εστιατόρια το περίφημο στρατή στην παραλία. Στα Καμίνικια κάπου στην Αρετσού στη Ρέμβη ήταν πάντα όμως οικογενειακά και ωραία.
Μιχάλης: Άρα μεγαλώνοντας γενικά έχετε την εμπειρία να πηγαίνετε επισκέπτες σε σπίτια.
Λίνα: Α ναι αυτή ήταν και ύστερα σινεμά κάθε Κυριακή απόγευμα νωρίς.
Μιχάλης: Ναι και οι κυρίες αυτές τις περισσότερες κυρίες η μητέρα σας τις γνώσεις των στρωτόπεδων.
Λίνα: Τις γνώσεις των στρωτόπεδων. Μπορούμε να πούμε ότι οι περισσότερες από αυτές παντρεύτηκαν χριστιανούς μεταδοκόνεμο. Τα επίθετα αυτά που σας λέω είναι και τα μόνα που ξέρω εγώ ότι ήτανε υπήρχε μία που πήγε στο Ισραήλ και μας επισκεφτότανε, μας επισκέφτηκε δυο-τρεις φορές.
Όχι άλλες παντρεύτηκαν Εβραίους. Ας πούμε η γιαγιά του Λεωνάρ παντρεύτηκε Εβραίος. Ο πατέρας του της Φρήτας και του Ολβέρτου Σεβί παντρεύτηκαν ομόθρεσκους. Δηλαδή όχι, όχι αυτές ήταν οι εξαιρέσεις που τουλάχιστον στα δικά μου τα αυτιά και στα μάτια.
Μιχάλης: Όταν γεννήθηκε ο αδελφός μου και πήγαμε να κατοικήσουμε.
Λίνα: Τι φροντά μου.
Μιχάλης: Ε, 1955.
Λίνα: Ε, 1955. Ε, 1955. Ε, 1956.
Μιχάλης: Και τότε είναι που φεύγετε το σπίτι στην Αβαλλινό.
Λίνα: Φεύγουμε από το σπίτι γιατί το δίνουν για αντιπαροχή, συμφωνήσαν. Και τότε αγοράζει ο μπαμπάς μου το απέναντι που χτιζότανε Δημητρίου Γούναρη αυτήν τη στιγμή 1926.
Μιχάλης: Δημητρίου Γούναρη.
Λίνα: 1932 και ύστερα 1926. Και είναι πλέον ένα διαμέρισμα.
Μιχάλης: Και είναι πλέον ένα διαμέρισμα.
Λίνα: Σε πρώτη επιρερά. Το διάστημα που κτιζόταν αυτό το καινούργιο μας σπίτι, όχι του παππού, το απέναντι ακριβώς, τους χωρίζει ένας δρόμος και αν θυμάμαι λέγεται μεθ... δεν θυμάμαι πώς λέγεται, αυτός που ενώνει την πλατεία Ναυαρίνου με το υποδρόμιο.
Εκεί ήταν η γωνία του παλιού του σπιτιού του μπαμπά. Αλλά αυτός ο κάθετος, όταν πάτε στη Θεσσαλονίκη, ψάξτε το, εκεί είναι όλα τα χάμουργκερ, τα τέτοια, όλη η ζωή φοιτητική, εκεί στην πλατεία Ναυαρίνου.
Και το σπίτι είναι ένα ροζ σπίτι, άμα πάτε θα το δείτε. Μια ροζ πολυκατοικία μπροστά στα αρχαία.
Μιχάλης: Είναι η ίδια πολυκατοικία που μένατε.
Λίνα: Όχι.
Μιχάλης: Α.
Λίνα: Αυτό ήταν το απέναντι και ο μπαμπάς αγόρασε το εδώ.
Μιχάλης: Οκ.
Λίνα: Το άλλο ήταν εδώ.
Μιχάλης: Ναι.
Λίνα: Οπότε από το δικό μας το καινούριο βλέπαμε το καινούριο που χτίστηκε του παππού ας πούμε.
Μιχάλης: Και σε αυτό το σπίτι μείνατε μέχρι να φύγετε, να ηλικιωθείτε.
Λίνα: Από αυτό το καινούριο.
Μιχάλης: Το κοινό σπίτι.
Λίνα: Ναι, ναι, ναι.
Μιχάλης: Ωραία.
Λίνα: Αλλά όσο χτιζόταν μεταφερθήκαμε στην οδό Καλαποθάκη που είναι ένα στενό μετά την παραλία εκεί και εκεί γεννήθηκε ο αδελφός μου, εκεί έγινε τον πυρίθου, εκεί έγιναν τα πρώτα σχολικά μας χρόνια.
Λίνα: Εκεί άρχισα, όσο ήμασταν στην πλατεία Ναυαρίνου, εγώ, νηπιαγωγείο, πήγα σε ένα καταπληκτικό σχολείο στη Χάνθ, νηπιαγωγείο, με την κυρία Ευαγγελία, μια αυστηρή γκριζομάλα ψηλή γυναίκα με γαλανά μάτια και φορούσες ένα παλτό πιέντε κοκ που λέμε στους υφασματάδες, άσπρο μαύρο, εξαιρετική.
Μύριζε περισσότερο, έμεινε. Μύριζε περισσότερο με το νάνι, English style νάνι, έτσι και μάλλον νήπαντρι θα ήτανε.
Μιχάλης: Όταν λέτε Χάνθ, αυτή είναι χριστιανική.
Λίνα: Είναι μέσα στη Χάνθ, μέσα στη Χάνθ στη Θεσσαλονίκη, είχε τότε παράρτημα νηπιαγωγείου.
Μιχάλης: Είχε άλλα παιδιά Εβραία.
Λίνα: Δεν νομίζω, δεν νομίζω.
Μιχάλης: Και σας πήγαν εκεί λόγω της ευκολίας, ήταν κοντά στο σπίτι.
Λίνα: Είναι καταρχήν πολύ κοντά στο σπίτι. Ήτανε, προφανώς ήτανε πρότυπο.
Μιχάλης: Α, ήτανε.
Λίνα: Και μετά, για πρώτη δημοτικού κίσρα μετακομίσαμε, πήγα στην Ιωαννίδιο σχολή, επίσης πρότυπο σχολείο, πήγα και το είδα όταν πήγα Θεσσαλονίκη πριν από δύο χρόνια, πήγα με φίλοι νάδες εκεί και το είδα.
Ήταν οι εκλογές τότε, δεν ξέρω ποιες εκλογές τώρα, Ιούνιο ευρωεκλογές, τι ήτανε. Μας άφησαν τουλάχιστον να φωτογραφίσουμε το έξω, η Ιωαννίδιο σχολή, υπάρχει ακόμη.
Λίνα: Όταν μετακομίσαμε στην Καλαποθάκη, πλέον εγώ πήγα στα Μακεδονικά. Στα Μακεδονικά εκπαιδευτήρια, μαζί με πάρα πολλά άλλα ευρεόπουλα.
Μιχάλης: Η κοινότητα...
Λίνα: Μισό λεπτάκι.
Μιχάλης: Στην Καλαποθάκη πήγατε όσο χτιζόταν το σπίτι, είπατε.
Λίνα: Ναι, ναι, ναι.
Μιχάλης: Ε, πόσο καιρό μείνατε σε αυτό το σπίτι.
Λίνα: Μείναμε όσο να χτιστεί το δικό μας το καινούριο στη Δημητρίου Γούναρη. Πρώτη Δημοτικού Ιωαννίδιο. Φεύγουμε και πάμε Καλαποθάκη. Και εκεί με γράφουνε στα Μακεδονικά εκπαιδευτήρια και για ποιο λόγο.
