Απομαγνητοφώνηση
Μιχάλης: Ποιες είναι αυτές οι κυρίες;
Λίνα: Πιθανόν να είναι η οικογένεια Μαΐρ. Δεν έχουμε πληροφορίες, δεν γράφει τίποτα από πίσω. Δυστυχώς εικάζουμε από ό,τι μας είπε η μαμά μας ότι είναι η ευρύτερη οικογένεια, τα κορίτσια της οικογένειας Μαΐρ.
Μιχάλης: Δηλαδή μπορεί να περιέχει αδερφές της μητέρας σας εδώ;
Λίνα: Μπορεί να περιέχει αδερφές της μητέρας οι οποίες δολοφονήθηκαν. Βεβαίως, και κοίταξε η πολυθρόνα που είναι από ψάθα. Δηλαδή φαίνονται ένα αστικό περιβάλλον. Και από τα ντυσήματα τους ήδη έχουν ευρωπαϊκό περιβάλλον. Τα παπούτσια, όλα, το χτένισμα, το καρέ αυτό είναι εξαιρετικό. Δηλαδή αν το σκεφτείς... όχι αν το σκεφτείς, αν το δεις καλά είναι δείγμα μιας τάξης αυτό.
Λίνα: Εδώ θα ήθελα να σας δείξω τη μητέρα μου με τον αριθμό. Εδώ όταν πήρε το μετάλλιο από το Γιάντ Βασέμ σαν όμηρος.
Μιχάλης: Ποια χρονιά, χρονολογία είναι;
Λίνα: Αυτό ήταν το 1996-1997. Έγινε μια μεγάλη εκδήλωση στο πολεμικό μουσείο.
Μιχάλης: Και θυμάστε εδώ σε ποια περίσταση βρίσκεται η μητέρα σας;
Λίνα: Εδώ είναι... αυτή η φωτογραφία πάρθηκε από το Σύλλογο Ομηίρων με πρόεδρο την Πέριν Αχμίας στην Λέσχη Ισραηλιτών Αθηνών, στο πνευματικό κέντρο που λέμε. Αλλά αυτή η φωτογραφία δημοσιεύτηκε το 2020 στην Ελληνική Πρεσβεία στην Αμερική σαν τιμόμενο πρόσωπο. Τιμούνε κάθε χρόνο ένα Όμηρο και το 2020 θυμήθηκε η μητέρα μου.
Μιχάλης: Η μητέρα σας είπατε πριν ότι δεν μιλούσε για την εμπειρία της σε εσάς. Μίλησε όμως στα εγγόνια και αναφέρετε όμως εφιάλτες.
Λίνα: Ναι. Εφιάλτες. Τώρα το θυμήθηκα κι εγώ γιατί μου το έβλεπε αυτή η φίλη μου που διαλύγει για το... το εγγόμενο που σας ανέκανα. Υπήρχε κλάμα ανεξήγητο. Υπήρχαν κάποιοι εφιάλτες τους οποίους εγώ δεν γνώριζα σαν εφιάλτες. Αλλά στο τέλος εγώ είχα εφιάλτες γιατί μου το είπε η φίλη μου ότι έβλεπα κι εγώ γερμανούς να με κυνηγάνε χωρίς ποτέ η μαμά να μας έχει πει τίποτα. Αλλά μεγαλώνοντας αυτό μπήκε στο DNA. Είναι φοβερό, μου το θύμισε η φίλη μου.
Λίνα: Αλλά και εμείς στο σπίτι αυτό που είπα το σκοτάδι, να μην ακούμε γερμανικά λόγια, να μην πάει σε γερμανικά έργα, να μην πέβουμε σε συσκευές γερμανικές ήτανε κάτι εκ το ου κάνετε. Δηλαδή νομίζω ότι όλοι τα εβρεόσπιτα... τα είχανε όλες οι εβρεικές οικογένειες μετά το πόλεμο. Το είχαν αυτό το... την πληγή.
Αλλά δεν μπορώ να πω ότι κάτι διατάραξε την οικογενειακή μας γαλήνη σε σχέση με το ολοκαύτωμα. Αυτή η προστασία φάνηκε από αυτό που σας είπα ότι έφτασα 18 χρονιών για να πάω σε στο ολοκαύτωμα στην τελετή μνήμης γιατί με προστάτευαν. Και ποτέ μα ποτέ ούτε σε κηδείες τίποτα ποτέ μα ποτέ δεν μας πήγανε. Δεν είχαμε και συγγενείς.
Μιχάλης: Σε κηδείες γενικά;
Λίνα: Δεν είχαμε συγγενείς. Δεν είχαμε συγγενείς.
Μιχάλης: Θα σας ρωτήσω κάτι αν θέλετε το απαντάτε. Αλλά μπορείτε να μας πείτε ποια είναι η σχέση που έχει η μητέρα με το σημάδι αυτό;
Λίνα: Η μαμά μου όσο στη Θεσσαλονίκη ήταν κάτι κοινό. Δεν βλέπεις τον αριθμό οπότε και εμείς το θεωρήσαμε ότι αυτό είναι... είναι η απόρρια. Κάποια στιγμή βέβαια μας είπε για τους Γερμανούς ότι ήμασταν στα κρεματόρια. Πάντα λένε λάγκες κρεματόρια, δεν μιλάμε για στρατόπεδο.
Κάποια στιγμή μεγαλώνοντας δεν ήμασταν τυφλοί, δεν ήμασταν τέτοιο, οπότε κάποια στιγμή είπε ότι ήμουνα. Και όταν ήρθε ο αδελφός της βασικά από την Ιταλία που ήταν εχμάλωτος στον δρόμο για το Ισραήλ που ήρθε και της είπε "παντρεύτηκες έναν 15 χρόνια μεγαλύτερό σου, έλα μαζί μου στο Ισραήλ" και εκείνη είπε "εγώ θα αγαπήσω εγώ την οικογένειά μου, εγώ τον αγαπώ τον Τζάκο" και πραγματικά.
Λίνα: Εδώ σας είπω ότι υπάρχει πολύ ωραίος έρωτας με τα γράμματα αγάπης μεταξύ τους. Και έτσι σιγά σιγά ανοίχθηκε γιατί δεν πήγε με τον Καμπριέλ στο Ισραήλ. "Αγαπάω τον Τζάκο και εγώ την οικογένεια που έχω εδώ."
Και έτσι μάθαμε πως ο Καμπριέλ έρθει από την Ιταλία που ήταν τόσο καιρό, πως η θεία Ζάνα είναι στην Μασσαλία, πως ο θείος Σολομών είναι στο Ισραήλ. Και εκεί κάπου άρχισαν τα πρώτα στοιχεία να βγαίνουν έτσι αλλά χωρίς πόνο, δηλαδή χωρίς το μου είπε ότι ήμουν ορφανή ή με το πόλεμο πολύ λίγα στοιχεία. Αυτό ποτέ, ποτέ.
Λίνα: Και δεν νομίζω κάποιος στη Θεσσαλονίκη νάταν όμηρος να μη σεβάστηκε αυτό τον αριθμό, δηλαδή να πάνε να το κρύψουν. Παρόλο που το άκουσα κάποια στιγμή ότι... και αυτό το άκουσα και πίστευα ότι κάποιος ήθελε να κάνει την πλαστική που υπήρξαν και τέτοια φίλες της μαμάς μου. Όμοιροι είχαν παντρευτεί χριστιανούς και κρατήσανε το νούμερο. Ήταν νούμερο δεν ήταν ο αριθμός, ελ νούμερο.
Και η κυρία, η Στέλλα Τριγωνίδου, η Βολιώτη που ήταν κολλητές της φίλες, αυτές με τον αριθμό γύρισαν με τον αριθμό πέθαναν.
Λίνα: Εδώ η μαμά μου αυτή την αναγνώριση και την περηφάνεια την έζησε εδώ στην Αθήνα. Την έζησε και όχι από Εβραίους. Από τον οδηγό ταξί, από τον υπάλληλο που έφερε τα ψώνια. "Τι είναι αυτό στο χέρι σας;" Και όταν άρχισε να τους λέει καθίσαν, "τις θα έφεραν μέχρι εδώ τα ψώνια για να τους πει την ιστορία της."
Ο σεβασμός ανθρώπων που μετά που έφυγε η μαμά μου είναι ο Γιώργος εκεί και μου λέει "η μαμά σου τι υπέφερε." Ένας ταξιδής στην Αγία Τριάδα που είχαμε το εξοχικό, κάθεσε η μαμά μπροστά και της λέει "τι είναι αυτό το νούμερο, είναι αριθμός τηλεφώνου;" Οι περισσότεροι ρωτούσαν αν είναι αριθμός τηλεφώνου. Και εδώ στην Αθήνα... αυτό όμως είναι Αγία Τριάδα Θεσσαλονίκη, μας πήγαινε Θεσσαλονίκη στην Αγία Τριάδα.
Λίνα: Και λέει η μαμά "αυτό είναι η περηφάνειά μου." Λέει "τι εννοείται;" Λέει "είμαι Εβραία και αυτός ο αριθμός είναι τους Γερμανούς." "Τι λέτε, τι λέτε," σταματάει το ταξί, "θα μου πείτε όλη την ιστορία και ας χάσω εγώ το μεροκάματό μου."
