Απομαγνητοφώνηση
Ζακ Φρανσές: Η Λάρισα ήταν υπό την κατοχή των Ιταλών και ο αξιωματικός είχε πει στον παππού μου ότι αν δεις τη σημαία να κατεβαίνει κάτω, να τρέξετε. Και έτσι έγινε. Μόλις κατέβηκε η σημαία κάτω των Ιταλών και πήραν στα χέρια τους οι Γερμανοί, φύγανε και πήγανε στην Καισαριανή. Το τελευταίο σπίτι της Καισαριανής. Πήγανε με ταυτότητες ψεύτικες. Ο πατέρας μου ήταν ο Αφάκης Αθανασίου. Μας έκαναν ταυτότητες. Ειδικά ο Έβερτ βοήθησε πάλι. Και μου έλεγε ο πατέρας μου δούλευε στο οξυγόνο, στο εργοστάσιο. Και μου έλεγε τα βράδια το σπίτι ήταν όλο τρύπες απ' τις σφαίρες γιατί είχε αντάρτες εκεί πέρα. Η νονά μου δεν έβγαινε καθόλου έξω γιατί δεν μιλούσε γενικά ελληνικά μου έλεγε ο μπαμπάς.
Συνεντευκτής: Ναι, δεν μπορούσε να μιλήσει ελληνικά.
Ζακ Φρανσές: Η νόνα μου οπότε έμενε μέσα στο σπίτι. Τα παιδιά κυκλοφορούσαν. Πήγαν στην πεθερά μου. Δεν μιλούσε καλά. Ξέρει δυνατή γλώσσα. Και λένε αυτοί ο μπαμπάς πως μιλάει αυτή έτσι. Δεν θα το ξεχάσω ποτέ. Τα παιδιά μου.
Συνεντευκτής: Όσο ήταν στην Καισαριανή τι δουλειά κάνανε για να ζήσουνε;
Ζακ Φρανσές: Ο θείος ο Χαΐμ που ήταν ο μεγαλύτερος είχε παντρευτεί νομίζω τότε. Και η θεία Γράσια. Η θεία Γράσια ήταν στον Ερυθρό Σταυρό. Γιατί ήξερε να μιλήσει και [...] και ήταν απ' την Αίγυπτο. Ο μπαμπάς μου πουλούσε τσιγάρα. Από ό,τι θυμάμαι. Έφτιαχνε ένα κασελάκη έλεγε η θεία μου. Και η μαμάς μου το είχε πει, και περιφερόταν στην ομόνοια για να πουλήσει τσιγάρα. Και να βγάλει το μεροκάματο. Η θεία Γράσια ήταν... [...] Είχαν έξι παιδιά. Και η μάνα μου είναι από έξι παιδιά. Και ο πατέρας μου από έξι. Και ήταν Αιγυπτιώτισσα, Εβραία.
Συνεντευκτής: Ναι.
Ζακ Φρανσές: Τότε, εκείνη την εποχή, πριν από την απελευθέρωση, ήταν η Οθωμανική Αυτοκρατορία. Ήταν σαν ένα κράτος. Δεν χρειαζόταν ούτε διαβατήρια, ούτε τίποτα. Οπότε οι κοινότητες παίρνανε πολύ από τη Συρία, από την Ελλάδα, Αίγυπτο. Οι κοινότητες ήταν μεγάλες τότε, πριν από το Ολοκαύτωμα. Και ο κόσμος κοινόταν, γιατί όλοι οι Εβραίοι ήτανε έμποροι. Οπότε υπήρχε επαφή με τις άλλες κοινότητες. Και βρήκα ότι μια μακρινή ξαδέλφη της, Ορίτ, της γυναίκας μου, η γιαγιά της, ήταν, είχε πάρει... Ήτανε... Ήτανε από τη Θεσσαλονίκη.