Καταρχήν είχε πούλμαν. Το σχολείο ήταν στη Πηλαία. Και εμείς μέναμε στο κέντρο της Θεσσαλονίκης, Καλαποθάκη, με Καρόλου Ντίλη.
Μιχάλης: Είναι αρκετή απόσταση.
Λίνα: Πολύ μεγάλη απόσταση.
Λίνα: Λοιπόν, η κοινότητα είχε συμβληθεί με σχολεία όπως Βαλαγιάννη, Σχινά, Κοραή, Μακεδονικά εκπαιδευτήρια. Και έτσι τα ευρεόπαιδα, ανάλογα με που κατοικούσαν και με τις επιλογές των γονιών, πηγαίνανε σε αυτά τα σχολεία.
Ήμασταν μακεδονικά, ήμασταν αρκετοί μέσα στη τάξη, κάναμε πάρα πολύ καλές φιλίες με μη ευρεόπαιδα, δεν είχαμε κανένα απολύτως πρόβλημα αντιευρεϊκό μέσα στο σχολείο, μα κανένα. Ζούσαμε σε ένα περιβάλλον πολύ ανοιχτό.
Λίνα: Ερχόταν μωρίμ από το Ισραήλ και μας παίρνανε σε ώρες θρησκευτικών, αυτό ήτανε.
Μιχάλης: Πόσες ώρες την εβδομάδα γινότανε αυτά.
Λίνα: Αν ήταν δύο ώρες θρησκευτικά, δύο φορές την εβδομάδα, αυτό ήτανε.
Μιχάλης: Και τι κάνατε.
Λίνα: Εκεί μας μάθαναν εβραϊκά και περισσότερο ήτανε εβραϊκά. Και ήτανε δάσκαλοι Ισραηλινοί που δεν είχαν σχέση με τη Θεσσαλονίκη.
Μιχάλης: Καμία.
Λίνα: Δεν μιλάγανε ελληνικά, δεν μιλάγανε...
Μιχάλης: Όχι.
Λίνα: Και περάσαμε πολύ ωραία γιατί γνωριστήκαμε με πάρα πολλά παιδιά που κατατύχει αργότερα, θα τους ξαναβρω στη πλατεία Ναυαρίνου, θα τους ξαναβρω δηλαδή που ζούσανε Βασιλίσσοι Σοφίας, θα τους ξαναβρω ύστερα το Παντελίτι, η Μαρλένα.
Άλλοι που μέναν, Καρό Λουντήλ που ήταν στο καινούργιο το σπίτι πιο κοντά στη Καραποθάκη, πάρτι, ξεκίνησαν, είχαν ξεκινήσει τα πάρτι.
Όχι, περάσαμε εξαιρετικά καλά στα Μακεδονικά και μετά πλέον όταν τελείωσαν τα Μακεδονικά ο αδελφός μου πήγε στη Σχοινά.
Μιχάλης: Τι γνωρίζετε τελείωσε.
Λίνα: Τελείωσε το Δημοκρατία.
Μιχάλης: Τελείωσα το Δημοτικό.
Λίνα: Α, ήταν μόνο Δημοτικό δηλαδή.
Μιχάλης: Ήταν μόνο Δημοτικό.
Λίνα: Οκ.
Μιχάλης: Και μετά ο αδελφός σου πήγε στη Σχοινά.
Λίνα: Μετά ξεκίνησε ο αδελφός μου, αλλά για αυτόν επέλεξαν τη Σχοινά, δεν ξέρω για ποιον λόγο.
Μιχάλης: Για Γυμνάσιο τώρα μέχρι το τέλος.
Λίνα: Όχι, όλα Δημοτικό, Δημοτικό μιλάμε.
Μιχάλης: Α, Δημοτικό μόνο.
Λίνα: Πάντα Δημοτικό μιλάμε.
Μιχάλης: Οκ.
Λίνα: Και μετά εκεί γίνεται ένας διαχωρισμός, θα το ακούστε πάρα πολύ ότι κάποια σχολεία, γυμνάσια στη Θεσσαλονίκη έχουν μείνει ιστορικά. Όπως είναι το 5ο, όπως είναι το 2ο νομίζω, όλα αυτά είναι της Βασιλής Ισόλωδας, στα οποία πηγαίνανε και από προπολεμικά και μεταπολεμικά. Ήταν πάρα πολλά ευρεόπεδα.
Το 5ο ειδικά και στο 2ο που έγινε προξενείο θα δείτε ότι έχουν αναθεματικές πλάκες. Και εκεί είναι και το όνομα του Αλμπέρτου Σουστιέλ.
Μιχάλης: Α, του αδελφού του πατέρα.
Λίνα: Α, ψάξτε το αδελφό του πατέρα.
Μιχάλης: Υπάρχει λόγος που πηγαίνανε εκεί πολλά ευρεόπεδα ή απλά επειδή ήταν τα περισσότερα πεδία στη Θεσσαλονίκη ή ήταν πολλά απλά και πηγαίνανε.
Λίνα: Πήγαινε μάλλον πολλά. Η επιλογή από ότι είναι ο αδελφός του μπαμπά μου από την πλατεία Ναυαρίνου να πηγαίνει στη Βασιλίσης Όλγας στο γυμνάσιο αυτό, ε είναι μια απόσταση. Είναι μια απόσταση εκείνα τα χρόνια. Για κάποιους λόγους πηγαίνανε εκεί ή ήταν πολύ καλά ασχολείς.
Ήταν πολύ καλά ασχολεία και υπόψινο ότι στο 5ο γυμνάσιο υπάρχει μνημείο εβραίων σπουδαστών που φύγανε για το Ολοκαύτωμα. Από την Εθνική Τράπεζα δωρεά της Εθνικής Τράπεζας.
Μιχάλης: Επομένως στη σχοινά τελειώσει το δημοτικό αδελφό σας.
Λίνα: Ναι και ύστερα και εγώ τα μακεδονικά. Και μετά οι γονείς αποφασίσαν ότι εγώ θα ακολουθήσω γαλλική εκπαίδευση. Οπότε μπήκαμε εξετάσεις στο Καλαμαρί. Ενώ ο αδελφός μου αργότερα στο Ανατόλιο το Αμερικάνικο.
Μιχάλης: Και εκεί τελειώσατε και το σχολείο.
Λίνα: Εκεί τελείωσα το σχολείο και δώσαμε Πανελλήνια για το Τμήμα Γαλλικής Φιλολογίας.
Μιχάλης: Και οι δύο.
Λίνα: Όχι. Μιλάω για τον αδελφό μου. Ο αδελφός μου έφυγε για Ισραήλ για σπουδές. Εμένα επιλέξαν αυτή την εκπαίδευση. Μου βγήκε σε πάρα πολύ καλό.
Λίνα: Επίσης πολύ ανοιχτό σχολείο. Παρόλο που ήταν οι καλογριές, μας είχαν ένα σύστημα εκπαίδευσης εξαιρετικό. Που ήταν και ελληνικό, το κλασικό ελληνικό σχολείο. Αλλά μας ανοίξαν πάρα πολλούς ορίζοντες. Ήταν μοντέρνες για την εποχή τους και για αυτό που αντιπροσώπευαν.
Μιχάλης: Ήταν χριστιανικό σχολείο δηλαδή.
Λίνα: 100%
Αλλά ποτέ δεν μας έκαναν κατήχηση. Ποτέ δεν πήγανε να εισχωρήσουν στα πιστεύω μας. Έτσι κι αλλιώς η κοινότητα έστελνε χαρτί σε όλα τα σχολεία ότι το Κιπουρ και το Ρωσανά εμείς δεν θα πηγαίνουμε σχολείο. Ήταν οι μόνες γιορτές και το πέσαχαν αν δεν συνέπεπτε στις σχολικές διακόπτες. Έστελναν κι εκεί πέρα ένα γράμμα.