Έχουμε περάσει με τη μαμά τόσο συγκινητικές στιγμές από ανθρώπους που δεν το περιμένεις. Ούτε από μορφωμένους ούτε από υψηλή κοινωνία από απλούς ανθρώπους που το βλέπανε. Οι κωμότροι άρχες μέχρι και η κομώτρια της "αχ τι περάσατε, τι περάσατε κυρία Μαρτύλη. Και τι θάρρος να σας μεγαλώσει και να σας κάνει αυτό που σας έκανε."
Δηλαδή αυτή είναι η ομορφιά του κάθε απλού ανθρώπου που μας πλησίασε για αυτό που είμαστε και όχι για τι αντιπροσωπεύουμε.
Μιχάλης: Τώρα μπορούμε να μιλήσουμε εδώ, δηλαδή είμαστε σε περίπου τι ηλικία βρίσκετε η μητέρα σας;
Λίνα: Η μαμά μου εδώ πρέπει να είναι γύρω στα 70. Και εδώ... εδώ είναι 80. 80.
Μιχάλης: Εδώ έχουμε τη μαμά σας σε νεότερη ηλικία. Ας μην τα καλύψω αυτά εδώ. Τι είναι αυτά τα έγγραφα;
Λίνα: Αυτά είναι το εκλογικό δελτίο της ισραηλικής κοινότητας Θεσσαλονίκης που ψηφίζανε, που ψηφίζανε ενδοκοινοτικά. Και εδώ είναι ο αριθμός δημοτολογίου γιατί οι Εβραίες Θεσσαλονίκης και θα το έχετε ακούσει ότι δεν ψήφιζαν στα κανονικά εκλογικά τμήματα. Είναι στον Αλλοδαπών για πολλά χρόνια.
Λίνα: Οπότε εκεί πέρα μας άφηναν, θυμάμαι τον αδελφό μου για να πάω να ψηφίσουμε στο πειραματικό σχολείο ή κάπου στη Σταυρούπολη, δεν θυμάμαι ακριβώς. Αλλά μας έλεγαν ότι εμείς ψηφίζουμε στον Αλλοδαπών.
Μιχάλης: Θυμάστε μέχρι πότε γινόταν αυτό;
Λίνα: Ψάχνοντας τώρα για το βιβλίο που κάνω μου έστειλε η Σολίτα Σαλτιέλ... μου έστειλε η Σολίτα Σαλτιέλ... η Σολίτα Σαλτιέλ είναι εγγονή της αγαπημένης φίλης της μαμάς μου Σολ Λεβί. Η κόρη της είναι η Ρόζι Σαλτιέλ, Ρόζι Σαλτιέλ και ζει ακόμα στη Θεσσαλονίκη. Είναι δικηγόρος η Σολίτα και μου έστειλε τα στοιχεία την εποχή του Ελευθέριου Βενιζέλου, την εποχή του Ελευθέριου Βενιζέλου ότι πως δημιουργήθηκε αυτός ο νόμος και ότι νομίζω ότι σταμάτησε πολύ αργότερα μετά την... το εξήντα, κάπου εκεί το εξήντα, το εξήντα πρέπει να είναι.
Μιχάλης: Άρα αυτές τις φωτογραφίες είναι παρμένες εκείνη την εποχή όταν εκδόθηκαν αυτά.
Λίνα: Ναι όταν εκδόθηκαν αυτά. Ναι έγραφα. Εδώ το αστείο είναι ότι από τον παπά μου δεν έχω πολλά αλλά βρέθηκε του παππού μου τον οποίον ποτέ δεν γνώρισα, Ροφέλ Σουστιέλ και με ελληνικά γράμματα.
Αυτό είναι το ενδοκοινοτικό βιβλιάριο.
Μιχάλης: Για τις εκλογές;
Λίνα: Έτσι φαίνεται. Ενώ αυτό είναι ενδοκοινοτικό βιβλιάριο την υγείας. Εκλογές. Εκλογικό βιβλιάριο. Εκλογικό βιβλιάριο. Και οπότε ψήφισαν. Βλέπουμε εδώ 1930 είναι άρα εκλογικό βιβλιάριο πριν πέθανε στην κρεματόρια, από το βαγόνι στην κρεματόρια.
Μιχάλης: Ακριβώς. Ακριβώς. Ακριβώς.
Μιχάλης: Πώς λέγαμε αυτό; Ενώ αυτό απότι βλέπουμε έχει και... αυτό θα είναι γράμματα του γραμματέα ή του παππού σας.
Λίνα: Όχι, δεν νομίζω ο παππούς μου να ήταν... δεν ήξερε να γράψει γράμματα. Δεν ξέρω.
Μιχάλης: Εδώ πέρα έχουμε Λαδίνο, να πω σε τρεις διαφορετικές γραμματοσειρές θα μπορούσαμε να πούμε. Η Μερουμπά, κομμουνιτά Ισραηλίτα, Ισραηλίτικη κοινότητα. Εδώ αυτή η γραμματοσειρά είναι η Ράσι, εδώ λέει μέμπρε, οφήσιο, ΑΔΑΡ, Σαλονίκο.
Λίνα: ΑΔΑΡ που είναι ο αντίστοιχος Μάρτιος.
Μιχάλης: Μπράβο. Και γράφει για την επιτροπή.
Λίνα: Την εκλογική επιτροπή.
Μιχάλης: Ελ πρεζντέντε.
Λίνα: Άρα ο πρόεδρος.
Μιχάλης: Και εδώ έχουμε τη γραπτή μορφή του Λαδίνου που ονομάζεται Σολτρέο και γράφει το Ραφαήλ Χαΐμ Σουστιέλ και το οφήσιο δεν μπορώ να το διαβάζω.
Λίνα: Το οφήσιο είναι ΕΦ.
Μιχάλης: Το επάγγελμα.
Λίνα: Αλλά δεν ξέρω πώς να το διαβάζω.
Μιχάλης: Ούτε εγώ.
Λίνα: Δεν το διαβάζεις.
Μιχάλης: Εμβαλωματίς.
Λίνα: Ναι.
Μιχάλης: Παπούτσιον.
Λίνα: Παπούτσιον. Γιατί και έφτιαχνε παπούτσια.
Μιχάλης: Ναι. Ωραία. Επομένως αυτό ήταν και λέει sector νούμερο 5 για την προφανώς για το που θα ψηφίσει.
Λίνα: Για τις εκλογές.
Μιχάλης: Ραφαήλ Σουστιέλ του Χαΐμ.
Μιχάλης: Εδώ θέλετε να κοιτάξουμε εδώ πέρα την... εδώ είδαμε ορισμένα. Μπορώ να σας... ό,τι κρίνετε εσείς. Από εδώ. Αυτή είναι μια ωραία φωτογραφία από τους ομήρους, παιδιά. Δεν νομίζω να υπάρχει. Είναι ο σύλλογος ομήρων με την Μπέρι Ναχμίας με όλες τις ομήρους εδώ.
Λίνα: Θέλετε να μας πείτε ποιες είναι, να αποσυνθέσετε.
Μιχάλης: Αν μπορώ να θυμηθώ. Ορίστε εδώ. Είναι εμφανέστατο το αριθμό. Το τριγωνάκι το βάζανε, δεν το είχαν όλες, ήταν ανάλογα με ποιο transport πήγανε.
Λίνα: Ναι.
Μιχάλης: Είναι μερικές λέξεις που ήταν στάνταρ. Ακούγαμε τη λέξη λάγκερ, transport, κρεματόριο και ήταν οι κοινές λέξεις με τις οποίες συνεννοούνταν μεταξύ τους.
Μιχάλης: Εδώ ας αναφέρω απλά ότι το πενταψήφιο νούμερο είναι ένδειξη... ότι η κυρία ήταν βετεράνα του λάγκερ και όπως έχει αναφέρει και ο Πρίμο Λέβης στο βιβλίο του Θεσσαλονικής Εβραίη... ας πούμε απολάμβαναν κάποιο σεβασμό από υπόλοιπους εχμαλώτους επειδή ακριβώς ο αριθμός τους έδειχνε ότι είχαν περάσει πολύ καιρό μέσα στο λάγκερ.
Λίνα: Και εδώ είπατε ότι έχουμε... εδώ έχουμε το σύλλογο ομήρων... όπως το... το δημιούργησε η πρόεδρος η κυρία Μπέρι Ναχνία... και συγκέντρωνε τις ομίρους κάθε μήνα στη Λέσχη και συζητούσαν, υπήρχαν και άντρες και κάποιοι άντρες οπωσδήποτε...
Τώρα αυτές, εγώ πολλές από αυτές τις κυρίες τις τίμησα στο σχολείο γιατί κάθε χρόνο τις έφερνα στο σχολείο για να μιλήσουν με τα παιδιά. Κάποιες θυμάμαι τα ονόματά τους και κάποιες δεν θυμάμαι.
Λοιπόν, ξεκινώντας από την κυρία Μπέρι Ναχνίας, εδώ είναι η μητέρα μου και από εκεί και εκείνη την ημέρα που τους έβγαλε φωτογραφία.
Λίνα: Επίσης πρέπει να... η Μπέρι Ναχνίας έκανε καταπληκτικά έργα για το σύλλογο ομίρων. Ήταν πραγματικά μια δυνατή φωνή για την επιβίωση, για το στήσιμο αυτής της ομάδας. Όπως θυμάμαι και τη Λίζα Πύχας.
Μιχάλης: Η Λίζα Πύχας στη Θεσσαλονίκη.