Συνεντευκτής: Ποιος...;
Συνεντευκτής: Δεν την ξέρεις μαμά
Ζακ Φρανσές: Θα ήθελα να σου πω ότι τότε γινόντουσαν μεικτοί γάμοι. Μεικτοί γάμοι... Ό, δηλαδή από διάφορα κράτη. Τώρα, το θέμα του Ολοκαυτώματος που έγινε, και δηλαδή στην Ελλάδα, στην Ελλάδα έγινε με πολύ συστηματικό τρόπο. Είχε έρθει όλη η ηγεσία του Χίτλερ εδώ, για να μπορέσουν να πάρουν όσο δυνατόν όλους τους Εβραίους. Ο λόγος, ο οποίος, όπως τον βλέπω εγώ από ό,τι διάβασα, είναι ότι η ηγεσία του Εβραϊσμού στην Ευρώπη ήταν εδώ. Και ειδικά στο βόρειο μέρος της Ελλάδος. Οπότε, αυτοί σκεφτήκανε, άπαξ και μπορέσουμε και κατορθώσουμε και σκοτώσουμε την ηγεσία. Είναι σαν να καταρρεύσει όλο το σύστημα. Η κεφαλή του Εβραϊσμού, της Ισπανίας και της Πρωτοβουλίας, ήταν εδώ στην Ελλάδα. Βέβαια, πήγανε και στο Μαρόκο, πήγανε, φτάσανε μετά Ολλανδία, Αγγλία, αλλά η ηγεσία παρέμεινε εδώ. Και αυτοί, οι χαχαμίμ, όπως λέγονται, όχι μόνο, δεν ήταν μόνο ότι ήταν Ραβίνοι, αλλά ήτανε, γράψανε βιβλία πάνω στον Εβραϊσμό. Και ένα από αυτά είναι το Σουλχάν Αρούχ, που λέγεται η στρωμένη τράπεζα, ήτανε η επίσημη ερμηνεία του Ιουδαισμού, γιατί μέχρι τότε δεν είχε γραφτεί. Και αυτή αναγνωρίζεται και από τις άλλες θρησκείες. Λοιπόν, επίσης ήτανε και κέντρο Καμπαλά. Εδώ. Γι' αυτό το είδανε οι Γερμανοί, ότι ήταν η ευκαιρία να εξολοθρεύσουν όλους τους μεγάλους και θα πέσουν όλους οι Εβραίοι μας, θα έπεφτε μετά. Όσοι Εβραίοι μπόρεσαν να φυγαδευτούνε, φύγανε και ο μπαμπάς μου, μόλις έμαθε, φύγαμε αμέσως. Άλλοι δεν φύγανε, τους πιάσανε οι Γερμανοί. Και πήγαν χαμένοι. Εκεί, εδώ στο Βορρά, που αρχίσανε από το Βορρά και μετά κατεβήκανε κάτω, πήρανε το 95-97%. Παράδειγμα, ο αρχιραββίνος που είχαμε εδώ στο Βόλο, ο Πέσαχ. Πόσα παιδιά είχε, 9 ή 11.
Συνεντευκτής: Πόσα παιδιά είχε ο Πέσαχ.
Τούλα Φρανσέ: Ο Πέσαχ, δυο αγόρια.
Ζακ Φρανσές: Όχι, ποιοι επίβιωσαν.
Τούλα Φρανσέ: Και δυο κουρίτσια. Όλοι έχουν πεθάνει αυτοί.
Ζακ Φρανσές: Αλλά τους πήρανε, γιατί ήταν σε διάφορα μέρη, ενώ ο Πέσαχ ήταν μόνος εδώ και τον πήγανε στο Κεραμίδι.
Τούλα Φρανσέ: Στο Βόλο. Μας βοήθησε ο Χαΐμ.
Συνεντευκτής: Αν θυμάσαι, τι είχατε στο σπίτι, εβραϊκά πράγματα.
Τούλα Φρανσέ: Τον σταυρό μας και τα βιβλία που διάβαζε ο μπαμπάς μου, γιατί ήξερε την εβραϊκή γλώσσα.
Συνεντευκτής: Λέει, αν θυμάσαι τίποτα που είχατε εδώ στο σπίτι σου. Τι άλλο. Μεζουζά, είχατε στην πόρτα;
Τούλα Φρανσέ: Ναι. Είχαμε.
Συνεντευκτής: Χανουκία, θειατούλα.
Τούλα Φρανσέ: Ναι.
Συνεντευκτής: Χανουκία, Χανουκία, Χανουκία μενορά;
Τούλα Φρανσέ: Ναι. Βέβαια.
Συνεντευκτής: Πού παντρεύτηκες, σε ποια συναγωγή παντρεύτηκες, εδώ ή στη Λάρισα.