Άρα σημαίνει ότι δεν ξεχωρίζαμε. Μέσα στη τάξη ήμασταν τέσσερις Εβραίες. Νομίζω τέσσερις αν μετρήσω καλά. Ήταν η Φλόρα Φράκο, η Έρνα η Ναχμία, εγώ, νομίζω ότι ήμασταν τρεις.
Μιχάλης: Οι αδελφές της...
Λίνα: Και σε όλο το Καλαμαρί οι Εβραίες. Τρεις κοπέλες ξεπερνούσαν τις δέκα με δεκαπέντε. Δηλαδή σε όλες τις τάξεις έβρισκες οπωσδήποτε εβραϊκό στοιχείο.
Με αυτές τις καλογροίες ταξιδέψαμε σε όλη τη Γαλλία εκείνη την εποχή, σε όλη την Ελλάδα. Πραγματικά ήταν πρωτοποριακό σχολείο για αυτό που θεωρούσαν πολλοί. Αλλά είναι καλογροιές και τι εκπαίδευση θα πάρουν.
Καμία θρησκευτική εκπαίδευση πέρα από αυτή του Υπουργείου Παιδείας και μόνο για αυτούς που ήταν χριστιανοί Ορθόδοξοι.
Μιχάλης: Ωραία. Και τώρα ήθελα να σας ζητήσω λίγο για το σπίτι. Είπατε ας πούμε ότι ο πατέρας σας ξυπνούσε για τη τεφυλά.
Λίνα: Ναι ήταν η πρωινή.
Μιχάλης: Τι σημαίνει τεφυλά.
Λίνα: Τεφυλά. Τεφυλά. Είναι η πρωινή προσευχή που πρέπει να κάνει.
Μιχάλης: Και δεν είναι τεφυλή τα φυλακτήρια.
Λίνα: Δεν είναι τεφυλά.
Αλλά οπωσδήποτε η στάση του έκανε το μπάνιο του και με το μπουρνούζι καθόταν στο καναπέ έβαζε το καπελάκι και άνοιγε το βιβλίο, διάβαζε η μαμά του είχε έτοιμα τα ρούχα καθαρά όλα οπότε εντυνόταν και είχε ένα και ένα ωραίο συνήθειο ο μπαμπάς μας.
Μας έκανε τσουκ τσουκ τσουκ. Για να ξυπνήσουμε. Ήταν την ώρα που έφευγε να μπει ότι φεύγω εγώ και πλησιάζει και η ώρα από το σχολείο τσουκ τσουκ τσουκ. Και επίσης όταν ερχόταν ήταν το τριν τριν τριν τρεις φορές. Έρχεται ο μπαμπάς.
Μιχάλης: Η μαμά σας τι ώρα ξυπνούσε.
Λίνα: Η μαμά μου ξυπνούσε για να ετοιμάσει το γάλα του μπαμπά η σιγά σιγά όμως αυτό άρχισε μετά από τα χρόνια λίγο. Ετοιμάζει από βραδύς και απλώς είχε να βάλει το γάλα λίγο να ζεσταθεί ο μπαμπάς. Και ύστερα ξανά ξάπλωνε για να μας ξυπνούσε και μας ετοίμαζε ύστερα για το σχολείο κανονικά.
Μιχάλης: Και είπατε.
Λίνα: Αλλά όταν πήγαινα στα Μακεδονικά σε πληροφορώ ότι εγώ και ο Σόλον Πέσσαχ που ήμασταν τα πρώτα παιδιά που έπαιρνε το σχολικό μας έπαιρνε 6.30 ώρα το πρωί. Οπότε 6.30 ώρα το πρωί έπρεπε.
Εκείνη την εποχή ο μπαμπάς έφευγε μαζί μου ή έφευγε λίγο πιο νωρίς γιατί μου έδαινε τα κορδόνια από τα πρώτα μου μποτάκια. Τα οποία ήταν παραγγελία και ήταν και από σκληρό δέρμα. Και φορούσαμε και τα πρώτα παντελόνια τα οποία και αυτά ήταν παραγγελία. Ράψη μου.
Μιχάλης: Εννοείται ότι τα πρώτα παντελόνια είναι τα δικά σας.
Λίνα: Τα δικά μου.
Μιχάλης: Τα κορίτσια με τα πρώτα παντελόνια.
Λίνα: Α γενικά δηλαδή.
Μιχάλης: Ναι ήταν η μόδα.
Λίνα: Η μόδα γιατί ήταν κρύο και γιατί έπρεπε κάπως να προφυλαχτούμε. 6.30 ώρα ακόμη δεν είχε εξημερώσει και ήμασταν στη γωνία Καρόλου Ντίλ εγώ και ως όλων. Βροστά σε ένα περίπτερο όχι περίπτερο σαν αυτά που βλέπουμε τώρα σαν τα κοιόσκια.
Ήταν μέσα σε πολυκατοικία αυτός και είχε μόνο μια βιτρίνα και άνοιγε από εκείνη την ώρα από τις 6 ώρα και ήταν το μόνο φως και μας άφηνε ο μπαμβάς μου και έφευγε. Η μόνη παραχώρηση στην ώρα του ήταν αυτή που έκανε. Όσο χρόνο ήμασταν στην Καλαποθάκη.
Μιχάλης: Πόσο.
Λίνα: Ναι. Μετά ξαναάρχιζε το 5.30 να φεύγει.
Μιχάλης: Ως όλων πες έμενε κοντά σας.
Λίνα: Ναι ήμασταν σε ένα στενό. Διαφορά. Και ήμασταν τα πρώτα παιδιά και τα τελευταία που επέστρεφαν γυρνούσαμε 5.30 ώρα το απόγευμα. Δηλαδή να μην σας φαίνεται παράξυλο τα παιδιά που γυρνάνε τώρα και εμείς γυρνούσαμε 5.30 ώρα. Ήμασταν τα τελευταία παιδιά που άφηνε το πούλμα.
Μιχάλης: Στην Καλαποθάκη έγινε το μπερίθ του αδελφού σας.
Λίνα: Θέλετε να μας πείτε με δυο λόγια τι είναι το μπερίθ.
Μιχάλης: Αν μου πείτε να θυμηθώ εκείνη τη στιγμή. Δεν τη θυμάμαι γιατί, εντάξει μπορεί να μην με είχαν αφήσει να πάω και μέσα.
Λίνα: Θυμάμαι όμως ότι όταν η μαμά γέννησε, θα το ξεκινήσω από εκεί και θα σας πάω στον πύρι δεν μπορώ να σας το πω. Ο Ρούλης γεννήθηκε 4 Σεπτεμβρίου και ήταν η μέρα που άνοιγε η έκθεση. Κάθε χρόνο άνοιγε η έκθεση.
Και η μαμά την πήγανε κατευθείαν. Μια απογευματάκι, το θυμάμαι πάρα πολύ έντονο. Αμέσως ο μπαμβάς τηλεφώνησε, πήγε σε αυτό το περιπτερά, τηλεφώνησε στο γυναικολόγο στους φίλους να έρθουν να με πάρουν.
Και με πήρε η οικογένεια του Πολ Λεβί, ο κύριος Λεόν και η κυρία Καρολίνα. Και για να με δελεάσουν είχαν πάρει και μια χελονίτσα στο μπαλκόνι για να μην στενοχωριέμαι και να παίζω με τον Πολ. Και να μην παραπονιέμαι που είμαι μακριά από τη μαμά και τον μπαμβά.
