Η εβραϊκή εκπαιδευτική δραστηριότητα στη Θεσσαλονίκης, στα πρώτα χρόνια, ήταν μάλλον περιορισμένη.

Η εκπαίδευση που δεχόταν τα παιδιά ήταν η θρησκευτική, όπως την προσέφερε η σχολή "Ταλμούδ Τορά" (Talmud Tora ha Gadol), που ιδρύθηκε το 1520 και λειτουργούσε σε ένα συγκρότημα κτιρίων, το οποίο καταστράφηκε από την πυρκαγιά του 1838, στο κέντρο της πόλης. Κατόπιν ξανακτίστηκε, αλλά καταστράφηκε ολοκληρωτικά από τη φωτιά του 1917.

Το Ταλμούδ Τορά, όπως και οι περιφερειακές συναγωγές, ήταν κέντρα βασικής και μεσαίας εκπαίδευσης για φτωχότερες οικονομικά οικογένειες. Η Κοινότητα λειτουργούσε και νηπιαγωγείο και δημοτικό. Μόλις το παιδί γινόταν δύο ετών, το έστελναν στη «Mesheika». Επρόκειτο για μια γυναίκα που συγκέντρωνε τα νήπια στο σπίτι της, προσφέροντάς τους φροντίδα και επίβλεψη. Συνήθως τα κάθιζε σε έναν πάγκο, φροντίζοντας για την καθαριότητά τους, όποτε χρειαζόταν. Τα παιδιά έμεναν καθισμένα για αρκετή ώρα, καθώς το πλαίσιο ήταν περισσότερο προστατευτικό παρά εκπαιδευτικό.

Όταν τα αγόρια έφταναν στην ηλικία των πέντε ετών, ξεκινούσαν για τέσσερα χρόνια τη φοίτησή τους στη «Χεβρά». Τα κορίτσια, σύμφωνα με τα ήθη της εποχής, παρέμεναν στο σπίτι, συμβάλλοντας στις οικιακές εργασίες. Η σχολή «Χεβρά» στεγαζόταν συνήθως σε έναν λιτό χώρο με πάγκους, και η διδασκαλία γινόταν από τον «μελάμεντ», τον δάσκαλο της παραδοσιακής εκπαίδευσης, ο οποίος διέθετε βασικές γνώσεις.

Το σχολικό πρόγραμμα ήταν ιδιαίτερα απαιτητικό, καθώς τα παιδιά περνούσαν πολλές ώρες της ημέρας καθισμένα στις θέσεις τους. Ο δάσκαλος ξεκινούσε το πρωί περνώντας από τις γειτονιές για να συγκεντρώσει τους μαθητές και στη διάρκεια του μαθήματος χρησιμοποιούσε μια βέργα για να δείχνει τα σημεία ανάγνωσης. Όταν ένας μαθητής δυσκολευόταν, του ζητούσε να απλώσει τις παλάμες του και ακολουθούσε η τιμωρία, γνωστή ως Haftona, με τη βέργα που αποκαλούνταν palmatorio. Αντίθετα, όταν ο μαθητής απαντούσε σωστά, ο δάσκαλος άγγιζε ελαφρά με τη βέργα τα δόντια του και έλεγε πως είχε «dientes de oro» – δόντια από χρυσάφι. Αυτά τα παιδιά είχαν την ιδιαίτερη τιμή να τον συνοδεύουν στη συναγωγή το βράδυ της Παρασκευής.

Μετά τη Χεβρά, τα παιδιά συνήθως συνέχιζαν στη Γεσιβά (θρησκευτικό σχολείο). Από το 1850, με την ανοχή της τουρκικής διοίκησης, άρχισαν να λειτουργούν διάφορα ευρωπαϊκά σχολεία – ιταλικά, γαλλικά, βουλγαρικά, ρουμανικά, αγγλικά – τα οποία προόδευσαν και προσέφεραν ανώτερη μόρφωση στους μαθητές.

Εκείνη την εποχή, οι προοδευτικοί ηγέτες της Κοινότητας αποφάσισαν να απευθυνθούν στην Alliance. Το 1862, ο τότε πρόεδρος της Alliance, Αντόλφ Κρεμιέ, ανέθεσε στον πολύ μορφωμένο Ραββίνο Θεσσαλονίκης, Γιεουντά Νεχαμά, τη δημιουργία μιας σύγχρονης σχολής στη Θεσσαλονίκη, στα πρότυπα της Ταγγέρης και της Βαγδάτης. Το 1864, ο Μωϋς Αλλατίνι και άλλοι επιφανείς Εβραίοι της Θεσσαλονίκης αποτέλεσαν την επιτροπή που θα εκπροσωπούσε την Alliance στην πόλη.