Τούλα Φρανσέ: Στη Λάρισα.
Συνεντευκτής: Στη Λάρισα, μέρος του γαμπρού.
Τούλα Φρανσέ: Ναι.
Συνεντευκτής: Ε, ναι. Πώς ήταν η συναγωγή τότε θεία, ήταν ωραία; Περιποιημένη;
Τούλα Φρανσέ: Βέβαια.
Ζακ Φρανσές: Εγώ τη θυμόμαι πριν πέσει.
Συνεντευκτής: Βέβαια.
Ζακ Φρανσές: Πιο ωραία η συναγωγή της Λάρισας ήταν.
Συνεντευκτής: Ακριβώς.
Τούλα Φρανσέ: Ναι. Πολύ ωραία. Υποδέχθηκαν και τον βασιλιά τότε, τον Γεώργιο, νομίζω. Και η Γράσια.
Συνεντευκτής: Ναι. Και η Γράσια. Και η Γράσια. Και η Γράσια. Και η συνυφάδα σου
Ζακ Φρανσές: Αλλά η Λάρισα ήτανε πιο... ήταν και πιο θρήσκοι επειδή ήταν από την Ισπανία
Συνεντευκτής: Σεφαραδίτες
Ζακ Φρανσές: είχανε άλλο... είχαν και τον Κασούτο εκεί πέρα... όλο το όνομα αυτό ακούω δεν ήταν..ήταν της [...] μου φαίνεται ραββίνος αυτός; Εγώ ρώτησα τον πατέρα μου, του λέω "Γιατί δεν πήγες στην Γεσιβά;"
Συνεντευκτής: Τι τον ρώτησες;
Ζακ Φρανσές: Μου είπε... δεν είχανε χρήματα για να μπείς στην Γεσιβά έπρεπε να πληρώσεις, δεν έπαιρναν βοήθεια από το κράτος και τότε ο κόσμος ήταν φτωχοί. Οπότε πήγε δωρεάν και σπούδασε στο Μπέτ Μιδράς. Δούλευε το πρωί και το βράδυ πήγαινε στο Μπέτ Μιδράς. Όλα τα αδέλφια. Ο νονός μου ήταν βοηθός φαρμακοποιού. Είχε να συντηρήσει μια οικογένεια από έξι παιδιά, πόσοι ήταν;
Συνεντευκτής: Τι γλώσσες μιλούσε η θεία Γράσια;
Ζακ Φρανσές: Και Γαλλικά και Αγγλικά και Εβραϊκά. Και Αιγυπτιακά και Ελληνικά. Νάτες οι γλώσσες. Μιλούσε Ισπανικά.
Συνεντευκτής: Και Ισπανικά. Να.
Τούλα Φρανσέ: Η θεία μου η Γράσια ήταν προσωπικότητα, ήταν νέα.
Συνεντευκτής: Αρχόντισσα.
Τούλα Φρανσέ: Ήταν αρχόντισσα. Και καλός άνθρωπος.
Συνεντευκτής: Καλός άνθρωπος.
Τούλα Φρανσέ: Και έκανε και πολύ καλά παιδιά.
Συνεντευκτής: Γιατρός είναι. ορθοπαιδικός καθηγητής. Ήταν ο γιος της ο μεγάλος. Παγκόσμιας φήμης καθηγητής. μύκρενε και κόντενε τα πόδια τότε. Είχε εκπαιδευτεί και στον Καναδά και στη Ρωσία. Θυμάσαι κάποιον άλλον γάμο που έγινε μεταξύ ενός Έλληνα και ενός μη Έλληνα; Από τη Γαλλία, από τη Συρία, από την Αγγλία. Θυμάσαι;
Τούλα Φρανσέ: Όχι.
Συνεντευκτής: Για πες.
Ζακ Φρανσές: Το είδα αυτό κάτω στην Αμερική. Οι οποίοι... Ναι, εκεί μαθαίνεις πολλά. Και είδα ότι όντως είχανε παντρευτεί από όλα αυτά τα κράτη της Μεσογείου. Και βρήκα Εβραίους. Εκεί που δεν περίμενα να βρω, έβρισκα Έλληνες. Πρώτα πριν πάω στο Wesley Hills, έμενα στο Μόνση. Στο Μόνση βρήκα πόσους Έλληνες.