Με πήγαν και είδα τη μαμά μου και ήταν πανέμορφη. Με ένα υπέροχο που φάζανε κάτι κάπες, καπιτονέ εδώ πέρα, πάρα πολύ όμορφη έτσι. Τυρκουάρ, πορτοκαλί ανοιχτό, ένα σωμόν μάλλον θα έλεγα χρώμα, με ένα ρουλάκι έτσι παχουλούτσικο. Υπέροχο μωρό.
Λίνα: Και το μπυρίθ του. Έγινε όπως γινόταν στα σπίτια και εκείνος που έκανε μπυρίθ τότε, αν θυμάμαι καλά, γιατί αυτόν φώναξε και ο μπαμβάς μου να δει και το μπυρίθ των εγγονών του, έτσι για δεύτερη γνώμη μετά που είχε γίνει με τον Μίζα, ήταν ο Μινάς από τον Βόλο. Ήταν περιτομέας.
Μιχάλης: Το επίθετό του.
Λίνα: Θυμάμαι Αλήτα Χαζάνη, όχι. Πάντως, το θυμάμαι και αυτό στο πρόσωπό του. Και αυτός έκανε την περιτομή του ρουλ. Εντάξει, αυτό θυμάμαι.
Μιχάλης: Το μπυρίθ τώρα τι είναι.
Λίνα: Το μπυρίθ είναι στις 7 μέρες, στις 8 μέρες μετά τη γέννηση του παιδιού, του αγοριού. Για να τιμήσουμε τη διαθήκη που έκανε. Με τη διαθήκη που έκανε και ο Αβραάμ με τον Θεό. Να αφαιρείται. Για ακροπιστία. Και έτσι θεωρείται ότι μπήκε στη διαθήκη του λαού του Ισραήλ. Εξάλλου μπυρίθ σημαίνει διαθήκη.
Μιχάλης: Διαθήκη.
Λίνα: Ενώ η μήλα είναι η operation, η επιχείρηση της.
Μιχάλης: Ναι.
Λίνα: Άρα ένα παιδί σήμερα που κάνει μηλά. Την μηλά μπορεί να την κάνει χειρουργός, μπορεί να την κάνει στο νοσοκομείο, μπορεί να την κάνει οποιουσδήποτε. Δεν θεωρείται ότι έχει κάνει τον μπυρίθ μηλά.
Μιχάλης: Για να θεωρηθεί εβραίος.
Λίνα: Τώρα αν κλείνει τα μάτια πλέον η θρησκεία επάνω σ' αυτό. Είναι για λόγους άλλους τους οποίους δεν μας αφορά εμάς.
Στο τρίτο μέρος της συνέντευξης, η κυρία Λίνα περιγράφει τη μοναδική εμπειρία αντισημιτισμού της παιδικής της ηλικίας, τις διατροφικές συνήθειες και το κασρούτ στο σπίτι, καθώς και την ύπαρξη εβραϊκών καταστημάτων στη Θεσσαλονίκη. Αναλύει τις σαββατιάτικες παραδόσεις με το άναμμα του καντηλιού, την τήρηση του καμπαλάτ Σαμπάτ και τη συχνότητα επισκέψεων στη συναγωγή. Περιγράφει εντυπωσιακά τη γιορτή του Γιομ Κιπούρ, τις προσωπικότητες της συναγωγής και την ιδιαίτερη ατμόσφαιρα των θρησκευτικών τελετών. Κλείνει με στοχασμούς για τη μεταπολεμική ατμόσφαιρα στη Θεσσαλονίκη, όπου η ανοχή προς τους Εβραίους μετατράπηκε σταδιακά σε αποδοχή, και τη σιωπή των γονιών για το Ολοκαύτωμα προκειμένου να προστατεύσουν τα παιδιά τους.
Η κυρία Λίνα αφηγείται τα παιδικά της χρόνια στη Θεσσαλονίκη της δεκαετίας του '50, περιγράφοντας την εργατική ζωή του πατέρα της ως λογιστή, τις καθημερινές θρησκευτικές πρακτικές της οικογένειας και την κοινωνική ζωή με φίλους Εβραίους επιζήσαντες των στρατοπέδων. Μιλά για το εβραϊκό έθιμο «μερκάρ», τις μετακομίσεις της οικογένειας στη Θεσσαλονίκη, την εκπαιδευτική της πορεία από χριστιανικά σχολεία έως τα Μακεδονικά Εκπαιδευτήρια και το γαλλικό σχολείο Καλαμαρί, καθώς και τις συμφωνίες της κοινότητας με διάφορα σχολεία για την εκπαίδευση των εβραιόπουλων. Κλείνει με την περιγραφή του μπερίθ (περιτομής) του αδελφού της και την εξήγηση της θρησκευτικής σημασίας αυτής της τελετής.
Λίνα Ερρέρα
Απομαγνητοφώνηση
Λίνα: Η ζωή στη μεταπολεμική Θεσσαλονίκη.
Μιχάλης: Πρώτα απ' όλα, είστε η μικρή ή η μεγάλη.
Λίνα: Η μεγάλη.
Μιχάλης: Άρα εσείς γεννηθήκατε τέσσερα χρόνια ψηλών μετά που παντρεύτηκαν.
Μιχάλης: Ο πατέρας σας ήδη εργαζόταν στο εμπόριο.
Λίνα: Ήτανε, ο πατέρας μου ξεκίνησε και ξεκίνησε και εξελίχθηκε στο κομμάτι το λογιστικό. Ξεκίνησε με το τίτλο λογιστής, έβγαινε ένα πολύ καλό όνομα. Δεν έλειψε τίποτε ποτέ απ' το σπίτι.
Δούλευε ασταμάτητα και ήταν, ας το πούμε, ο πρώτος ή απ' τους πρώτους, αυτούς που θα λέγαμε σήμερα freelancers, που πραγματικά... πραγματικά είχε σε μια μέρα πόσες επιχειρήσεις να επιβλέψει.
Μιχάλης: Άρα δεν δούλευε για κάποιο γραφείο.
Λίνα: Όχι. Δούλευε στην αρχή σε ένα, στον Σιδηρόπουλο, και από εκεί που είχε Σιδηρικά, ναι. Και μετά, σαν μόνιμο εργοδότη μέχρι που πήρε σύνταξη, ήτανε τα βαφεία καράσου. Κατά δύο οι επιχειρήσεις ήτανε στα σφαγεία. Άρα περιοχή καλοχωρίου, σημερινού.
Λίνα: Ο μπαμπάς ξεκινούσε την ημέρα του τέσσερις και μισή το πρωί. Έκανε το μπάνιο του, ήτανε παραδοσιακός Εβραίος και διάβαζε τη Τεφυλά με τον Μπουρνούζι του. Φαντάζομαι από εκείνα τα χρόνια, γιατί το εξέλιξο συνέχισε μέχρι και το τέλος.
Πέντε η ώρα, πεντέμιση, με ένα ποτήρι γάλα, του τα έτοιμαζε όλα η μαμά, ο μπαμβάς έβγαινε γιατί βίωκε πάλι. Πήγαινε στα σφαγεία, πήγαινε Σιδηρόπουλο πρώτα, ύστερα πήγαινε καράσο, και μετά τις δωδεκάμιση μία, μέχρι το βράδυ πήγαινε σε άλλες επιχειρήσεις και κρατούσε βιβλία.
Στον Μπαμπά το θυμάμαι και ο αδελφός μου, σε αυτό το τραπέζι, να στύβες τα μεγάλα, τα βιβλία, τα λογιστικά, μακυριακές οι γιορτές και ειδικά τέτοια εποχή που αρχίζανε οι εξολογισμοί να βγαίνουν, οι εξολογισμοί, οι απογραφές.