Το 1867, λειτούργησε η Επαγγελματική Σχολή Θηλέων, με 360 μαθήτριες, οι οποίες μάθαιναν ραπτική, κέντημα και κατασκευή γυναικείων καπέλων.

Το 1873 έγιναν τα εγκαίνια του πρώτου σχολείου της Alliance. Στη σχολή γράφτηκαν αρχικά 200 μαθητές, αριθμός που αυξήθηκε στους 506. Από αυτούς, μόνο οι 43 πλήρωναν δίδακτρα, ενώ οι 463 είχαν δωρεάν φοίτηση.

Κύρια γλώσσα εκπαίδευσης στα σχολεία της Alliance ήταν η γαλλική. Το 1874 ιδρύθηκε και λειτούργησε το Παρθεναγωγείο (αποκλειστική σχολή για κορίτσια), με 430 μαθήτριες. Το 1905, από τις 456 μαθήτριες, οι 360 πλήρωναν δίδακτρα και οι 76 ήταν επιδοτούμενες. Για αυτό τον λόγο, πολλές γυναικείες φιλανθρωπικές οργανώσεις της Κοινότητας βοηθούσαν οικονομικά τη σχολή. Επιφανείς και εύποροι Εβραίοι της πόλης με μεγάλες δωρεές επιδοτούσαν τη συντήρηση των σχολών. ** Οι σχολές της Alliance ήταν ανοιχτές και σε μη Εβραίους.** Το πνεύμα των σχολών ήταν ενιαίο: «Η εκπαίδευση πρέπει να είναι πνευματική και ηθική».

Το 1887 ιδρύθηκε η Επαγγελματική Σχολή Αρρένων, με μαθήματα σιδηρουργίας, τόρνου, μαρμαρογλυπτικής και τυπογραφίας. Το 1888 λειτούργησε η Εμπορική Σχολή της Alliance. Το 1912 λειτουργούσαν 9 σχολεία της Alliance, μαζί με το παράρτημα της οδού Ευζώνων, με 70 τάξεις και συνολικά 3.500 μαθητές. Οι δάσκαλοι ήταν κυρίως Εβραίοι, αλλά υπήρχαν και Χριστιανοί.

Παράλληλα, υπήρχαν και αξιόλογες ιδιωτικές σχολές, κυρίως την περίοδο 1930–1940, όπως η Σχολή Αλτσέχ. Οι σχολές διέκοψαν τη δραστηριότητά τους με τη ναζιστική κατοχή και την καταστροφή της εβραϊκής κοινότητας Θεσσαλονίκης.

ΞΕΝΑ ΣΧΟΛΕΙΑ ΣΤΗ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ

Η Ιταλική Σχολή στη Θεσσαλονίκη

Πριν το 1911, η παρουσία ξένων σχολείων στη Θεσσαλονίκη – μεταξύ των οποίων και έξι ιταλικά – υπήρξε ιδιαίτερα αισθητή. Τα σχολεία αυτά απευθύνονταν κυρίως σε εύπορα και αστικά κοινωνικά στρώματα.

Σημαντικό μέρος της ιταλικής κοινότητας της πόλης αποτελούσαν Εβραίοι Θεσσαλονικείς με καταγωγή από ιταλικές πόλεις, σε διάφορες ιστορικές περιόδους. Οι περισσότερες οικογένειες είχαν ρίζες στο Λιβόρνο.

Μεταξύ των γνωστότερων ιταλικών οικογενειών που στήριζαν την εκπαίδευση ήταν οι Αλατίνη, Μοσέρι, Μοδιάνο, Μορπούργο, Σαλέμ, Σαϊάς και άλλες. Οι οικογένειες αυτές συνήθιζαν να εγγράφουν τα παιδιά τους στα ιταλικά σχολεία, στα οποία διδάσκονταν η ιταλική γλώσσα, τα λαντίνο και τα τουρκικά.

Ξεχωριστή θέση κατείχε το σχολείο μέσης εκπαίδευσης Ουμβέρτος Α΄ (Umberto Primo), το οποίο απέκτησε ιδιαίτερη σημασία και ιστορική προβολή μέσω του ντοκιμαντέρ «Οι μαθητές του Ουμπέρτο Πρίμο», βασισμένο σε σενάριο των A. Crescenzi και Alessandra Maioletti.

Το ντοκιμαντέρ αφηγείται μια αληθινή ιστορία αφιερωμένη στη μνήμη του Ολοκαυτώματος. Κατά το σχολικό έτος 1941–42, το σχολείο υποδέχθηκε εννέα νέους μαθητές εβραϊκής θρησκείας – πέντε αγόρια και τέσσερα κορίτσια: την Εστέρ, τη Λίντια, τη Ματίλντε, τον Αλμπέρτο Σ., τη Λετίσια, τον Τζοβάννι, τον Αλμπέρτο Μ., τον Ντανιέλ και τον Κλαούντιο. Τα παιδιά αυτά μεγάλωναν με όνειρα για το μέλλον και την ελευθερία, ώσπου η πραγματικότητα του πολέμου ανέτρεψε βίαια τη ζωή τους.