Λίνα: Μικρό κοριτσάκι εγώ, χειμώνα, με το παγωτάκι και τα λοιπά, πηγαίναμε τα απογεύματα στο πατάρι που είχε στη ΣΤΟΑ η Λίζα η Πύχας για να... για να... που διεκπαιρέωνε όλα τα χαρτιά των ομίρων για τις αποζημιώσεις.
Λίνα: Εδώ είναι η κυρία Λίνα Εμμανουήλ. Είναι η κυρία Άννα Μορδεχάη. Είναι η κυρία Ζαν Σιαλόμ. Εδώ είναι η κυρία Κοέν, νομίζω, όχι... Κοέν, ναι, Κοέν, απ' τη Κέρκυρα. Οι δύο κυρίες εδώ είναι απ' τη Κέρκυρα.
Η Άννα Μορδεχάη, αν πάτε στο YouTube, έψαξα, παλιά το βρίσκα, έχει αφήσει και τραγουδιστικό έργο, δηλαδή... τα κορίτσια Εβραίες... Εβραίες Ελληνίδες. Της το έχω κάνει, την κασέτα της, απ' την εγγονή της. Και τα έχω εγώ στο σχολείο. Έχω τις κασέτες αυτές των παιδιών. Ακόμα τις έχει το φωτογραφείο, Βάνο, στο σχολείο.
Και τις χρησιμοποίησα στη γιορτή του σχολείου «Η ιστορία των Εβραίων στην Ελλάδα». Και η φωνή της κυρίας Άννας ακουγόταν που τραγουδούσε. Τις άλλες κυρίες, ειλικρινά, δεν τις γνωρίζω.
Μιχάλης: Είχατε γνωρίσει την κυρία Βίνθχας;
Λίνα: Τη θυμάμαι, βέβαια. Έχω φοβερές μνήμες από τότε που ήμουν μωρό. Και όταν είδα τη φωτογραφία της στο βιβλίο, ναι, βέβαια.
Όταν πηγαίναμε ήταν, να μην πω η εβδομαδία, η καθημερινή μας σχεδόν επίσκεψη, όταν τελείωναν τα μαθήματα, η τσιμισκή ήταν δικιά μας. Είχα ψώνια ή οτιδήποτε. Οπότε, μία στάση στο γραφείο της Λίζας Βίνθχας στο Πατάρι, από κάτω ήταν το μαγαζί του πατέρα της οικογένειας Πάρδο, η Ρόζα Πάρδο, που έβγαλα, το θυμάμαι.
Λίνα: Και πίσω υπήρχε το μαγαζί του Νίκου Μαλάχ, της Λίγας Μαλάχ. Μιλουκίας Μαλάχ, συζύγου Ναβίδης Αλτιέλ. Τα πετρογκάζ, γκάζ, το θυμάμαι πάρα πολύ. Ήταν και το ταχυδρομείο, εκεί ήταν και το ταχυδρομείο, γιατί πηγαίναμε και στέλναμε ντέματα και στην θεία Ζάνα στη Μεγάλια. Εικόνες, σιγά σιγά έτσι που μου έρχονται.
Εκτός από τη Λίζα Πύχας, σας είπα ότι είχαμε πολύ κύκλο και πηγαίναμε στα μαγαζιά και εκεί γνώρισα τη φίλη του μπαμπά για τον πόλτο Λευή και το μαγαζί του πατέρα του Λεών Λευή. Μετά τους καθρέφτες ήταν το ραντεβού της οικογένειας για να βγούμε ύστερα όλοι μαζί.
Λίνα: Μαγαζιά εβραϊκά σε αυτή τη στοά που είχε ο Λεών Λευή ήταν η αδελφή Σίμση και Μπεμπενίστε. Γενικά.
Μιχάλης: Όταν λέτε τα είχε ο Λευή, εννοείται ότι τα νοίκιαζε;
Λίνα: Ο Λεών Λευή είχε μαγαζί με καθρέφτες και ο αδελφός μου έχει κρατήσει το μεγάλο καθρέφτη του σπιτιού, εγώ θα σας δείξω μόνο κάτι άλλο που έχει, πραγματικά έχει. Καθρέφτη του Λευή.
Ναι. Και ο γιος του είναι ο Πόλ Λευή που ζει στη Νέα Υόρκη και είναι παδεμένος με την αδελφή της Λουκίας, την Λούνα Μαλάχ. Ε, δικός μου φίλος.
Λίνα: Εκεί μέσα σε αυτή τη στοά, που δεν θυμάμαι πώς λεγόταν, πώς λέγεται, είχε και το μαγαζί, δούλευε στην αντιπροσωπεία Αμπραβανέλ και Μπερουμπή και αργότερα Μάτσας, με δισκογραφική εταιρεία, ο πεθερός μου, ο μελλοντικός πεθερός μου, ο Ιωσήφ Πέπος. Μια γωνιά της Θεσσαλονίκης ήταν αυτή.
Λίνα: Η άλλη εικόνα που έχω είναι η γωνία Ιωνος Ραγούμι, ήταν το αρωματοπωλείο του Μπέζα. Το οποίο υπάρχει, υπήρχε, η οικογένεια Μπέζα υπάρχει στα Καλλιντικά στη Θεσσαλονίκη και εκεί αυτός ήταν παντρεμένος με την κυρία Πέπη και ήταν και εκεί ένας σταθμός με τη μαμά μου, στις βόλτες μας στη Θεσσαλονίκη.
Έε, ο φιλορετήν που είχε τα δερμάτινα, ήταν το μαγαζί του θείου μου, του Δέρι Σουστιαίλ και πουλούσε μάλινα. Έναν ωραίο γύρο στη Θεσσαλονίκη από εβραϊκά μαγαζιά.
Ήταν οι βόλτες μας στη Θεσσαλονίκη, ήταν στην Οδοφράγκο, επίσης, ήταν ο Χασόν που έκανε τις κολόνιες, ήταν ο Αρδίτης που δούλευε μπαμπάς μου και πουλούσε χαρτικά και πουλάει, ήταν ο Μπεφοράδο με τα αρώματα και σας είπα ο Καλαστό Καλοχώρης, παλιά ασφαγεία, ήταν η Καράσο που δούλεψε μέχρι το τέλος ο μπαμβάς μου.
Μιχάλης: Είπατε, κυρία Πίνχα, σας σχολιότανε με το ζήτημα των αποσμοιώσεων και όλας. Τελικά, η μητέρα σας πήρε ποτέ αποζημιώσεις;
Λίνα: Ναι, πρέπει να πήρε. Σε σχέση με το χρήμα τότε δεν είχα ιδέα αλλά θυμάμαι πάρα πολύ καλά ότι ο μπαμβάς μόλις πήρε τα χρήματα και η θεία τα πήρε στη Γαλλία. Εκείνη είχανε μεγαλύτερη ζάνα γιατί ήταν πιο ορφανή. Ήταν ο παιδί ο Μωρής οπότε είχαν αποζήτηση και από το γαλλικό κράτος.
Λίνα: Έτσι, αποφασίσανε κάπου το 1960, κάπου εκεί, να μαζευτούν οι αδελφές από τη Θεσσαλονίκη, Μασσαλία, αλλά να συναντήσουν τον μεγάλον αδελφό, τον Σολωμόν, στο Ισραήλ.
Θυμάμαι ότι ο μπαμβάς έκανε τα δώρο σε εμένα και στον αδελφό μου και η μαμά με τα λεφτά που πήρε από την αποζημίωση, όλο περιφάγιο που πήρε, και πήγαμε έτσι στο ταξίδι στο Ισραήλ να μαζευτούν η οικογένεια με τα επιζώντα. Ο Σολωμόν δεν είχε περάσει από το ολοκάυτωμα γιατί είχε κάνει αλήγεια έτσι και ένωση.
Μιχάλης: Επομένως δεν θυμάστηκαν ποιο ζήτημα, να είναι αφλεγόμενο ζήτημα.
Λίνα: Να είναι αφλεγόμενο ζήτημα η αποδοχή τρόμπους μειώσεων στη Θεσσαλονίκη. Δηλαδή οι άνθρωποι με χαρά τις πήραν. Θυμάμαι τη χαρά γιατί ήταν το πρώτο ταξίδι να πάει στο Ισραήλ. Όχι που δεν μπορούσε ο μπαμβάς να της το δώσει, να της το προσφέρει, αλλά ήταν η ικανοποίηση ότι πήραμε τα χρήματα και θα πάμε.
Μιχάλης: Θα ήθελες να μας δείξεις κάποια άλλα εδώ στον φάκελο, στο ντοσιεύ.
Λίνα: Ναι, θα δω λιγάκι. Εδώ ας πούμε... το αυστηρό βλέμμα... να, αυτές είναι οι αδελφές... να, εδώ είναι η οικογένεια της μαμάς μου. Τι έχουμε λοιπόν εδώ... είναι οι αδελφές της μαμάς σας με τη μαμά σας.
Μιχάλης: Ναι, εδώ είναι η Χάνα Μεϊρ, αδελφή της Ματήλη Σουστίελ με τον σύζυγό της. Από τέριξον τόθηκα στον Περγενάο.
Λίνα: Και είναι αυτή η ίδια εδώ. Αυτή είναι η Χάνα;
Μιχάλης: Ναι. Και εδώ πέρα η Χάνα είναι η πρώτη... όχι, ποια είναι, αναγνωρίζετε εδώ τη μητέρα σας ή δεν είναι εδώ;
Λίνα: Η μαμά μου δεν είναι εδώ, δεν πρέπει να είναι εδώ. Ήταν η πιο μικρή και δεν θυμάμαι. Και εδώ είναι... η γιαγιά μου, η Βίδα.