Δεν νομίζω να χάρηκε τη ζωή του και τη ζωή τους σαν ζευγάρι με την έννοια «Α, τελείωσε ο πόλεμος, έχουμε λίγα λεφτά, να βγούμε τώρα να διασκεδάσουμε». Όχι, είναι τα παιδιά, είναι να έχουμε και αυτό που λεγότανε «ρεζέρβα». Η λεγόμενη «ρεζέρβα».
Λίνα: Αυτό νομίζω το έχουν όλοι οι άνθρωποι, οι Ιεβραίοι, δεν ξέρω, η ανασφάλεια. Οπότε είχαμε πολύ καλούς, η διασκέδασή τους και εμάς ήτανε στα σπίτια των φίλων, όπως του Μάφου, όπως της Διάννας, όπως άλλων Ιεβραίων που κάνανε παρέα, που έχουν αδελφικοί φίλοι του μπαμπά μου που πήγαν όμως ύστερα Αμερική.
Λίνα: Και μάλιστα θα σας πω την ιστορία από την, έτσι, με μία πρόταση της ιστορίας Καπών που ο μπαμπάς μου έγινε, αγόρασε την κόρη.
Αυτό είναι, το γράφω και στο βιβλίο μου, είναι ένα έθιμο που λέγεται «μερκάρ» από τη λέξη «αγοράζω». Όταν το πρώτο παιδί στην οικογένεια πεθαίνει, το δεύτερο που γεννιέται για να φύγει κακή μοίρα από το παιδί πρέπει να το αγοράσει τυπικά κάποιος φίλος και το ονομάζει «μερκαδίκα» ή «μερκαδίκο» που σημαίνει «αγοραστός» ή «αγοραστή».
Αυτό ψάχνοντας βρήκα από, μου έγινε έτσι, θέλησα να, είδα στη τηλεόραση το όνομα «αγοραστή» μια κυρία και έψαξα και βρήκα ότι πραγματικά στη Πίνδο ή στη Βόρεια Ελλάδα υπάρχει για να ξορκίσουν το κακό κάνουν και αυτή το έθιμο και γι' αυτό λέγεται «αγοραστός» ή «αγοραστή».
Άρα ο μπαμπάς μου είχε «μερκαδίκα» τη Στέλλα η οποία αυτή τη στιγμή είναι ψυχίατρος στην Αμερική και μετά αυτή φύγανε.
Λίνα: Έτσι σιγά σιγά μίκραινε ο κύκλος των πολύ πολύ κοντινών φίλων που τους έννοιαν πιθανόν και προπολεμικές σχέσεις. Είναι ένας κομφόρτης που ήταν ο δοντοτεχνίτης με τα παιδιά του όταν πηγαίναμε μέσα στην αυλή κάπου προς την Ευζώνων από εκείνη την περιοχή που μέναν πάρα πολλοί Εβραίοι από κατοικίες.
Ήταν οι πρώτοι που μας εισήγαγαν την αγάπη και το πάθος για τα Mickey Mouse και για τα κλασικά τέτοια.
Μιχάλης: Τα κλασικά.
Λίνα: Τα κόμικ τα εικονογραφημένα. Τα εικονογραφημένα κλασικά. Λοιπόν και την αγάπη της μελέτης γιατί ήταν παιδιά πάρα πολύ έξυπνα και που διάβαζανε συνέχεια.
Αυτοί οι φίλοι φύγανε οπότε κάναμε παρέα. Όπως είπα και με πολλούς Χριστιανούς οι οποίοι όμως ήταν όλη η παρέα του βουνού. Και συνεχίσανε. Και ύστερα με αγαπημένους φίλους Εβραίους.
Λίνα: Η μαμά μου όμως κράτησε και φιλίες από το στρατόπεδο. Που σημαίνει ότι υπήρχανε γυναίκες που μας έπαιρναν από το χέρι και πηγαίναμε επίσκεψη τα απογεύματα στις φίλες της.
Αυτές αναφέρει και ο Αλμπέρτος Νάρα αυτές τις δύο αδελφές που τη λέγανε Ίστρα Σασονίκα ήταν οι δύο δίδυμες νομίζω που μαζί πήγανε και στη Τσεχοσλοβακία μετά γυρίσανε και ζούνε στη Θεσσαλονίκη. Το επίθετο Σασον αυτές είχαν έρθει από το διδυμότυχο ήταν μία κυρία Ελεονόρα ήταν η κυρία Βολιώτη Ρενέ Βολιώτη παντρεύτηκε και άλλαξε επίθετο.
Επίσης μια άλλη φίλη της κολλητή η Στέλλα η οποία παντρεύτηκε και είναι Τριγωνίδου η Σόλη Λευή η Καρολίνα Λευή είχαμε πολύ ωραίο κοινωνικό αλλά ήταν οικογενειακό περίγυρο από σπίτια σε σπίτια.
Λίνα: Και όταν πηγαίναμε για εστιατόριο ήταν επίσης πολύ χαρούμενα όταν άρχισαν να έρχονται κάποια λεφτά οπότε άρχισε και η ζωή να αλλάζει οπότε μπήκε και το εστιατόριο αλλά όχι ταβέρνα όχι κοσμικότητα βραδινές ήταν το οικογενειακό φαγητό στα εστιατόρια το περίφημο στρατή στην παραλία. Στα Καμίνικια κάπου στην Αρετσού στη Ρέμβη ήταν πάντα όμως οικογενειακά και ωραία.
Μιχάλης: Άρα μεγαλώνοντας γενικά έχετε την εμπειρία να πηγαίνετε επισκέπτες σε σπίτια.
Λίνα: Α ναι αυτή ήταν και ύστερα σινεμά κάθε Κυριακή απόγευμα νωρίς.
Μιχάλης: Ναι και οι κυρίες αυτές τις περισσότερες κυρίες η μητέρα σας τις γνώσεις των στρωτόπεδων.
Λίνα: Τις γνώσεις των στρωτόπεδων. Μπορούμε να πούμε ότι οι περισσότερες από αυτές παντρεύτηκαν χριστιανούς μεταδοκόνεμο. Τα επίθετα αυτά που σας λέω είναι και τα μόνα που ξέρω εγώ ότι ήτανε υπήρχε μία που πήγε στο Ισραήλ και μας επισκεφτότανε, μας επισκέφτηκε δυο-τρεις φορές.
Όχι άλλες παντρεύτηκαν Εβραίους. Ας πούμε η γιαγιά του Λεωνάρ παντρεύτηκε Εβραίος. Ο πατέρας του της Φρήτας και του Ολβέρτου Σεβί παντρεύτηκαν ομόθρεσκους. Δηλαδή όχι, όχι αυτές ήταν οι εξαιρέσεις που τουλάχιστον στα δικά μου τα αυτιά και στα μάτια.
Μιχάλης: Όταν γεννήθηκε ο αδελφός μου και πήγαμε να κατοικήσουμε.
Λίνα: Τι φροντά μου.
Μιχάλης: Ε, 1955.
Λίνα: Ε, 1955. Ε, 1955. Ε, 1956.
Μιχάλης: Και τότε είναι που φεύγετε το σπίτι στην Αβαλλινό.
Λίνα: Φεύγουμε από το σπίτι γιατί το δίνουν για αντιπαροχή, συμφωνήσαν. Και τότε αγοράζει ο μπαμπάς μου το απέναντι που χτιζότανε Δημητρίου Γούναρη αυτήν τη στιγμή 1926.
Μιχάλης: Δημητρίου Γούναρη.
Λίνα: 1932 και ύστερα 1926. Και είναι πλέον ένα διαμέρισμα.
Μιχάλης: Και είναι πλέον ένα διαμέρισμα.