Συνεντευκτής: Βέβαια, όλοι.
Ζακ Φρανσές: Όλοι αυτοί οι Ελληνο-Εβραίοι δεν κρατούσαν πλέον τα δικά μας τα έθιματα ελληνικά. Αλλά ήταν και άλλοι που μιλούσαν ακόμα ελληνικά. Ή ήτανε δεύτερη γενιά.
Συνεντευκτής: Ποια δεκαετία πήγατε στην Αμερική;
Ζακ Φρανσές: 1984, 1985 εκεί μέσα πήγαμε εκεί. Γιατί πρώτα έκανα στο Ισραήλ.
Συνεντευκτής: Εκεί πέρα υπήρχε κοινότητα Εβραϊκή στην Αμερική που πήγατε;
Ζακ Φρανσές: Ναι, βέβαια. Ναι, πολύ μεγάλη. Οργανωμένες κοινότητες. Εκείνη πολύ οργανωμένη.
Συνεντευκτής: Οι οποίοι πηγαίνανε, κάθε πότε πήγανε στην συναγωγή, τηρούσαν τα έθιμα;
Ζακ Φρανσές: Ναι, τρεις φορές την ημέρα. Αλλά ο Σάρκαπον νομίζω ζούσε σε θρησκευόμενη κοινότητα. Δεν ζούσε σε συντηρητική κοινότητα. Δεν ήταν αυτά οι... Όλες οι κοινότητες εκεί κρατούσαν. Ακόμα και ρεφόρμα. Ρεφόρμα δεν είχαμε. Ρεφόρμα έχει στο Μανχάταν. Έχει και στο Long Island Έχω πάει. Περισσότερες είναι συντηρητικές. Και δώσαν και καινούργιο όνομα τώρα οι Ορθόδοξες. Ορθόδοξες. Κοίτα να σε πήγα σε συναγωγή με δύο χιλιάδες θέσεις. Δύο χιλιάδες θέσεις. Και πήγαινα να τους βοηθήσω να κάνουν το μινιάν. Τόσο πολύ. Δεν βοηθούσε κανένας. Ναι. Συντηρητικό ήταν αυτό. Στο Long Island Εκεί ήταν η αντίστοιχη. Ή κρατάς ή δεν κρατάς. Αυτοί που δεν κρατάνε, το αποτέλεσμα είναι μεικτοί γάμοι και μετά τέρμα. Τότε είχα την τύχη στην Αμερική να γνωρίσω καλύτερα τον Ιουδαϊσμό, είναι το κυριότερο θα έλεγα, ένα επίτευγμα που είχα στη ζωή μου ήταν να πάω στην Αμερική και να γνωρίσω σε βάθος τον Ιουδαϊσμό. Είδα όλα τους κλάδους που υπάρχουν και ασχέτως βέβαια το επάγγελμα. Πήγα για άλλους λόγους στην Αμερική αλλά αυτό ήταν το κυριότερο. Ο γιος μου ο μεγάλος είναι Ραβίνος. Όλοι τελειώσανε γεσιβά και Εβραϊκό Πανεπιστήμιο.
Συνεντευκτής: Ο μεγάλος ο γιος σας πού είναι τώρα;
Ζακ Φρανσές: Όλοι είναι εκεί στην Νέα Υόρκη. Έκαναν οικογένειες, τους πάντρεψα όλους και μετά ήρθα.
Στη συνέχεια της συνέντευξης, ο Ζάκος Φρανσές περιγράφει τη φυγή της οικογένειάς του από τη Λάρισα στην Καισαριανή με ψεύτικες ταυτότητες όταν οι Ιταλοί παρέδωσαν την πόλη στους Γερμανούς. Αναλύει τους λόγους για τους οποίους οι Γερμανοί εστίασαν στην Ελλάδα, εξηγώντας ότι εδώ βρισκόταν η πνευματική ηγεσία του Σεφαραδίτικου Εβραϊσμού, με σημαντικά κέντρα Καμπαλά και τους συγγραφείς θεμελιωδών εβραϊκών έργων όπως το "Σουλχάν Αρούχ". Η συνέντευξη εξερευνά επίσης τη μεταπολεμική διασπορά των Ελληνοεβραίων, ιδιαίτερα στην Αμερική, όπου ο Ζάκος έζησε και εργάστηκε από το 1984. Περιγράφει την οργανωμένη εβραϊκή ζωή στη Νέα Υόρκη, τις διάφορες εκδοχές του Ιουδαϊσμού (Ορθόδοξες, Συντηρητικές, Ρεφόρμα) και τη βαθιά θρησκευτική εκπαίδευση που έδωσε στα παιδιά του, με τον μεγαλύτερο γιο του να γίνεται Ραβίνος. Η αφήγηση αποτυπώνει τη μετάβαση από την παραδοσιακή εβραϊκή ζωή της προπολεμικής Ελλάδας στη σύγχρονη διασπορά και τη διατήρηση της θρησκευτικής ταυτότητας στο εξωτερικό.