Μιχάλης: Η Βίδα Μωσέ.
Λίνα: Η αδελφή δηλαδή του Ραφαέλη του...
Μιχάλης: Όχι, όχι. Από την άλλη πλευρά.
Λίνα: Αυτή είναι η Βίδα Μωσέ.
Μιχάλης: Αυτή μιλούσε ελληνικά;
Λίνα: Όχι. Τούρκικα. Αυτή μιλούσε σίγουρα τούρκικα.
Λίνα: Και εδώ έγινε το λοφό από το γάμο. Έγινε από το γάμο, αυτό είπα, με νηφικό από κουρτίνα. Έραβε η μαμά μου, σας είχα πει ότι έκανε ραπτική, ότι είχε σταματήσει στο σχολείο και πήγαινε για ραπτική.
Μιχάλης: Ναι.
Λίνα: Οπότε έκανε και το νηφικό της. Και από κάτω φαίνεται το μισό κομπινεζών. Δηλαδή, ούτε καν κομπινεζών. Όλα ήταν δανεικά. Τζάκο Ιακώβ Σουστιέλ. Ματίλδη Μέιρ.
Λίνα: Και το δίπλωμα του μπαμβά μου από τη σχολεία Κωνσταντινίδη. Και βλέπουμε έτσι αρχιεραβινία Θεσσαλονίκης στα ελληνικά και στα εβραϊκά. Και το μπα, που στην ουσία τι είναι. Είναι το συμβόλαιο, το πιστοποιητικό του γάμου.
Λίνα: Από τα ρούχα του είναι ο Αλμπέρτος Ροφέλ Σουστιέλ. Από τα ρούχα του φαίνεται ότι ανήκει σε αστική, ανώτερη αστική τάξη. Είναι ευρωπαϊκό στυλ. Το σκυλί δεν ξέρω αν είναι δικό του ή αν είναι δανεικό. Αλλά οπωσδήποτε η γραμβάτα του, το πουκάμισο, ο τρόπος των μαλλιών του είναι καθαρά ευρωπαϊκό.
Και εκείνο που σου κάνει εντύπωση είναι τα χέρια του. Τα χέρια του δεν είναι ενός ανθρώπου που κάνει χειρονακτική εργασία.
Λίνα: Εδώ είναι ο Παρτιζάνος. Ενώ εδώ πέρα είναι στο στρατό κανονικά. Όπως και εδώ. Και εδώ πέρα μιλάμε για Κάιρο. Κοίταξε εδώ. Ο μπαμβάς μου. Όχι, Ερμού 60. Με την ομάδα του Ξωτιού. Τη θεωρητική του ομάδα. Εδώ.
Μιχάλης: Ναι, Ερμού γράφει από πίσω.
Λίνα: Άρα πρέπει να είναι μετά το πόλεμο.
Μιχάλης: Όχι πέρα.
Λίνα: Δεν μπορεί να είναι μετά το πόλεμο. Κοίταξε τη στολή. Όταν κήρυξε το πόλεμο ίσως. Εδώ πάντως είναι στολή από βουνό. Τουφέκι, η ζώνη και ο μπαμβάς μου με μουστάκι. Είναι αυτός που είδαμε. Αυτός είναι ο Αλμπέρτο.
Μιχάλης: Αυτός ποιος είναι τώρα...
Λίνα: Χαήμερο Φέλσου. Άλλος αδερφός. Είχε πάρει του παππού του το όνομα.
Μιχάλης: Ναι. Χαήμερο Φέλσου. Για αυτό σου λέω. Κοίταξε τα ρούχα τους.
Μιχάλης: Για θυμίστε μας λίγο σύντομα. Πού είχε πάει ο πατέρας σας;
Λίνα: Ο πατέρας μου και από ότι μαθαίνουμε όχι και από ότι εντάξει μας το είπεν γιατί και ο ξαδερφός του είχε κρυφτεί και έκαναν πάντα αστεία με τα ονόματα που είχαν στο πόλεμο. Οπότε έφυγε για στρατό. Ήταν στον Όλυμπο. Λοιπόν. Πρέβεζα Χαήμ. Ακριβώς.
Μιχάλης: Ποιος είχε πάει στο αξιωματικός.
Λίνα: Ήταν στον Όλυμπο έτσι δεν είναι;
Μιχάλης: Ναι στον Όλυμπο και εκεί μαθαίνουμε και από συζητήσεις αλλά ειδικά και από φίλους από συζητήσεις μέσα στα οικογενειακά ότι κρύφτηκε στο μοναστήρι του Ολύμπου.
Λίνα: Ο παππούς μου με την οικογένεια Σοστιέλ. Α νάτος ο Αλμπέρτ, τον αναγνωρίζω και σαν παιδί. Ωραία.
Κοίταξε, αυτοί εδώ πέρα είναι αδέλφοι μοιάζουν πολύ. Ποια είναι όμως η Έστερ ή η Λίντα δεν ξέρω. Ναι. Τα αδέλφια μοιάζουν πάρα πολύ.
Μιχάλης: Αυτός τελικά είναι ο πατέρας σας ή κάποιος άλλος;
Λίνα: Ο πατέρας μου πρέπει να είναι αυτός ο χοντρούλης. Έστερ ή Λίντα. Έστερ ή Λίντα.
Λίνα: Το σπίτι του παππούς στη Ναυαρίνου.
Μιχάλης: Α αυτό που μας είπατε το σπίτι. Είναι αυτό το σπίτι που γεννηθήκατε δηλαδή.
Λίνα: Ακριβώς. Και εδώ ο Γκαμπριέλ είναι απτην πλευρά της μαμάς σας έτσι.
Μιχάλης: Ναι. Πήγε στην Ιταλία και ύστερα από ποιηματίωση πέθανε σε Κιμπούτσο Ισραήλ.
Λίνα: 28 Ιουλίου 1931. Ναι. 1929 είναι. Ο Γκαμπριέλ Μαίρ, ο αδελφός της μαμάς μου ο οποίος μεταφέρθηκε αιχμάλωτος ως πριζωνιέ στην Ιταλία στην πόλεμο της Αλβανίας και μετά σε Κιμπούτσο Ισραήλ όπου και πέθανε.
Λίνα: Πότε έκανε ο Ελιγιά... ο Ελιγιά ήταν μετά το 1956-1957. Τα γράμματα του μπαμβά μου έκλεισε προς την κοινότητα για εργασία. Τι βρήκε ο Λεόνας Σαλτιέλ που ψάχνει τα αρχεία της οικογένειας και ο Μάκης ο Σαμ Σουρτιέλ στη Θεσσαλονίκη κάνει το οικογενειακό μας δέντρο.
Το βρήκε ο Λεόνας. Το βρήκε ο Λεόνας. Το βρήκε ο Λεόνας. Το βρήκε ο Λεόνας. Αυτό είναι ο θείος Σολομώνη με τη δεύτερη γυναίκα του. Στους Ισραήλ.
Λίνα: Αυτό Ομοσπονδία Ισραηλτών εδώ τι είναι. Αλλοδαπών εν της Ελλάδος Τμήμα Θεσσαλονίκης Δελτίον ταυτότητας 1943.
Μιχάλης: Ιανουάριος και τον Απρίλιο φύγανε κιόλας. Φεντερασιόν. Φεντερασιόν πρέπει να είναι.
Λίνα: Α είναι η Φεντερασιόν η γνωστή.
Μιχάλης: Ναι. Ουάου. 1943. Πρώτη πρώτου. Είναι ακριβώς πριν.
Λίνα: Ήτανε γραμμένος στη Φεντερασιόν. Στην εργατική ομοσπονδία δηλαδή.
Μιχάλης: Αυτό εδώ δελτίον ταυτότητας που το έχει τόση έχει ημερομηνία πρώτη πρώτη 1943. Απρίλιο, Μάρτιο φύγανε.
Λίνα: Εδώ είναι το πιστοποιητικό γέννησης της μαμάς μου. Μετά όλα αυτά είναι τα τα σύγχρονα.
Μιχάλης: Να ρωτήσω κάτι. Ο θείος σας που πήγε στη Ισραήλ εδώ παντρεύτηκε με σπαναδίτσα.
Λίνα: Βουλγάρα. Ήξερε τα ισπαρικά η Φασουζάνα.
Μιχάλης: Ωραία.
Αυτή η συνέντευξη καταγράφει τη μαρτυρία της κυρίας Λίνας, μιας από τις τελευταίες φορείς της σεφαραδίτικης παράδοσης της Θεσσαλονίκης. Μέσα από τραγούδια και κείμενα στη ladino, επικεντρώνεται στη Hagada του Πάσχα, παρουσιάζοντας το Seder, τις δέκα πληγές και το "Dayenu". Περιλαμβάνει επίσης νανουρίσματα, ερωτικά τραγούδια και το παραμύθι "Had Gadya". Συνοδεύεται από ιστορικά βιβλία προσευχών και Hagadot (1930–1950), τονίζοντας τη σημασία διατήρησης μιας κουλτούρας που σχεδόν χάθηκε μετά το Ολοκαύτωμα.