Λίνα: Σε πρώτη επιρερά. Το διάστημα που κτιζόταν αυτό το καινούργιο μας σπίτι, όχι του παππού, το απέναντι ακριβώς, τους χωρίζει ένας δρόμος και αν θυμάμαι λέγεται μεθ... δεν θυμάμαι πώς λέγεται, αυτός που ενώνει την πλατεία Ναυαρίνου με το υποδρόμιο.
Εκεί ήταν η γωνία του παλιού του σπιτιού του μπαμπά. Αλλά αυτός ο κάθετος, όταν πάτε στη Θεσσαλονίκη, ψάξτε το, εκεί είναι όλα τα χάμουργκερ, τα τέτοια, όλη η ζωή φοιτητική, εκεί στην πλατεία Ναυαρίνου.
Και το σπίτι είναι ένα ροζ σπίτι, άμα πάτε θα το δείτε. Μια ροζ πολυκατοικία μπροστά στα αρχαία.
Μιχάλης: Είναι η ίδια πολυκατοικία που μένατε.
Λίνα: Όχι.
Μιχάλης: Α.
Λίνα: Αυτό ήταν το απέναντι και ο μπαμπάς αγόρασε το εδώ.
Μιχάλης: Οκ.
Λίνα: Το άλλο ήταν εδώ.
Μιχάλης: Ναι.
Λίνα: Οπότε από το δικό μας το καινούριο βλέπαμε το καινούριο που χτίστηκε του παππού ας πούμε.
Μιχάλης: Και σε αυτό το σπίτι μείνατε μέχρι να φύγετε, να ηλικιωθείτε.
Λίνα: Από αυτό το καινούριο.
Μιχάλης: Το κοινό σπίτι.
Λίνα: Ναι, ναι, ναι.
Μιχάλης: Ωραία.
Λίνα: Αλλά όσο χτιζόταν μεταφερθήκαμε στην οδό Καλαποθάκη που είναι ένα στενό μετά την παραλία εκεί και εκεί γεννήθηκε ο αδελφός μου, εκεί έγινε τον πυρίθου, εκεί έγιναν τα πρώτα σχολικά μας χρόνια.
Λίνα: Εκεί άρχισα, όσο ήμασταν στην πλατεία Ναυαρίνου, εγώ, νηπιαγωγείο, πήγα σε ένα καταπληκτικό σχολείο στη Χάνθ, νηπιαγωγείο, με την κυρία Ευαγγελία, μια αυστηρή γκριζομάλα ψηλή γυναίκα με γαλανά μάτια και φορούσες ένα παλτό πιέντε κοκ που λέμε στους υφασματάδες, άσπρο μαύρο, εξαιρετική.
Μύριζε περισσότερο, έμεινε. Μύριζε περισσότερο με το νάνι, English style νάνι, έτσι και μάλλον νήπαντρι θα ήτανε.
Μιχάλης: Όταν λέτε Χάνθ, αυτή είναι χριστιανική.
Λίνα: Είναι μέσα στη Χάνθ, μέσα στη Χάνθ στη Θεσσαλονίκη, είχε τότε παράρτημα νηπιαγωγείου.
Μιχάλης: Είχε άλλα παιδιά Εβραία.
Λίνα: Δεν νομίζω, δεν νομίζω.
Μιχάλης: Και σας πήγαν εκεί λόγω της ευκολίας, ήταν κοντά στο σπίτι.
Λίνα: Είναι καταρχήν πολύ κοντά στο σπίτι. Ήτανε, προφανώς ήτανε πρότυπο.
Μιχάλης: Α, ήτανε.
Λίνα: Και μετά, για πρώτη δημοτικού κίσρα μετακομίσαμε, πήγα στην Ιωαννίδιο σχολή, επίσης πρότυπο σχολείο, πήγα και το είδα όταν πήγα Θεσσαλονίκη πριν από δύο χρόνια, πήγα με φίλοι νάδες εκεί και το είδα.
Ήταν οι εκλογές τότε, δεν ξέρω ποιες εκλογές τώρα, Ιούνιο ευρωεκλογές, τι ήτανε. Μας άφησαν τουλάχιστον να φωτογραφίσουμε το έξω, η Ιωαννίδιο σχολή, υπάρχει ακόμη.
Λίνα: Όταν μετακομίσαμε στην Καλαποθάκη, πλέον εγώ πήγα στα Μακεδονικά. Στα Μακεδονικά εκπαιδευτήρια, μαζί με πάρα πολλά άλλα ευρεόπουλα.
Μιχάλης: Η κοινότητα...
Λίνα: Μισό λεπτάκι.
Μιχάλης: Στην Καλαποθάκη πήγατε όσο χτιζόταν το σπίτι, είπατε.
Λίνα: Ναι, ναι, ναι.
Μιχάλης: Ε, πόσο καιρό μείνατε σε αυτό το σπίτι.
Λίνα: Μείναμε όσο να χτιστεί το δικό μας το καινούριο στη Δημητρίου Γούναρη. Πρώτη Δημοτικού Ιωαννίδιο. Φεύγουμε και πάμε Καλαποθάκη. Και εκεί με γράφουνε στα Μακεδονικά εκπαιδευτήρια και για ποιο λόγο.
Καταρχήν είχε πούλμαν. Το σχολείο ήταν στη Πηλαία. Και εμείς μέναμε στο κέντρο της Θεσσαλονίκης, Καλαποθάκη, με Καρόλου Ντίλη.
Μιχάλης: Είναι αρκετή απόσταση.
Λίνα: Πολύ μεγάλη απόσταση.
Λίνα: Λοιπόν, η κοινότητα είχε συμβληθεί με σχολεία όπως Βαλαγιάννη, Σχινά, Κοραή, Μακεδονικά εκπαιδευτήρια. Και έτσι τα ευρεόπαιδα, ανάλογα με που κατοικούσαν και με τις επιλογές των γονιών, πηγαίνανε σε αυτά τα σχολεία.
Ήμασταν μακεδονικά, ήμασταν αρκετοί μέσα στη τάξη, κάναμε πάρα πολύ καλές φιλίες με μη ευρεόπαιδα, δεν είχαμε κανένα απολύτως πρόβλημα αντιευρεϊκό μέσα στο σχολείο, μα κανένα. Ζούσαμε σε ένα περιβάλλον πολύ ανοιχτό.
Λίνα: Ερχόταν μωρίμ από το Ισραήλ και μας παίρνανε σε ώρες θρησκευτικών, αυτό ήτανε.
Μιχάλης: Πόσες ώρες την εβδομάδα γινότανε αυτά.
Λίνα: Αν ήταν δύο ώρες θρησκευτικά, δύο φορές την εβδομάδα, αυτό ήτανε.
Μιχάλης: Και τι κάνατε.
Λίνα: Εκεί μας μάθαναν εβραϊκά και περισσότερο ήτανε εβραϊκά. Και ήτανε δάσκαλοι Ισραηλινοί που δεν είχαν σχέση με τη Θεσσαλονίκη.
Μιχάλης: Καμία.
Λίνα: Δεν μιλάγανε ελληνικά, δεν μιλάγανε...
Μιχάλης: Όχι.
Λίνα: Και περάσαμε πολύ ωραία γιατί γνωριστήκαμε με πάρα πολλά παιδιά που κατατύχει αργότερα, θα τους ξαναβρω στη πλατεία Ναυαρίνου, θα τους ξαναβρω δηλαδή που ζούσανε Βασιλίσσοι Σοφίας, θα τους ξαναβρω ύστερα το Παντελίτι, η Μαρλένα.
Άλλοι που μέναν, Καρό Λουντήλ που ήταν στο καινούργιο το σπίτι πιο κοντά στη Καραποθάκη, πάρτι, ξεκίνησαν, είχαν ξεκινήσει τα πάρτι.