Τούλα Φρανσέ
Απομαγνητοφώνηση
Ζακ Φρανσές: Η Λάρισα ήταν υπό την κατοχή των Ιταλών και ο αξιωματικός είχε πει στον παππού μου ότι αν δεις τη σημαία να κατεβαίνει κάτω, να τρέξετε. Και έτσι έγινε. Μόλις κατέβηκε η σημαία κάτω των Ιταλών και πήραν στα χέρια τους οι Γερμανοί, φύγανε και πήγανε στην Καισαριανή. Το τελευταίο σπίτι της Καισαριανής. Πήγανε με ταυτότητες ψεύτικες. Ο πατέρας μου ήταν ο Αφάκης Αθανασίου. Μας έκαναν ταυτότητες. Ειδικά ο Έβερτ βοήθησε πάλι. Και μου έλεγε ο πατέρας μου δούλευε στο οξυγόνο, στο εργοστάσιο. Και μου έλεγε τα βράδια το σπίτι ήταν όλο τρύπες απ' τις σφαίρες γιατί είχε αντάρτες εκεί πέρα. Η νονά μου δεν έβγαινε καθόλου έξω γιατί δεν μιλούσε γενικά ελληνικά μου έλεγε ο μπαμπάς.
Συνεντευκτής: Ναι, δεν μπορούσε να μιλήσει ελληνικά.
Ζακ Φρανσές: Η νόνα μου οπότε έμενε μέσα στο σπίτι. Τα παιδιά κυκλοφορούσαν. Πήγαν στην πεθερά μου. Δεν μιλούσε καλά. Ξέρει δυνατή γλώσσα. Και λένε αυτοί ο μπαμπάς πως μιλάει αυτή έτσι. Δεν θα το ξεχάσω ποτέ. Τα παιδιά μου.
Συνεντευκτής: Όσο ήταν στην Καισαριανή τι δουλειά κάνανε για να ζήσουνε;
Ζακ Φρανσές: Ο θείος ο Χαΐμ που ήταν ο μεγαλύτερος είχε παντρευτεί νομίζω τότε. Και η θεία Γράσια. Η θεία Γράσια ήταν στον Ερυθρό Σταυρό. Γιατί ήξερε να μιλήσει και [...] και ήταν απ' την Αίγυπτο. Ο μπαμπάς μου πουλούσε τσιγάρα. Από ό,τι θυμάμαι. Έφτιαχνε ένα κασελάκη έλεγε η θεία μου. Και η μαμάς μου το είχε πει, και περιφερόταν στην ομόνοια για να πουλήσει τσιγάρα. Και να βγάλει το μεροκάματο. Η θεία Γράσια ήταν... [...] Είχαν έξι παιδιά. Και η μάνα μου είναι από έξι παιδιά. Και ο πατέρας μου από έξι. Και ήταν Αιγυπτιώτισσα, Εβραία.
Συνεντευκτής: Ναι.
Ζακ Φρανσές: Τότε, εκείνη την εποχή, πριν από την απελευθέρωση, ήταν η Οθωμανική Αυτοκρατορία. Ήταν σαν ένα κράτος. Δεν χρειαζόταν ούτε διαβατήρια, ούτε τίποτα. Οπότε οι κοινότητες παίρνανε πολύ από τη Συρία, από την Ελλάδα, Αίγυπτο. Οι κοινότητες ήταν μεγάλες τότε, πριν από το Ολοκαύτωμα. Και ο κόσμος κοινόταν, γιατί όλοι οι Εβραίοι ήτανε έμποροι. Οπότε υπήρχε επαφή με τις άλλες κοινότητες. Και βρήκα ότι μια μακρινή ξαδέλφη της, Ορίτ, της γυναίκας μου, η γιαγιά της, ήταν, είχε πάρει... Ήτανε... Ήτανε από τη Θεσσαλονίκη.