Η κυρία Λίνα παρουσιάζει το οικογενειακό αρχείο με φωτογραφίες και έγγραφα που καταγράφουν την ιστορία της οικογένειάς της. Εξηγεί τη σημασία του αριθμού στο χέρι της μητέρας της ως επιζήσασας του Ολοκαυτώματος και περιγράφει πώς η μητέρα έζησε την αναγνώριση και τον σεβασμό στην Αθήνα από απλούς ανθρώπους. Αναλύει εκλογικά έγγραφα της εβραϊκής κοινότητας Θεσσαλονίκης, παρουσιάζει φωτογραφίες από το Σύλλογο Ομήρων και μοιράζεται αναμνήσεις από εβραϊκά καταστήματα της πόλης. Μέσα από οικογενειακές φωτογραφίες αποκαλύπτει την αστική καταγωγή της οικογένειας, τη συμμετοχή του πατέρα στον πόλεμο και τη διασπορά των συγγενών μετά το Ολοκαύτωμα. Τέλος, παρουσιάζει σπάνια έγγραφα από τη Φεντερασιόν του 1943, λίγους μήνες πριν από τη deportation των Εβραίων της Θεσσαλονίκης.
Λίνα Ερρέρα
Απομαγνητοφώνηση
Μιχάλης: Ποιες είναι αυτές οι κυρίες;
Λίνα: Πιθανόν να είναι η οικογένεια Μαΐρ. Δεν έχουμε πληροφορίες, δεν γράφει τίποτα από πίσω. Δυστυχώς εικάζουμε από ό,τι μας είπε η μαμά μας ότι είναι η ευρύτερη οικογένεια, τα κορίτσια της οικογένειας Μαΐρ.
Μιχάλης: Δηλαδή μπορεί να περιέχει αδερφές της μητέρας σας εδώ;
Λίνα: Μπορεί να περιέχει αδερφές της μητέρας οι οποίες δολοφονήθηκαν. Βεβαίως, και κοίταξε η πολυθρόνα που είναι από ψάθα. Δηλαδή φαίνονται ένα αστικό περιβάλλον. Και από τα ντυσήματα τους ήδη έχουν ευρωπαϊκό περιβάλλον. Τα παπούτσια, όλα, το χτένισμα, το καρέ αυτό είναι εξαιρετικό. Δηλαδή αν το σκεφτείς... όχι αν το σκεφτείς, αν το δεις καλά είναι δείγμα μιας τάξης αυτό.
Λίνα: Εδώ θα ήθελα να σας δείξω τη μητέρα μου με τον αριθμό. Εδώ όταν πήρε το μετάλλιο από το Γιάντ Βασέμ σαν όμηρος.
Μιχάλης: Ποια χρονιά, χρονολογία είναι;
Λίνα: Αυτό ήταν το 1996-1997. Έγινε μια μεγάλη εκδήλωση στο πολεμικό μουσείο.
Μιχάλης: Και θυμάστε εδώ σε ποια περίσταση βρίσκεται η μητέρα σας;
Λίνα: Εδώ είναι... αυτή η φωτογραφία πάρθηκε από το Σύλλογο Ομηίρων με πρόεδρο την Πέριν Αχμίας στην Λέσχη Ισραηλιτών Αθηνών, στο πνευματικό κέντρο που λέμε. Αλλά αυτή η φωτογραφία δημοσιεύτηκε το 2020 στην Ελληνική Πρεσβεία στην Αμερική σαν τιμόμενο πρόσωπο. Τιμούνε κάθε χρόνο ένα Όμηρο και το 2020 θυμήθηκε η μητέρα μου.
Μιχάλης: Η μητέρα σας είπατε πριν ότι δεν μιλούσε για την εμπειρία της σε εσάς. Μίλησε όμως στα εγγόνια και αναφέρετε όμως εφιάλτες.
Λίνα: Ναι. Εφιάλτες. Τώρα το θυμήθηκα κι εγώ γιατί μου το έβλεπε αυτή η φίλη μου που διαλύγει για το... το εγγόμενο που σας ανέκανα. Υπήρχε κλάμα ανεξήγητο. Υπήρχαν κάποιοι εφιάλτες τους οποίους εγώ δεν γνώριζα σαν εφιάλτες. Αλλά στο τέλος εγώ είχα εφιάλτες γιατί μου το είπε η φίλη μου ότι έβλεπα κι εγώ γερμανούς να με κυνηγάνε χωρίς ποτέ η μαμά να μας έχει πει τίποτα. Αλλά μεγαλώνοντας αυτό μπήκε στο DNA. Είναι φοβερό, μου το θύμισε η φίλη μου.
Λίνα: Αλλά και εμείς στο σπίτι αυτό που είπα το σκοτάδι, να μην ακούμε γερμανικά λόγια, να μην πάει σε γερμανικά έργα, να μην πέβουμε σε συσκευές γερμανικές ήτανε κάτι εκ το ου κάνετε. Δηλαδή νομίζω ότι όλοι τα εβρεόσπιτα... τα είχανε όλες οι εβρεικές οικογένειες μετά το πόλεμο. Το είχαν αυτό το... την πληγή.
Αλλά δεν μπορώ να πω ότι κάτι διατάραξε την οικογενειακή μας γαλήνη σε σχέση με το ολοκαύτωμα. Αυτή η προστασία φάνηκε από αυτό που σας είπα ότι έφτασα 18 χρονιών για να πάω σε στο ολοκαύτωμα στην τελετή μνήμης γιατί με προστάτευαν. Και ποτέ μα ποτέ ούτε σε κηδείες τίποτα ποτέ μα ποτέ δεν μας πήγανε. Δεν είχαμε και συγγενείς.
Μιχάλης: Σε κηδείες γενικά;
Λίνα: Δεν είχαμε συγγενείς. Δεν είχαμε συγγενείς.
Μιχάλης: Θα σας ρωτήσω κάτι αν θέλετε το απαντάτε. Αλλά μπορείτε να μας πείτε ποια είναι η σχέση που έχει η μητέρα με το σημάδι αυτό;
Λίνα: Η μαμά μου όσο στη Θεσσαλονίκη ήταν κάτι κοινό. Δεν βλέπεις τον αριθμό οπότε και εμείς το θεωρήσαμε ότι αυτό είναι... είναι η απόρρια. Κάποια στιγμή βέβαια μας είπε για τους Γερμανούς ότι ήμασταν στα κρεματόρια. Πάντα λένε λάγκες κρεματόρια, δεν μιλάμε για στρατόπεδο.
Κάποια στιγμή μεγαλώνοντας δεν ήμασταν τυφλοί, δεν ήμασταν τέτοιο, οπότε κάποια στιγμή είπε ότι ήμουνα. Και όταν ήρθε ο αδελφός της βασικά από την Ιταλία που ήταν εχμάλωτος στον δρόμο για το Ισραήλ που ήρθε και της είπε "παντρεύτηκες έναν 15 χρόνια μεγαλύτερό σου, έλα μαζί μου στο Ισραήλ" και εκείνη είπε "εγώ θα αγαπήσω εγώ την οικογένειά μου, εγώ τον αγαπώ τον Τζάκο" και πραγματικά.
Λίνα: Εδώ σας είπω ότι υπάρχει πολύ ωραίος έρωτας με τα γράμματα αγάπης μεταξύ τους. Και έτσι σιγά σιγά ανοίχθηκε γιατί δεν πήγε με τον Καμπριέλ στο Ισραήλ. "Αγαπάω τον Τζάκο και εγώ την οικογένεια που έχω εδώ."
Και έτσι μάθαμε πως ο Καμπριέλ έρθει από την Ιταλία που ήταν τόσο καιρό, πως η θεία Ζάνα είναι στην Μασσαλία, πως ο θείος Σολομών είναι στο Ισραήλ. Και εκεί κάπου άρχισαν τα πρώτα στοιχεία να βγαίνουν έτσι αλλά χωρίς πόνο, δηλαδή χωρίς το μου είπε ότι ήμουν ορφανή ή με το πόλεμο πολύ λίγα στοιχεία. Αυτό ποτέ, ποτέ.
Λίνα: Και δεν νομίζω κάποιος στη Θεσσαλονίκη νάταν όμηρος να μη σεβάστηκε αυτό τον αριθμό, δηλαδή να πάνε να το κρύψουν. Παρόλο που το άκουσα κάποια στιγμή ότι... και αυτό το άκουσα και πίστευα ότι κάποιος ήθελε να κάνει την πλαστική που υπήρξαν και τέτοια φίλες της μαμάς μου. Όμοιροι είχαν παντρευτεί χριστιανούς και κρατήσανε το νούμερο. Ήταν νούμερο δεν ήταν ο αριθμός, ελ νούμερο.
Και η κυρία, η Στέλλα Τριγωνίδου, η Βολιώτη που ήταν κολλητές της φίλες, αυτές με τον αριθμό γύρισαν με τον αριθμό πέθαναν.
Λίνα: Εδώ η μαμά μου αυτή την αναγνώριση και την περηφάνεια την έζησε εδώ στην Αθήνα. Την έζησε και όχι από Εβραίους. Από τον οδηγό ταξί, από τον υπάλληλο που έφερε τα ψώνια. "Τι είναι αυτό στο χέρι σας;" Και όταν άρχισε να τους λέει καθίσαν, "τις θα έφεραν μέχρι εδώ τα ψώνια για να τους πει την ιστορία της."