Όχι, περάσαμε εξαιρετικά καλά στα Μακεδονικά και μετά πλέον όταν τελείωσαν τα Μακεδονικά ο αδελφός μου πήγε στη Σχοινά.
Μιχάλης: Τι γνωρίζετε τελείωσε.
Λίνα: Τελείωσε το Δημοκρατία.
Μιχάλης: Τελείωσα το Δημοτικό.
Λίνα: Α, ήταν μόνο Δημοτικό δηλαδή.
Μιχάλης: Ήταν μόνο Δημοτικό.
Λίνα: Οκ.
Μιχάλης: Και μετά ο αδελφός σου πήγε στη Σχοινά.
Λίνα: Μετά ξεκίνησε ο αδελφός μου, αλλά για αυτόν επέλεξαν τη Σχοινά, δεν ξέρω για ποιον λόγο.
Μιχάλης: Για Γυμνάσιο τώρα μέχρι το τέλος.
Λίνα: Όχι, όλα Δημοτικό, Δημοτικό μιλάμε.
Μιχάλης: Α, Δημοτικό μόνο.
Λίνα: Πάντα Δημοτικό μιλάμε.
Μιχάλης: Οκ.
Λίνα: Και μετά εκεί γίνεται ένας διαχωρισμός, θα το ακούστε πάρα πολύ ότι κάποια σχολεία, γυμνάσια στη Θεσσαλονίκη έχουν μείνει ιστορικά. Όπως είναι το 5ο, όπως είναι το 2ο νομίζω, όλα αυτά είναι της Βασιλής Ισόλωδας, στα οποία πηγαίνανε και από προπολεμικά και μεταπολεμικά. Ήταν πάρα πολλά ευρεόπεδα.
Το 5ο ειδικά και στο 2ο που έγινε προξενείο θα δείτε ότι έχουν αναθεματικές πλάκες. Και εκεί είναι και το όνομα του Αλμπέρτου Σουστιέλ.
Μιχάλης: Α, του αδελφού του πατέρα.
Λίνα: Α, ψάξτε το αδελφό του πατέρα.
Μιχάλης: Υπάρχει λόγος που πηγαίνανε εκεί πολλά ευρεόπεδα ή απλά επειδή ήταν τα περισσότερα πεδία στη Θεσσαλονίκη ή ήταν πολλά απλά και πηγαίνανε.
Λίνα: Πήγαινε μάλλον πολλά. Η επιλογή από ότι είναι ο αδελφός του μπαμπά μου από την πλατεία Ναυαρίνου να πηγαίνει στη Βασιλίσης Όλγας στο γυμνάσιο αυτό, ε είναι μια απόσταση. Είναι μια απόσταση εκείνα τα χρόνια. Για κάποιους λόγους πηγαίνανε εκεί ή ήταν πολύ καλά ασχολείς.
Ήταν πολύ καλά ασχολεία και υπόψινο ότι στο 5ο γυμνάσιο υπάρχει μνημείο εβραίων σπουδαστών που φύγανε για το Ολοκαύτωμα. Από την Εθνική Τράπεζα δωρεά της Εθνικής Τράπεζας.
Μιχάλης: Επομένως στη σχοινά τελειώσει το δημοτικό αδελφό σας.
Λίνα: Ναι και ύστερα και εγώ τα μακεδονικά. Και μετά οι γονείς αποφασίσαν ότι εγώ θα ακολουθήσω γαλλική εκπαίδευση. Οπότε μπήκαμε εξετάσεις στο Καλαμαρί. Ενώ ο αδελφός μου αργότερα στο Ανατόλιο το Αμερικάνικο.
Μιχάλης: Και εκεί τελειώσατε και το σχολείο.
Λίνα: Εκεί τελείωσα το σχολείο και δώσαμε Πανελλήνια για το Τμήμα Γαλλικής Φιλολογίας.
Μιχάλης: Και οι δύο.
Λίνα: Όχι. Μιλάω για τον αδελφό μου. Ο αδελφός μου έφυγε για Ισραήλ για σπουδές. Εμένα επιλέξαν αυτή την εκπαίδευση. Μου βγήκε σε πάρα πολύ καλό.
Λίνα: Επίσης πολύ ανοιχτό σχολείο. Παρόλο που ήταν οι καλογριές, μας είχαν ένα σύστημα εκπαίδευσης εξαιρετικό. Που ήταν και ελληνικό, το κλασικό ελληνικό σχολείο. Αλλά μας ανοίξαν πάρα πολλούς ορίζοντες. Ήταν μοντέρνες για την εποχή τους και για αυτό που αντιπροσώπευαν.
Μιχάλης: Ήταν χριστιανικό σχολείο δηλαδή.
Λίνα: 100%
Αλλά ποτέ δεν μας έκαναν κατήχηση. Ποτέ δεν πήγανε να εισχωρήσουν στα πιστεύω μας. Έτσι κι αλλιώς η κοινότητα έστελνε χαρτί σε όλα τα σχολεία ότι το Κιπουρ και το Ρωσανά εμείς δεν θα πηγαίνουμε σχολείο. Ήταν οι μόνες γιορτές και το πέσαχαν αν δεν συνέπεπτε στις σχολικές διακόπτες. Έστελναν κι εκεί πέρα ένα γράμμα.
Άρα σημαίνει ότι δεν ξεχωρίζαμε. Μέσα στη τάξη ήμασταν τέσσερις Εβραίες. Νομίζω τέσσερις αν μετρήσω καλά. Ήταν η Φλόρα Φράκο, η Έρνα η Ναχμία, εγώ, νομίζω ότι ήμασταν τρεις.
Μιχάλης: Οι αδελφές της...
Λίνα: Και σε όλο το Καλαμαρί οι Εβραίες. Τρεις κοπέλες ξεπερνούσαν τις δέκα με δεκαπέντε. Δηλαδή σε όλες τις τάξεις έβρισκες οπωσδήποτε εβραϊκό στοιχείο.
Με αυτές τις καλογροίες ταξιδέψαμε σε όλη τη Γαλλία εκείνη την εποχή, σε όλη την Ελλάδα. Πραγματικά ήταν πρωτοποριακό σχολείο για αυτό που θεωρούσαν πολλοί. Αλλά είναι καλογροιές και τι εκπαίδευση θα πάρουν.
Καμία θρησκευτική εκπαίδευση πέρα από αυτή του Υπουργείου Παιδείας και μόνο για αυτούς που ήταν χριστιανοί Ορθόδοξοι.
Μιχάλης: Ωραία. Και τώρα ήθελα να σας ζητήσω λίγο για το σπίτι. Είπατε ας πούμε ότι ο πατέρας σας ξυπνούσε για τη τεφυλά.
Λίνα: Ναι ήταν η πρωινή.
Μιχάλης: Τι σημαίνει τεφυλά.
Λίνα: Τεφυλά. Τεφυλά. Είναι η πρωινή προσευχή που πρέπει να κάνει.
Μιχάλης: Και δεν είναι τεφυλή τα φυλακτήρια.
Λίνα: Δεν είναι τεφυλά.
Αλλά οπωσδήποτε η στάση του έκανε το μπάνιο του και με το μπουρνούζι καθόταν στο καναπέ έβαζε το καπελάκι και άνοιγε το βιβλίο, διάβαζε η μαμά του είχε έτοιμα τα ρούχα καθαρά όλα οπότε εντυνόταν και είχε ένα και ένα ωραίο συνήθειο ο μπαμπάς μας.