Συνεντευκτής: Ποιος...;
Συνεντευκτής: Δεν την ξέρεις μαμά
Ζακ Φρανσές: Θα ήθελα να σου πω ότι τότε γινόντουσαν μεικτοί γάμοι. Μεικτοί γάμοι... Ό, δηλαδή από διάφορα κράτη. Τώρα, το θέμα του Ολοκαυτώματος που έγινε, και δηλαδή στην Ελλάδα, στην Ελλάδα έγινε με πολύ συστηματικό τρόπο. Είχε έρθει όλη η ηγεσία του Χίτλερ εδώ, για να μπορέσουν να πάρουν όσο δυνατόν όλους τους Εβραίους. Ο λόγος, ο οποίος, όπως τον βλέπω εγώ από ό,τι διάβασα, είναι ότι η ηγεσία του Εβραϊσμού στην Ευρώπη ήταν εδώ. Και ειδικά στο βόρειο μέρος της Ελλάδος. Οπότε, αυτοί σκεφτήκανε, άπαξ και μπορέσουμε και κατορθώσουμε και σκοτώσουμε την ηγεσία. Είναι σαν να καταρρεύσει όλο το σύστημα. Η κεφαλή του Εβραϊσμού, της Ισπανίας και της Πρωτοβουλίας, ήταν εδώ στην Ελλάδα. Βέβαια, πήγανε και στο Μαρόκο, πήγανε, φτάσανε μετά Ολλανδία, Αγγλία, αλλά η ηγεσία παρέμεινε εδώ. Και αυτοί, οι χαχαμίμ, όπως λέγονται, όχι μόνο, δεν ήταν μόνο ότι ήταν Ραβίνοι, αλλά ήτανε, γράψανε βιβλία πάνω στον Εβραϊσμό. Και ένα από αυτά είναι το Σουλχάν Αρούχ, που λέγεται η στρωμένη τράπεζα, ήτανε η επίσημη ερμηνεία του Ιουδαισμού, γιατί μέχρι τότε δεν είχε γραφτεί. Και αυτή αναγνωρίζεται και από τις άλλες θρησκείες. Λοιπόν, επίσης ήτανε και κέντρο Καμπαλά. Εδώ. Γι' αυτό το είδανε οι Γερμανοί, ότι ήταν η ευκαιρία να εξολοθρεύσουν όλους τους μεγάλους και θα πέσουν όλους οι Εβραίοι μας, θα έπεφτε μετά. Όσοι Εβραίοι μπόρεσαν να φυγαδευτούνε, φύγανε και ο μπαμπάς μου, μόλις έμαθε, φύγαμε αμέσως. Άλλοι δεν φύγανε, τους πιάσανε οι Γερμανοί. Και πήγαν χαμένοι. Εκεί, εδώ στο Βορρά, που αρχίσανε από το Βορρά και μετά κατεβήκανε κάτω, πήρανε το 95-97%. Παράδειγμα, ο αρχιραββίνος που είχαμε εδώ στο Βόλο, ο Πέσαχ. Πόσα παιδιά είχε, 9 ή 11.
Συνεντευκτής: Πόσα παιδιά είχε ο Πέσαχ.
Τούλα Φρανσέ: Ο Πέσαχ, δυο αγόρια.
Ζακ Φρανσές: Όχι, ποιοι επίβιωσαν.
Τούλα Φρανσέ: Και δυο κουρίτσια. Όλοι έχουν πεθάνει αυτοί.
Ζακ Φρανσές: Αλλά τους πήρανε, γιατί ήταν σε διάφορα μέρη, ενώ ο Πέσαχ ήταν μόνος εδώ και τον πήγανε στο Κεραμίδι.
Τούλα Φρανσέ: Στο Βόλο. Μας βοήθησε ο Χαΐμ.
Συνεντευκτής: Αν θυμάσαι, τι είχατε στο σπίτι, εβραϊκά πράγματα.