Ο σεβασμός ανθρώπων που μετά που έφυγε η μαμά μου είναι ο Γιώργος εκεί και μου λέει "η μαμά σου τι υπέφερε." Ένας ταξιδής στην Αγία Τριάδα που είχαμε το εξοχικό, κάθεσε η μαμά μπροστά και της λέει "τι είναι αυτό το νούμερο, είναι αριθμός τηλεφώνου;" Οι περισσότεροι ρωτούσαν αν είναι αριθμός τηλεφώνου. Και εδώ στην Αθήνα... αυτό όμως είναι Αγία Τριάδα Θεσσαλονίκη, μας πήγαινε Θεσσαλονίκη στην Αγία Τριάδα.
Λίνα: Και λέει η μαμά "αυτό είναι η περηφάνειά μου." Λέει "τι εννοείται;" Λέει "είμαι Εβραία και αυτός ο αριθμός είναι τους Γερμανούς." "Τι λέτε, τι λέτε," σταματάει το ταξί, "θα μου πείτε όλη την ιστορία και ας χάσω εγώ το μεροκάματό μου."
Έχουμε περάσει με τη μαμά τόσο συγκινητικές στιγμές από ανθρώπους που δεν το περιμένεις. Ούτε από μορφωμένους ούτε από υψηλή κοινωνία από απλούς ανθρώπους που το βλέπανε. Οι κωμότροι άρχες μέχρι και η κομώτρια της "αχ τι περάσατε, τι περάσατε κυρία Μαρτύλη. Και τι θάρρος να σας μεγαλώσει και να σας κάνει αυτό που σας έκανε."
Δηλαδή αυτή είναι η ομορφιά του κάθε απλού ανθρώπου που μας πλησίασε για αυτό που είμαστε και όχι για τι αντιπροσωπεύουμε.
Μιχάλης: Τώρα μπορούμε να μιλήσουμε εδώ, δηλαδή είμαστε σε περίπου τι ηλικία βρίσκετε η μητέρα σας;
Λίνα: Η μαμά μου εδώ πρέπει να είναι γύρω στα 70. Και εδώ... εδώ είναι 80. 80.
Μιχάλης: Εδώ έχουμε τη μαμά σας σε νεότερη ηλικία. Ας μην τα καλύψω αυτά εδώ. Τι είναι αυτά τα έγγραφα;
Λίνα: Αυτά είναι το εκλογικό δελτίο της ισραηλικής κοινότητας Θεσσαλονίκης που ψηφίζανε, που ψηφίζανε ενδοκοινοτικά. Και εδώ είναι ο αριθμός δημοτολογίου γιατί οι Εβραίες Θεσσαλονίκης και θα το έχετε ακούσει ότι δεν ψήφιζαν στα κανονικά εκλογικά τμήματα. Είναι στον Αλλοδαπών για πολλά χρόνια.
Λίνα: Οπότε εκεί πέρα μας άφηναν, θυμάμαι τον αδελφό μου για να πάω να ψηφίσουμε στο πειραματικό σχολείο ή κάπου στη Σταυρούπολη, δεν θυμάμαι ακριβώς. Αλλά μας έλεγαν ότι εμείς ψηφίζουμε στον Αλλοδαπών.
Μιχάλης: Θυμάστε μέχρι πότε γινόταν αυτό;
Λίνα: Ψάχνοντας τώρα για το βιβλίο που κάνω μου έστειλε η Σολίτα Σαλτιέλ... μου έστειλε η Σολίτα Σαλτιέλ... η Σολίτα Σαλτιέλ είναι εγγονή της αγαπημένης φίλης της μαμάς μου Σολ Λεβί. Η κόρη της είναι η Ρόζι Σαλτιέλ, Ρόζι Σαλτιέλ και ζει ακόμα στη Θεσσαλονίκη. Είναι δικηγόρος η Σολίτα και μου έστειλε τα στοιχεία την εποχή του Ελευθέριου Βενιζέλου, την εποχή του Ελευθέριου Βενιζέλου ότι πως δημιουργήθηκε αυτός ο νόμος και ότι νομίζω ότι σταμάτησε πολύ αργότερα μετά την... το εξήντα, κάπου εκεί το εξήντα, το εξήντα πρέπει να είναι.
Μιχάλης: Άρα αυτές τις φωτογραφίες είναι παρμένες εκείνη την εποχή όταν εκδόθηκαν αυτά.
Λίνα: Ναι όταν εκδόθηκαν αυτά. Ναι έγραφα. Εδώ το αστείο είναι ότι από τον παπά μου δεν έχω πολλά αλλά βρέθηκε του παππού μου τον οποίον ποτέ δεν γνώρισα, Ροφέλ Σουστιέλ και με ελληνικά γράμματα.
Αυτό είναι το ενδοκοινοτικό βιβλιάριο.
Μιχάλης: Για τις εκλογές;
Λίνα: Έτσι φαίνεται. Ενώ αυτό είναι ενδοκοινοτικό βιβλιάριο την υγείας. Εκλογές. Εκλογικό βιβλιάριο. Εκλογικό βιβλιάριο. Και οπότε ψήφισαν. Βλέπουμε εδώ 1930 είναι άρα εκλογικό βιβλιάριο πριν πέθανε στην κρεματόρια, από το βαγόνι στην κρεματόρια.
Μιχάλης: Ακριβώς. Ακριβώς. Ακριβώς.
Μιχάλης: Πώς λέγαμε αυτό; Ενώ αυτό απότι βλέπουμε έχει και... αυτό θα είναι γράμματα του γραμματέα ή του παππού σας.
Λίνα: Όχι, δεν νομίζω ο παππούς μου να ήταν... δεν ήξερε να γράψει γράμματα. Δεν ξέρω.
Μιχάλης: Εδώ πέρα έχουμε Λαδίνο, να πω σε τρεις διαφορετικές γραμματοσειρές θα μπορούσαμε να πούμε. Η Μερουμπά, κομμουνιτά Ισραηλίτα, Ισραηλίτικη κοινότητα. Εδώ αυτή η γραμματοσειρά είναι η Ράσι, εδώ λέει μέμπρε, οφήσιο, ΑΔΑΡ, Σαλονίκο.
Λίνα: ΑΔΑΡ που είναι ο αντίστοιχος Μάρτιος.
Μιχάλης: Μπράβο. Και γράφει για την επιτροπή.
Λίνα: Την εκλογική επιτροπή.
Μιχάλης: Ελ πρεζντέντε.
Λίνα: Άρα ο πρόεδρος.
Μιχάλης: Και εδώ έχουμε τη γραπτή μορφή του Λαδίνου που ονομάζεται Σολτρέο και γράφει το Ραφαήλ Χαΐμ Σουστιέλ και το οφήσιο δεν μπορώ να το διαβάζω.
Λίνα: Το οφήσιο είναι ΕΦ.
Μιχάλης: Το επάγγελμα.
Λίνα: Αλλά δεν ξέρω πώς να το διαβάζω.
Μιχάλης: Ούτε εγώ.
Λίνα: Δεν το διαβάζεις.
Μιχάλης: Εμβαλωματίς.
Λίνα: Ναι.
Μιχάλης: Παπούτσιον.
Λίνα: Παπούτσιον. Γιατί και έφτιαχνε παπούτσια.
Μιχάλης: Ναι. Ωραία. Επομένως αυτό ήταν και λέει sector νούμερο 5 για την προφανώς για το που θα ψηφίσει.
Λίνα: Για τις εκλογές.
Μιχάλης: Ραφαήλ Σουστιέλ του Χαΐμ.
Μιχάλης: Εδώ θέλετε να κοιτάξουμε εδώ πέρα την... εδώ είδαμε ορισμένα. Μπορώ να σας... ό,τι κρίνετε εσείς. Από εδώ. Αυτή είναι μια ωραία φωτογραφία από τους ομήρους, παιδιά. Δεν νομίζω να υπάρχει. Είναι ο σύλλογος ομήρων με την Μπέρι Ναχμίας με όλες τις ομήρους εδώ.
Λίνα: Θέλετε να μας πείτε ποιες είναι, να αποσυνθέσετε.
Μιχάλης: Αν μπορώ να θυμηθώ. Ορίστε εδώ. Είναι εμφανέστατο το αριθμό. Το τριγωνάκι το βάζανε, δεν το είχαν όλες, ήταν ανάλογα με ποιο transport πήγανε.
Λίνα: Ναι.
Μιχάλης: Είναι μερικές λέξεις που ήταν στάνταρ. Ακούγαμε τη λέξη λάγκερ, transport, κρεματόριο και ήταν οι κοινές λέξεις με τις οποίες συνεννοούνταν μεταξύ τους.
Μιχάλης: Εδώ ας αναφέρω απλά ότι το πενταψήφιο νούμερο είναι ένδειξη... ότι η κυρία ήταν βετεράνα του λάγκερ και όπως έχει αναφέρει και ο Πρίμο Λέβης στο βιβλίο του Θεσσαλονικής Εβραίη... ας πούμε απολάμβαναν κάποιο σεβασμό από υπόλοιπους εχμαλώτους επειδή ακριβώς ο αριθμός τους έδειχνε ότι είχαν περάσει πολύ καιρό μέσα στο λάγκερ.
Λίνα: Και εδώ είπατε ότι έχουμε... εδώ έχουμε το σύλλογο ομήρων... όπως το... το δημιούργησε η πρόεδρος η κυρία Μπέρι Ναχνία... και συγκέντρωνε τις ομίρους κάθε μήνα στη Λέσχη και συζητούσαν, υπήρχαν και άντρες και κάποιοι άντρες οπωσδήποτε...