Κατά το σχολικό έτος 1942–43, ο καθηγητής Κρεσέντσι, σε μια πλέον άδεια τάξη, έγραψε μια επιστολή προς τους μαθητές του. Έμεινε μόνο η μνήμη (πηγή: Voria.gr).

Η ιστορία τους αποκαλύφθηκε όταν ο Αντόνιο Κρεσέντσι (A. Crescenzi), εργαζόμενος στο Ιταλικό Ινστιτούτο το 2003, με πρωτοβουλία της αναπληρώτριας πρέσβειρας της Ιταλίας Susanna Schlein, εντόπισε τα αρχεία: εκθέσεις, ταυτότητες, απολυτήρια.

Η Γαλλική Σχολή Καλαμαρί

Η Ελληνογαλλική Σχολή Καλαμαρί (École de Calamari) ιδρύθηκε το 1894 στη Θεσσαλονίκη από Καθολικές Αδελφές του Ελέους, που έφτασαν στην Ελλάδα από την Ευρώπη με φιλανθρωπικό σκοπό. Προστάτης του τάγματός τους ήταν ο Άγιος Βικέντιος ντε Πολ (St. Vincent de Paul).

Η σχολή ήταν ανοιχτή σε παιδιά κάθε θρησκείας και εθνικότητας. Πολλές εβραϊκές αστικές οικογένειες επέλεγαν να στείλουν τις κόρες τους εκεί, για να λάβουν υψηλής ποιότητας ελληνική και γαλλική εκπαίδευση.

Κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, η σχολή μετατράπηκε σε καταφύγιο για άτομα σε ανάγκη – ορφανά και θύματα πολέμου. Από το 1940 έως το 1945, φιλοξένησε περίπου 300 άτομα.

Η μικρή Ρέινα Ζιλμπέρτα Σακκή – Μόλχο ήταν ένα από αυτά τα παιδιά. Οι γονείς της την εμπιστεύθηκαν στη σχολή λίγο πριν από τη μεταφορά τους με τα τρένα. Την προστασία της ανέλαβε η Soeur Joseph, η οποία με την απελευθέρωση την παρέδωσε προσωπικά στη μητέρα της στο Παρίσι, όταν εκείνη επέστρεψε από το στρατόπεδο Bergen-Belsen.

Η Ρέινα κατέγραψε τις εμπειρίες της στο βιβλίο «Ρέινα – Ζιλμπέρτα, ένα παιδί στη Κατοχή». Για την πράξη της, η Soeur Joseph τιμήθηκε από το Yad Vashem (Μουσείο Ολοκαυτώματος της Ιερουσαλήμ) με τον τίτλο των Δικαίων των Εθνών (Righteous Among the Nations), και φυτεύτηκε δέντρο προς τιμήν της. Η Ισραηλιτική Κοινότητα Θεσσαλονίκης τίμησε επίσης τις Αδελφές του Καλαμαρί σε τελετή για τα 50 χρόνια από το Ολοκαύτωμα.

ΔΗΜΟΣΙΑ ΣΧΟΛΕΙΑ

Το Ε΄ Γυμνάσιο Αρρένων

Το Ε΄ Γυμνάσιο Αρρένων αποτελεί ένα από τα πλέον ιστορικά και αναγνωρισμένα σχολεία της Θεσσαλονίκης. Στεγαζόταν στη βίλα Μεχμέτ Καπαντζή, στην περιοχή της Ανάληψης, με την πίσω αυλή να εφάπτεται στη θάλασσα. Η μοναδική αυτή τοποθεσία επέτρεπε στους μαθητές να αγναντεύουν τον Θερμαϊκό, ενώ στο τέλος της σχολικής χρονιάς, αντί για το καθιερωμένο μπουγέλωμα, οι απόφοιτοι συνήθιζαν να βουτούν ντυμένοι στη θάλασσα.

Το Ε΄ Γυμνάσιο καταξιώθηκε ως ένα από τα κορυφαία εκπαιδευτικά ιδρύματα της εποχής, καθώς οι απόφοιτοί του πετύχαιναν κατά κανόνα την εισαγωγή τους στο Πανεπιστήμιο. Ανάμεσα στους μαθητές του συγκαταλέγονταν και αρκετά παιδιά της εβραϊκής κοινότητας, των οποίων όμως η ζωή και η εκπαίδευση διακόπηκαν βίαια με την έναρξη των εκτοπίσεων κατά τη διάρκεια της ναζιστικής κατοχής.