Τούλα Φρανσέ: Τον σταυρό μας και τα βιβλία που διάβαζε ο μπαμπάς μου, γιατί ήξερε την εβραϊκή γλώσσα.
Συνεντευκτής: Λέει, αν θυμάσαι τίποτα που είχατε εδώ στο σπίτι σου. Τι άλλο. Μεζουζά, είχατε στην πόρτα;
Τούλα Φρανσέ: Ναι. Είχαμε.
Συνεντευκτής: Χανουκία, θειατούλα.
Τούλα Φρανσέ: Ναι.
Συνεντευκτής: Χανουκία, Χανουκία, Χανουκία μενορά;
Τούλα Φρανσέ: Ναι. Βέβαια.
Συνεντευκτής: Πού παντρεύτηκες, σε ποια συναγωγή παντρεύτηκες, εδώ ή στη Λάρισα.
Τούλα Φρανσέ: Στη Λάρισα.
Συνεντευκτής: Στη Λάρισα, μέρος του γαμπρού.
Τούλα Φρανσέ: Ναι.
Συνεντευκτής: Ε, ναι. Πώς ήταν η συναγωγή τότε θεία, ήταν ωραία; Περιποιημένη;
Τούλα Φρανσέ: Βέβαια.
Ζακ Φρανσές: Εγώ τη θυμόμαι πριν πέσει.
Συνεντευκτής: Βέβαια.
Ζακ Φρανσές: Πιο ωραία η συναγωγή της Λάρισας ήταν.
Συνεντευκτής: Ακριβώς.
Τούλα Φρανσέ: Ναι. Πολύ ωραία. Υποδέχθηκαν και τον βασιλιά τότε, τον Γεώργιο, νομίζω. Και η Γράσια.
Συνεντευκτής: Ναι. Και η Γράσια. Και η Γράσια. Και η Γράσια. Και η συνυφάδα σου
Ζακ Φρανσές: Αλλά η Λάρισα ήτανε πιο... ήταν και πιο θρήσκοι επειδή ήταν από την Ισπανία
Συνεντευκτής: Σεφαραδίτες
Ζακ Φρανσές: είχανε άλλο... είχαν και τον Κασούτο εκεί πέρα... όλο το όνομα αυτό ακούω δεν ήταν..ήταν της [...] μου φαίνεται ραββίνος αυτός; Εγώ ρώτησα τον πατέρα μου, του λέω "Γιατί δεν πήγες στην Γεσιβά;"
Συνεντευκτής: Τι τον ρώτησες;
Ζακ Φρανσές: Μου είπε... δεν είχανε χρήματα για να μπείς στην Γεσιβά έπρεπε να πληρώσεις, δεν έπαιρναν βοήθεια από το κράτος και τότε ο κόσμος ήταν φτωχοί. Οπότε πήγε δωρεάν και σπούδασε στο Μπέτ Μιδράς. Δούλευε το πρωί και το βράδυ πήγαινε στο Μπέτ Μιδράς. Όλα τα αδέλφια. Ο νονός μου ήταν βοηθός φαρμακοποιού. Είχε να συντηρήσει μια οικογένεια από έξι παιδιά, πόσοι ήταν;
Συνεντευκτής: Τι γλώσσες μιλούσε η θεία Γράσια;
Ζακ Φρανσές: Και Γαλλικά και Αγγλικά και Εβραϊκά. Και Αιγυπτιακά και Ελληνικά. Νάτες οι γλώσσες. Μιλούσε Ισπανικά.
Συνεντευκτής: Και Ισπανικά. Να.
Τούλα Φρανσέ: Η θεία μου η Γράσια ήταν προσωπικότητα, ήταν νέα.
Συνεντευκτής: Αρχόντισσα.
Τούλα Φρανσέ: Ήταν αρχόντισσα. Και καλός άνθρωπος.
Συνεντευκτής: Καλός άνθρωπος.
Τούλα Φρανσέ: Και έκανε και πολύ καλά παιδιά.