Τώρα αυτές, εγώ πολλές από αυτές τις κυρίες τις τίμησα στο σχολείο γιατί κάθε χρόνο τις έφερνα στο σχολείο για να μιλήσουν με τα παιδιά. Κάποιες θυμάμαι τα ονόματά τους και κάποιες δεν θυμάμαι.
Λοιπόν, ξεκινώντας από την κυρία Μπέρι Ναχνίας, εδώ είναι η μητέρα μου και από εκεί και εκείνη την ημέρα που τους έβγαλε φωτογραφία.
Λίνα: Επίσης πρέπει να... η Μπέρι Ναχνίας έκανε καταπληκτικά έργα για το σύλλογο ομίρων. Ήταν πραγματικά μια δυνατή φωνή για την επιβίωση, για το στήσιμο αυτής της ομάδας. Όπως θυμάμαι και τη Λίζα Πύχας.
Μιχάλης: Η Λίζα Πύχας στη Θεσσαλονίκη.
Λίνα: Μικρό κοριτσάκι εγώ, χειμώνα, με το παγωτάκι και τα λοιπά, πηγαίναμε τα απογεύματα στο πατάρι που είχε στη ΣΤΟΑ η Λίζα η Πύχας για να... για να... που διεκπαιρέωνε όλα τα χαρτιά των ομίρων για τις αποζημιώσεις.
Λίνα: Εδώ είναι η κυρία Λίνα Εμμανουήλ. Είναι η κυρία Άννα Μορδεχάη. Είναι η κυρία Ζαν Σιαλόμ. Εδώ είναι η κυρία Κοέν, νομίζω, όχι... Κοέν, ναι, Κοέν, απ' τη Κέρκυρα. Οι δύο κυρίες εδώ είναι απ' τη Κέρκυρα.
Η Άννα Μορδεχάη, αν πάτε στο YouTube, έψαξα, παλιά το βρίσκα, έχει αφήσει και τραγουδιστικό έργο, δηλαδή... τα κορίτσια Εβραίες... Εβραίες Ελληνίδες. Της το έχω κάνει, την κασέτα της, απ' την εγγονή της. Και τα έχω εγώ στο σχολείο. Έχω τις κασέτες αυτές των παιδιών. Ακόμα τις έχει το φωτογραφείο, Βάνο, στο σχολείο.
Και τις χρησιμοποίησα στη γιορτή του σχολείου «Η ιστορία των Εβραίων στην Ελλάδα». Και η φωνή της κυρίας Άννας ακουγόταν που τραγουδούσε. Τις άλλες κυρίες, ειλικρινά, δεν τις γνωρίζω.
Μιχάλης: Είχατε γνωρίσει την κυρία Βίνθχας;
Λίνα: Τη θυμάμαι, βέβαια. Έχω φοβερές μνήμες από τότε που ήμουν μωρό. Και όταν είδα τη φωτογραφία της στο βιβλίο, ναι, βέβαια.
Όταν πηγαίναμε ήταν, να μην πω η εβδομαδία, η καθημερινή μας σχεδόν επίσκεψη, όταν τελείωναν τα μαθήματα, η τσιμισκή ήταν δικιά μας. Είχα ψώνια ή οτιδήποτε. Οπότε, μία στάση στο γραφείο της Λίζας Βίνθχας στο Πατάρι, από κάτω ήταν το μαγαζί του πατέρα της οικογένειας Πάρδο, η Ρόζα Πάρδο, που έβγαλα, το θυμάμαι.
Λίνα: Και πίσω υπήρχε το μαγαζί του Νίκου Μαλάχ, της Λίγας Μαλάχ. Μιλουκίας Μαλάχ, συζύγου Ναβίδης Αλτιέλ. Τα πετρογκάζ, γκάζ, το θυμάμαι πάρα πολύ. Ήταν και το ταχυδρομείο, εκεί ήταν και το ταχυδρομείο, γιατί πηγαίναμε και στέλναμε ντέματα και στην θεία Ζάνα στη Μεγάλια. Εικόνες, σιγά σιγά έτσι που μου έρχονται.
Εκτός από τη Λίζα Πύχας, σας είπα ότι είχαμε πολύ κύκλο και πηγαίναμε στα μαγαζιά και εκεί γνώρισα τη φίλη του μπαμπά για τον πόλτο Λευή και το μαγαζί του πατέρα του Λεών Λευή. Μετά τους καθρέφτες ήταν το ραντεβού της οικογένειας για να βγούμε ύστερα όλοι μαζί.
Λίνα: Μαγαζιά εβραϊκά σε αυτή τη στοά που είχε ο Λεών Λευή ήταν η αδελφή Σίμση και Μπεμπενίστε. Γενικά.
Μιχάλης: Όταν λέτε τα είχε ο Λευή, εννοείται ότι τα νοίκιαζε;
Λίνα: Ο Λεών Λευή είχε μαγαζί με καθρέφτες και ο αδελφός μου έχει κρατήσει το μεγάλο καθρέφτη του σπιτιού, εγώ θα σας δείξω μόνο κάτι άλλο που έχει, πραγματικά έχει. Καθρέφτη του Λευή.
Ναι. Και ο γιος του είναι ο Πόλ Λευή που ζει στη Νέα Υόρκη και είναι παδεμένος με την αδελφή της Λουκίας, την Λούνα Μαλάχ. Ε, δικός μου φίλος.
Λίνα: Εκεί μέσα σε αυτή τη στοά, που δεν θυμάμαι πώς λεγόταν, πώς λέγεται, είχε και το μαγαζί, δούλευε στην αντιπροσωπεία Αμπραβανέλ και Μπερουμπή και αργότερα Μάτσας, με δισκογραφική εταιρεία, ο πεθερός μου, ο μελλοντικός πεθερός μου, ο Ιωσήφ Πέπος. Μια γωνιά της Θεσσαλονίκης ήταν αυτή.
Λίνα: Η άλλη εικόνα που έχω είναι η γωνία Ιωνος Ραγούμι, ήταν το αρωματοπωλείο του Μπέζα. Το οποίο υπάρχει, υπήρχε, η οικογένεια Μπέζα υπάρχει στα Καλλιντικά στη Θεσσαλονίκη και εκεί αυτός ήταν παντρεμένος με την κυρία Πέπη και ήταν και εκεί ένας σταθμός με τη μαμά μου, στις βόλτες μας στη Θεσσαλονίκη.
Έε, ο φιλορετήν που είχε τα δερμάτινα, ήταν το μαγαζί του θείου μου, του Δέρι Σουστιαίλ και πουλούσε μάλινα. Έναν ωραίο γύρο στη Θεσσαλονίκη από εβραϊκά μαγαζιά.
Ήταν οι βόλτες μας στη Θεσσαλονίκη, ήταν στην Οδοφράγκο, επίσης, ήταν ο Χασόν που έκανε τις κολόνιες, ήταν ο Αρδίτης που δούλευε μπαμπάς μου και πουλούσε χαρτικά και πουλάει, ήταν ο Μπεφοράδο με τα αρώματα και σας είπα ο Καλαστό Καλοχώρης, παλιά ασφαγεία, ήταν η Καράσο που δούλεψε μέχρι το τέλος ο μπαμβάς μου.
Μιχάλης: Είπατε, κυρία Πίνχα, σας σχολιότανε με το ζήτημα των αποσμοιώσεων και όλας. Τελικά, η μητέρα σας πήρε ποτέ αποζημιώσεις;
Λίνα: Ναι, πρέπει να πήρε. Σε σχέση με το χρήμα τότε δεν είχα ιδέα αλλά θυμάμαι πάρα πολύ καλά ότι ο μπαμβάς μόλις πήρε τα χρήματα και η θεία τα πήρε στη Γαλλία. Εκείνη είχανε μεγαλύτερη ζάνα γιατί ήταν πιο ορφανή. Ήταν ο παιδί ο Μωρής οπότε είχαν αποζήτηση και από το γαλλικό κράτος.
Λίνα: Έτσι, αποφασίσανε κάπου το 1960, κάπου εκεί, να μαζευτούν οι αδελφές από τη Θεσσαλονίκη, Μασσαλία, αλλά να συναντήσουν τον μεγάλον αδελφό, τον Σολωμόν, στο Ισραήλ.
Θυμάμαι ότι ο μπαμβάς έκανε τα δώρο σε εμένα και στον αδελφό μου και η μαμά με τα λεφτά που πήρε από την αποζημίωση, όλο περιφάγιο που πήρε, και πήγαμε έτσι στο ταξίδι στο Ισραήλ να μαζευτούν η οικογένεια με τα επιζώντα. Ο Σολωμόν δεν είχε περάσει από το ολοκάυτωμα γιατί είχε κάνει αλήγεια έτσι και ένωση.
Μιχάλης: Επομένως δεν θυμάστηκαν ποιο ζήτημα, να είναι αφλεγόμενο ζήτημα.
Λίνα: Να είναι αφλεγόμενο ζήτημα η αποδοχή τρόμπους μειώσεων στη Θεσσαλονίκη. Δηλαδή οι άνθρωποι με χαρά τις πήραν. Θυμάμαι τη χαρά γιατί ήταν το πρώτο ταξίδι να πάει στο Ισραήλ. Όχι που δεν μπορούσε ο μπαμβάς να της το δώσει, να της το προσφέρει, αλλά ήταν η ικανοποίηση ότι πήραμε τα χρήματα και θα πάμε.
Μιχάλης: Θα ήθελες να μας δείξεις κάποια άλλα εδώ στον φάκελο, στο ντοσιεύ.