Το 2017, η Διοίκηση του Μορφωτικού Ιδρύματος της Εθνικής Τράπεζας πραγματοποίησε τα αποκαλυπτήρια ενός μνημείου αφιερωμένου στη μνήμη των Εβραίων μαθητών του Ε΄ Γυμνασίου, των οποίων η φοίτηση διακόπηκε απότομα τον Φεβρουάριο του 1943.

Το Α΄ Γυμνάσιο Αρρένων Θεσσαλονίκης

Το κτίριο όπου στεγάστηκε το Α΄ Γυμνάσιο Αρρένων ανήκε αρχικά στην οικογένεια Ισαάκ Μπενρουμπή. Το 1921 λειτούργησε ως κατοικία του Χατζή Μήσεφ, ενώ από το 1928 περιήλθε στην ιδιοκτησία του ελληνικού Δημοσίου.

Στις 8 Απριλίου 1943, 149 Έλληνες Εβραίοι μαθητές του Α΄ Γυμνασίου Αρρένων αναγκάστηκαν να διακόψουν τη φοίτησή τους. Στις επόμενες εβδομάδες εκτοπίστηκαν, μαζί με τις οικογένειές τους, στα στρατόπεδα εξόντωσης. Από αυτούς, μόνο έξι επέζησαν και επέστρεψαν μετά τον πόλεμο.

Σε ένδειξη τιμής και μνήμης, τοποθετήθηκαν μνημειακές πλακέτες στο πεζοδρόμιο μπροστά από το σχολείο, το οποίο βρίσκεται στην οδό Βασιλίσσης Όλγας 3.

Οι αναθηματικές πλακέτες δρόμου – γνωστές ως stolpersteine ή «πλίθοι πρόσκρουσης» – αποτελούν έμπνευση του Γερμανού καλλιτέχνη Gunther Demnig από την Κολωνία. Μέχρι σήμερα έχουν εγκατασταθεί περισσότερες από 50.000 πλακέτες σε 19 χώρες της Ευρώπης.

Η Ελληνογαλλική Πρακτική και Εμπορική Σχολή Αθανασίου Κωνσταντινίδη Η σχολή ιδρύθηκε το 1907, σε σημείο μεταξύ των οδών Αγγελάκη και Εθνικής Άμυνας. Αργότερα, μεταφέρθηκε στο σημερινό κτίριο της Σχολής Τυφλών.

Κατά το πρώτο σχολικό έτος (1907–1908), εγγράφηκαν 162 μαθητές, όλοι Έλληνες ανεξαρτήτως θρησκευτικής ταυτότητας. Η σχολή υπήρξε υπόδειγμα συνύπαρξης, ισότιμης πρόσβασης και πρακτικής κατάρτισης για τη νέα γενιά.

ΜΕΤΑ ΤΟΝ ΠΟΛΕΜΟ

Μετά το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και την τραγική απώλεια της πλειονότητας των μελών της, η εβραϊκή κοινότητα Θεσσαλονίκης ξεκίνησε σταδιακά την προσπάθεια ανασυγκρότησης. Ψηλά στις προτεραιότητές της ήταν η εκπαίδευση των παιδιών της πρώτης και της δεύτερης γενιάς επιζησάντων.

Ως πρώτο βήμα, η Κοινότητα συνεργάστηκε με τα πλέον καταξιωμένα ιδιωτικά σχολεία της πόλης – όπως τα Βαλαγιάννη, Σχοινά, Κοραή και τα Μακεδονικά Εκπαιδευτήρια. Εκεί, τα παιδιά παρακολουθούσαν τα βασικά μαθήματα και, σε ειδικά διαμορφωμένο πρόγραμμα και ώρες, διδάσκονταν εβραϊκή γλώσσα και ιστορία από δασκάλους καταρτισμένους από το Ισραήλ.

Κατά τη δεκαετία του 1950, ιδρύθηκε νέο νηπιαγωγείο στο παλιό κτίριο του Μπικούρ Χολίμ, σηματοδοτώντας τη σταθερή δέσμευση της Κοινότητας για την επανεκκίνηση της εβραϊκής εκπαίδευσης στην πόλη.

Στα τέλη της δεκαετίας του ’70, και συγκεκριμένα το 1979, ξεκίνησε η λειτουργία του Δημοτικού Σχολείου Ταλμούδ Τορά, με δύο τάξεις και νηπιαγωγείο. Το σχολείο στεγάστηκε στο κτίριο του Ματανότ Αλεβιονίμ, στην παλιά οδό Μιζραχή. Από τότε μέχρι σήμερα, το σχολείο λειτουργεί αδιάλειπτα, συνεχίζοντας την πλούσια παράδοση της εβραϊκής εκπαίδευσης στη Θεσσαλονίκη.

Σήμερα, το σχολείο φέρει το όνομα Joseph Nisim, τιμώντας τη μνήμη και την προσφορά σημαντικών προσωπικοτήτων της Κοινότητας.