Συνεντευκτής: Γιατρός είναι. ορθοπαιδικός καθηγητής. Ήταν ο γιος της ο μεγάλος. Παγκόσμιας φήμης καθηγητής. μύκρενε και κόντενε τα πόδια τότε. Είχε εκπαιδευτεί και στον Καναδά και στη Ρωσία. Θυμάσαι κάποιον άλλον γάμο που έγινε μεταξύ ενός Έλληνα και ενός μη Έλληνα; Από τη Γαλλία, από τη Συρία, από την Αγγλία. Θυμάσαι;
Τούλα Φρανσέ: Όχι.
Συνεντευκτής: Για πες.
Ζακ Φρανσές: Το είδα αυτό κάτω στην Αμερική. Οι οποίοι... Ναι, εκεί μαθαίνεις πολλά. Και είδα ότι όντως είχανε παντρευτεί από όλα αυτά τα κράτη της Μεσογείου. Και βρήκα Εβραίους. Εκεί που δεν περίμενα να βρω, έβρισκα Έλληνες. Πρώτα πριν πάω στο Wesley Hills, έμενα στο Μόνση. Στο Μόνση βρήκα πόσους Έλληνες.
Συνεντευκτής: Βέβαια, όλοι.
Ζακ Φρανσές: Όλοι αυτοί οι Ελληνο-Εβραίοι δεν κρατούσαν πλέον τα δικά μας τα έθιματα ελληνικά. Αλλά ήταν και άλλοι που μιλούσαν ακόμα ελληνικά. Ή ήτανε δεύτερη γενιά.
Συνεντευκτής: Ποια δεκαετία πήγατε στην Αμερική;
Ζακ Φρανσές: 1984, 1985 εκεί μέσα πήγαμε εκεί. Γιατί πρώτα έκανα στο Ισραήλ.
Συνεντευκτής: Εκεί πέρα υπήρχε κοινότητα Εβραϊκή στην Αμερική που πήγατε;
Ζακ Φρανσές: Ναι, βέβαια. Ναι, πολύ μεγάλη. Οργανωμένες κοινότητες. Εκείνη πολύ οργανωμένη.
Συνεντευκτής: Οι οποίοι πηγαίνανε, κάθε πότε πήγανε στην συναγωγή, τηρούσαν τα έθιμα;
Ζακ Φρανσές: Ναι, τρεις φορές την ημέρα. Αλλά ο Σάρκαπον νομίζω ζούσε σε θρησκευόμενη κοινότητα. Δεν ζούσε σε συντηρητική κοινότητα. Δεν ήταν αυτά οι... Όλες οι κοινότητες εκεί κρατούσαν. Ακόμα και ρεφόρμα. Ρεφόρμα δεν είχαμε. Ρεφόρμα έχει στο Μανχάταν. Έχει και στο Long Island Έχω πάει. Περισσότερες είναι συντηρητικές. Και δώσαν και καινούργιο όνομα τώρα οι Ορθόδοξες. Ορθόδοξες. Κοίτα να σε πήγα σε συναγωγή με δύο χιλιάδες θέσεις. Δύο χιλιάδες θέσεις. Και πήγαινα να τους βοηθήσω να κάνουν το μινιάν. Τόσο πολύ. Δεν βοηθούσε κανένας. Ναι. Συντηρητικό ήταν αυτό. Στο Long Island Εκεί ήταν η αντίστοιχη. Ή κρατάς ή δεν κρατάς. Αυτοί που δεν κρατάνε, το αποτέλεσμα είναι μεικτοί γάμοι και μετά τέρμα. Τότε είχα την τύχη στην Αμερική να γνωρίσω καλύτερα τον Ιουδαϊσμό, είναι το κυριότερο θα έλεγα, ένα επίτευγμα που είχα στη ζωή μου ήταν να πάω στην Αμερική και να γνωρίσω σε βάθος τον Ιουδαϊσμό. Είδα όλα τους κλάδους που υπάρχουν και ασχέτως βέβαια το επάγγελμα. Πήγα για άλλους λόγους στην Αμερική αλλά αυτό ήταν το κυριότερο. Ο γιος μου ο μεγάλος είναι Ραβίνος. Όλοι τελειώσανε γεσιβά και Εβραϊκό Πανεπιστήμιο.
Συνεντευκτής: Ο μεγάλος ο γιος σας πού είναι τώρα;
Ζακ Φρανσές: Όλοι είναι εκεί στην Νέα Υόρκη. Έκαναν οικογένειες, τους πάντρεψα όλους και μετά ήρθα.