Μας έκανε τσουκ τσουκ τσουκ. Για να ξυπνήσουμε. Ήταν την ώρα που έφευγε να μπει ότι φεύγω εγώ και πλησιάζει και η ώρα από το σχολείο τσουκ τσουκ τσουκ. Και επίσης όταν ερχόταν ήταν το τριν τριν τριν τρεις φορές. Έρχεται ο μπαμπάς.
Μιχάλης: Η μαμά σας τι ώρα ξυπνούσε.
Λίνα: Η μαμά μου ξυπνούσε για να ετοιμάσει το γάλα του μπαμπά η σιγά σιγά όμως αυτό άρχισε μετά από τα χρόνια λίγο. Ετοιμάζει από βραδύς και απλώς είχε να βάλει το γάλα λίγο να ζεσταθεί ο μπαμπάς. Και ύστερα ξανά ξάπλωνε για να μας ξυπνούσε και μας ετοίμαζε ύστερα για το σχολείο κανονικά.
Μιχάλης: Και είπατε.
Λίνα: Αλλά όταν πήγαινα στα Μακεδονικά σε πληροφορώ ότι εγώ και ο Σόλον Πέσσαχ που ήμασταν τα πρώτα παιδιά που έπαιρνε το σχολικό μας έπαιρνε 6.30 ώρα το πρωί. Οπότε 6.30 ώρα το πρωί έπρεπε.
Εκείνη την εποχή ο μπαμπάς έφευγε μαζί μου ή έφευγε λίγο πιο νωρίς γιατί μου έδαινε τα κορδόνια από τα πρώτα μου μποτάκια. Τα οποία ήταν παραγγελία και ήταν και από σκληρό δέρμα. Και φορούσαμε και τα πρώτα παντελόνια τα οποία και αυτά ήταν παραγγελία. Ράψη μου.
Μιχάλης: Εννοείται ότι τα πρώτα παντελόνια είναι τα δικά σας.
Λίνα: Τα δικά μου.
Μιχάλης: Τα κορίτσια με τα πρώτα παντελόνια.
Λίνα: Α γενικά δηλαδή.
Μιχάλης: Ναι ήταν η μόδα.
Λίνα: Η μόδα γιατί ήταν κρύο και γιατί έπρεπε κάπως να προφυλαχτούμε. 6.30 ώρα ακόμη δεν είχε εξημερώσει και ήμασταν στη γωνία Καρόλου Ντίλ εγώ και ως όλων. Βροστά σε ένα περίπτερο όχι περίπτερο σαν αυτά που βλέπουμε τώρα σαν τα κοιόσκια.
Ήταν μέσα σε πολυκατοικία αυτός και είχε μόνο μια βιτρίνα και άνοιγε από εκείνη την ώρα από τις 6 ώρα και ήταν το μόνο φως και μας άφηνε ο μπαμβάς μου και έφευγε. Η μόνη παραχώρηση στην ώρα του ήταν αυτή που έκανε. Όσο χρόνο ήμασταν στην Καλαποθάκη.
Μιχάλης: Πόσο.
Λίνα: Ναι. Μετά ξαναάρχιζε το 5.30 να φεύγει.
Μιχάλης: Ως όλων πες έμενε κοντά σας.
Λίνα: Ναι ήμασταν σε ένα στενό. Διαφορά. Και ήμασταν τα πρώτα παιδιά και τα τελευταία που επέστρεφαν γυρνούσαμε 5.30 ώρα το απόγευμα. Δηλαδή να μην σας φαίνεται παράξυλο τα παιδιά που γυρνάνε τώρα και εμείς γυρνούσαμε 5.30 ώρα. Ήμασταν τα τελευταία παιδιά που άφηνε το πούλμα.
Μιχάλης: Στην Καλαποθάκη έγινε το μπερίθ του αδελφού σας.
Λίνα: Θέλετε να μας πείτε με δυο λόγια τι είναι το μπερίθ.
Μιχάλης: Αν μου πείτε να θυμηθώ εκείνη τη στιγμή. Δεν τη θυμάμαι γιατί, εντάξει μπορεί να μην με είχαν αφήσει να πάω και μέσα.
Λίνα: Θυμάμαι όμως ότι όταν η μαμά γέννησε, θα το ξεκινήσω από εκεί και θα σας πάω στον πύρι δεν μπορώ να σας το πω. Ο Ρούλης γεννήθηκε 4 Σεπτεμβρίου και ήταν η μέρα που άνοιγε η έκθεση. Κάθε χρόνο άνοιγε η έκθεση.
Και η μαμά την πήγανε κατευθείαν. Μια απογευματάκι, το θυμάμαι πάρα πολύ έντονο. Αμέσως ο μπαμβάς τηλεφώνησε, πήγε σε αυτό το περιπτερά, τηλεφώνησε στο γυναικολόγο στους φίλους να έρθουν να με πάρουν.
Και με πήρε η οικογένεια του Πολ Λεβί, ο κύριος Λεόν και η κυρία Καρολίνα. Και για να με δελεάσουν είχαν πάρει και μια χελονίτσα στο μπαλκόνι για να μην στενοχωριέμαι και να παίζω με τον Πολ. Και να μην παραπονιέμαι που είμαι μακριά από τη μαμά και τον μπαμβά.
Με πήγαν και είδα τη μαμά μου και ήταν πανέμορφη. Με ένα υπέροχο που φάζανε κάτι κάπες, καπιτονέ εδώ πέρα, πάρα πολύ όμορφη έτσι. Τυρκουάρ, πορτοκαλί ανοιχτό, ένα σωμόν μάλλον θα έλεγα χρώμα, με ένα ρουλάκι έτσι παχουλούτσικο. Υπέροχο μωρό.
Λίνα: Και το μπυρίθ του. Έγινε όπως γινόταν στα σπίτια και εκείνος που έκανε μπυρίθ τότε, αν θυμάμαι καλά, γιατί αυτόν φώναξε και ο μπαμβάς μου να δει και το μπυρίθ των εγγονών του, έτσι για δεύτερη γνώμη μετά που είχε γίνει με τον Μίζα, ήταν ο Μινάς από τον Βόλο. Ήταν περιτομέας.
Μιχάλης: Το επίθετό του.
Λίνα: Θυμάμαι Αλήτα Χαζάνη, όχι. Πάντως, το θυμάμαι και αυτό στο πρόσωπό του. Και αυτός έκανε την περιτομή του ρουλ. Εντάξει, αυτό θυμάμαι.
Μιχάλης: Το μπυρίθ τώρα τι είναι.
Λίνα: Το μπυρίθ είναι στις 7 μέρες, στις 8 μέρες μετά τη γέννηση του παιδιού, του αγοριού. Για να τιμήσουμε τη διαθήκη που έκανε. Με τη διαθήκη που έκανε και ο Αβραάμ με τον Θεό. Να αφαιρείται. Για ακροπιστία. Και έτσι θεωρείται ότι μπήκε στη διαθήκη του λαού του Ισραήλ. Εξάλλου μπυρίθ σημαίνει διαθήκη.
Μιχάλης: Διαθήκη.
Λίνα: Ενώ η μήλα είναι η operation, η επιχείρηση της.
Μιχάλης: Ναι.
Λίνα: Άρα ένα παιδί σήμερα που κάνει μηλά. Την μηλά μπορεί να την κάνει χειρουργός, μπορεί να την κάνει στο νοσοκομείο, μπορεί να την κάνει οποιουσδήποτε. Δεν θεωρείται ότι έχει κάνει τον μπυρίθ μηλά.
Μιχάλης: Για να θεωρηθεί εβραίος.
Λίνα: Τώρα αν κλείνει τα μάτια πλέον η θρησκεία επάνω σ' αυτό. Είναι για λόγους άλλους τους οποίους δεν μας αφορά εμάς.