Λίνα: Ναι, θα δω λιγάκι. Εδώ ας πούμε... το αυστηρό βλέμμα... να, αυτές είναι οι αδελφές... να, εδώ είναι η οικογένεια της μαμάς μου. Τι έχουμε λοιπόν εδώ... είναι οι αδελφές της μαμάς σας με τη μαμά σας.
Μιχάλης: Ναι, εδώ είναι η Χάνα Μεϊρ, αδελφή της Ματήλη Σουστίελ με τον σύζυγό της. Από τέριξον τόθηκα στον Περγενάο.
Λίνα: Και είναι αυτή η ίδια εδώ. Αυτή είναι η Χάνα;
Μιχάλης: Ναι. Και εδώ πέρα η Χάνα είναι η πρώτη... όχι, ποια είναι, αναγνωρίζετε εδώ τη μητέρα σας ή δεν είναι εδώ;
Λίνα: Η μαμά μου δεν είναι εδώ, δεν πρέπει να είναι εδώ. Ήταν η πιο μικρή και δεν θυμάμαι. Και εδώ είναι... η γιαγιά μου, η Βίδα.
Μιχάλης: Η Βίδα Μωσέ.
Λίνα: Η αδελφή δηλαδή του Ραφαέλη του...
Μιχάλης: Όχι, όχι. Από την άλλη πλευρά.
Λίνα: Αυτή είναι η Βίδα Μωσέ.
Μιχάλης: Αυτή μιλούσε ελληνικά;
Λίνα: Όχι. Τούρκικα. Αυτή μιλούσε σίγουρα τούρκικα.
Λίνα: Και εδώ έγινε το λοφό από το γάμο. Έγινε από το γάμο, αυτό είπα, με νηφικό από κουρτίνα. Έραβε η μαμά μου, σας είχα πει ότι έκανε ραπτική, ότι είχε σταματήσει στο σχολείο και πήγαινε για ραπτική.
Μιχάλης: Ναι.
Λίνα: Οπότε έκανε και το νηφικό της. Και από κάτω φαίνεται το μισό κομπινεζών. Δηλαδή, ούτε καν κομπινεζών. Όλα ήταν δανεικά. Τζάκο Ιακώβ Σουστιέλ. Ματίλδη Μέιρ.
Λίνα: Και το δίπλωμα του μπαμβά μου από τη σχολεία Κωνσταντινίδη. Και βλέπουμε έτσι αρχιεραβινία Θεσσαλονίκης στα ελληνικά και στα εβραϊκά. Και το μπα, που στην ουσία τι είναι. Είναι το συμβόλαιο, το πιστοποιητικό του γάμου.
Λίνα: Από τα ρούχα του είναι ο Αλμπέρτος Ροφέλ Σουστιέλ. Από τα ρούχα του φαίνεται ότι ανήκει σε αστική, ανώτερη αστική τάξη. Είναι ευρωπαϊκό στυλ. Το σκυλί δεν ξέρω αν είναι δικό του ή αν είναι δανεικό. Αλλά οπωσδήποτε η γραμβάτα του, το πουκάμισο, ο τρόπος των μαλλιών του είναι καθαρά ευρωπαϊκό.
Και εκείνο που σου κάνει εντύπωση είναι τα χέρια του. Τα χέρια του δεν είναι ενός ανθρώπου που κάνει χειρονακτική εργασία.
Λίνα: Εδώ είναι ο Παρτιζάνος. Ενώ εδώ πέρα είναι στο στρατό κανονικά. Όπως και εδώ. Και εδώ πέρα μιλάμε για Κάιρο. Κοίταξε εδώ. Ο μπαμβάς μου. Όχι, Ερμού 60. Με την ομάδα του Ξωτιού. Τη θεωρητική του ομάδα. Εδώ.
Μιχάλης: Ναι, Ερμού γράφει από πίσω.
Λίνα: Άρα πρέπει να είναι μετά το πόλεμο.
Μιχάλης: Όχι πέρα.
Λίνα: Δεν μπορεί να είναι μετά το πόλεμο. Κοίταξε τη στολή. Όταν κήρυξε το πόλεμο ίσως. Εδώ πάντως είναι στολή από βουνό. Τουφέκι, η ζώνη και ο μπαμβάς μου με μουστάκι. Είναι αυτός που είδαμε. Αυτός είναι ο Αλμπέρτο.
Μιχάλης: Αυτός ποιος είναι τώρα...
Λίνα: Χαήμερο Φέλσου. Άλλος αδερφός. Είχε πάρει του παππού του το όνομα.
Μιχάλης: Ναι. Χαήμερο Φέλσου. Για αυτό σου λέω. Κοίταξε τα ρούχα τους.
Μιχάλης: Για θυμίστε μας λίγο σύντομα. Πού είχε πάει ο πατέρας σας;
Λίνα: Ο πατέρας μου και από ότι μαθαίνουμε όχι και από ότι εντάξει μας το είπεν γιατί και ο ξαδερφός του είχε κρυφτεί και έκαναν πάντα αστεία με τα ονόματα που είχαν στο πόλεμο. Οπότε έφυγε για στρατό. Ήταν στον Όλυμπο. Λοιπόν. Πρέβεζα Χαήμ. Ακριβώς.
Μιχάλης: Ποιος είχε πάει στο αξιωματικός.
Λίνα: Ήταν στον Όλυμπο έτσι δεν είναι;
Μιχάλης: Ναι στον Όλυμπο και εκεί μαθαίνουμε και από συζητήσεις αλλά ειδικά και από φίλους από συζητήσεις μέσα στα οικογενειακά ότι κρύφτηκε στο μοναστήρι του Ολύμπου.
Λίνα: Ο παππούς μου με την οικογένεια Σοστιέλ. Α νάτος ο Αλμπέρτ, τον αναγνωρίζω και σαν παιδί. Ωραία.
Κοίταξε, αυτοί εδώ πέρα είναι αδέλφοι μοιάζουν πολύ. Ποια είναι όμως η Έστερ ή η Λίντα δεν ξέρω. Ναι. Τα αδέλφια μοιάζουν πάρα πολύ.
Μιχάλης: Αυτός τελικά είναι ο πατέρας σας ή κάποιος άλλος;
Λίνα: Ο πατέρας μου πρέπει να είναι αυτός ο χοντρούλης. Έστερ ή Λίντα. Έστερ ή Λίντα.
Λίνα: Το σπίτι του παππούς στη Ναυαρίνου.
Μιχάλης: Α αυτό που μας είπατε το σπίτι. Είναι αυτό το σπίτι που γεννηθήκατε δηλαδή.
Λίνα: Ακριβώς. Και εδώ ο Γκαμπριέλ είναι απτην πλευρά της μαμάς σας έτσι.
Μιχάλης: Ναι. Πήγε στην Ιταλία και ύστερα από ποιηματίωση πέθανε σε Κιμπούτσο Ισραήλ.
Λίνα: 28 Ιουλίου 1931. Ναι. 1929 είναι. Ο Γκαμπριέλ Μαίρ, ο αδελφός της μαμάς μου ο οποίος μεταφέρθηκε αιχμάλωτος ως πριζωνιέ στην Ιταλία στην πόλεμο της Αλβανίας και μετά σε Κιμπούτσο Ισραήλ όπου και πέθανε.
Λίνα: Πότε έκανε ο Ελιγιά... ο Ελιγιά ήταν μετά το 1956-1957. Τα γράμματα του μπαμβά μου έκλεισε προς την κοινότητα για εργασία. Τι βρήκε ο Λεόνας Σαλτιέλ που ψάχνει τα αρχεία της οικογένειας και ο Μάκης ο Σαμ Σουρτιέλ στη Θεσσαλονίκη κάνει το οικογενειακό μας δέντρο.
Το βρήκε ο Λεόνας. Το βρήκε ο Λεόνας. Το βρήκε ο Λεόνας. Το βρήκε ο Λεόνας. Αυτό είναι ο θείος Σολομώνη με τη δεύτερη γυναίκα του. Στους Ισραήλ.
Λίνα: Αυτό Ομοσπονδία Ισραηλτών εδώ τι είναι. Αλλοδαπών εν της Ελλάδος Τμήμα Θεσσαλονίκης Δελτίον ταυτότητας 1943.
Μιχάλης: Ιανουάριος και τον Απρίλιο φύγανε κιόλας. Φεντερασιόν. Φεντερασιόν πρέπει να είναι.
Λίνα: Α είναι η Φεντερασιόν η γνωστή.
Μιχάλης: Ναι. Ουάου. 1943. Πρώτη πρώτου. Είναι ακριβώς πριν.
Λίνα: Ήτανε γραμμένος στη Φεντερασιόν. Στην εργατική ομοσπονδία δηλαδή.
Μιχάλης: Αυτό εδώ δελτίον ταυτότητας που το έχει τόση έχει ημερομηνία πρώτη πρώτη 1943. Απρίλιο, Μάρτιο φύγανε.
Λίνα: Εδώ είναι το πιστοποιητικό γέννησης της μαμάς μου. Μετά όλα αυτά είναι τα τα σύγχρονα.
Μιχάλης: Να ρωτήσω κάτι. Ο θείος σας που πήγε στη Ισραήλ εδώ παντρεύτηκε με σπαναδίτσα.
Λίνα: Βουλγάρα. Ήξερε τα ισπαρικά η Φασουζάνα.
Μιχάλης: Ωραία.