Απομαγνητοφώνηση
Συνέχεια της συνέντευξης του Μιχάλη Δασκαλάκη Γιόντη με τον Ηλία Κοέν
Ηλίας: Η μητέρα μου ήταν φημισμένη στην παροικία εβραϊκή ασπρόρουχου. Γινόταν τότε η συνήθεια όλες οι κοπέλες να κάνουν την πρίκα τους και γράφανε τα μονογράμματα κτλ. και άλλα και έφτιαχνε όλη την πρίκα με τα κομπινεζόν, με τις ρόμπες κτλ.
Στην οικία αυτή του Γιουσουρούμ που είχε το Μακέν Νταβίδ από κάτω, η μητέρα μου είχε κρύψει για να τα γλιτώσουν μέσα σε ένα σχαλί όλα τα χρυσαφικά της και σωθήκανε. Ενώ άλλοι Εβραίοι δυστυχώς που τα δώσανε σε άλλους δεν επανήρθανε αυτά στην κατοχή τους.
Μιχάλης: Η οικογένειά σας τηρούσε τις γιορτές στο σπίτι;
Ηλίας: Να σας πω και για τις γιορτές. Επειδή ήμασταν Κοέν και επειδή ήταν τα πρώτα χρόνια μετά τον πόλεμο, περισσότερες οικογένειες προσπαθούσαν να τα τηρήσουν τα έθιμα. Γιατί και στις συναγωγές ερχόντουσαν τα Σάββατα και Παρασκευή βράδυ επειδή ήτανε στην περιοχή εδώ πέρα γύρω από τη συναγωγή - Θησείου, Ψυρρή, Κουμουνδούρου, Ερμού, Αθηνάς κτλ.
Όπου μετά με την επέκταση και με την... που κάθε Εβραίος προσπάθησε και έκανε μια ποιοτική ζωή ή έκανε κάτι καλύτερο μέλλον, πήγανε στα άλλα. Τα προάστια πήγανε πιο έξω, πήγανε στα Πατήσια που ήτανε τότε, πήγανε στη Φιλαδέλφεια, πήγανε προς το παλιό Φάληρο και έτσι άρχισαν να μην έχεις δυνατότητα να έρχεσαι τακτικά στη συναγωγή και όταν δεν βρίσκεσαι με άλλους τα έθιμά σου λίγο λίγο καταργούνται.
Εγώ σας είπα είμασταν τόσο φανατικοί που είχαμε ειδικό φούρνο μόνο για το... που δεν υπήρχε κανένας στην Ελλάδα.
Μιχάλης: Άρα τρώγατε μόνο κασέρ στο σπίτι;
Ηλίας: Του Πάσχα τρώγαμε τη ματσά και τρώγαμε τα εβραϊκά. Το Κιπούρ βαστάγαμε το ταανίτ. Εμείς σαν μικροί πολλές φορές πηγαίναμε στον πατέρα και κάναμε το παιδί μας πολλές φορές για να φύγουμε - νερό παράδειγμα.
Θυμάμαι εδώ πέρα στο εβραϊκό σχολείο επειδή τα περισσότερα παιδιά ήταν από φτωχές - στην αρχή του '50 ήταν φτωχικά παιδιά και οικογένειες περισσότερες. Υπήρχαν και πολλοί πλούσιοι που είχαν κατορθώσει και είχαν περισσώσει τις περιουσίες τους. Αλλά το μεγαλύτερο παιδισμό ήταν μέσα ή χαμηλή τάξη.
Μας φωτογραφίζαν εδώ στο προάβλιο της συναγωγής από έξω και στέλνανε τις φωτογραφίες σε πλούσιες οικογένειες του εξωτερικού και κατά κάποιο τρόπο η κάθε οικογένεια του εξωτερικού βοηθούσε κάποιο άτομο. Εμάς μας είχε αναλάβει και τον αδελφό μου μια οικογένεια εβραϊκή από την Ελβετία η οποία θυμάμαι μας έστελνε και σοκολάτες και χαλβάδες και όλα τα γλυκά για πολλά χρόνια.
Υπήρχε κάπου στην Πατησίων μια αποθήκη της Τζόιντ που είχε υλικό ενδύσεως και υποδύσεως από την Αμερική μάλλον και πηγαίνανε ο καθένας και όπου του άρεσε το έπαιρνε και το φορούσε. Και το έπαιρνε για να το χρησιμοποιήσει.
Εγώ ήμουνα όταν τελείωσα το σχολείο υπήρχε ένας Μοντιάνο εδώ πέρα ο οποίος ήταν αξιωματικός του Ιταλικού στρατού και με τις γνωριμίες του είχε πετύχει ένα είδος των πολεμικών αποζημιώσεων της Ιταλίας σε πολιτιστικό επίπεδο. Να δίνουν κάθε χρόνο δύο υποτροφίες για την Casa d'Italia, η Ιταλική σχολή που ήταν στην Πατησίων απέναντι από το μουσείο.
Μιχάλης: Πώς λεγότανε;
Ηλίας: Είναι η Casa d'Italia.
Μιχάλης: Η Casa d'Italia.
Ηλίας: Η Casa d'Italia είναι το πνευματικό κέντρο της Ιταλίας.
Μιχάλης: Για Εβραίους;
Ηλίας: Μόνο για Εβραίους. Από ό,τι θυμάμαι τώρα εγώ να φέρω ένα όνομα - Αλμπέρτος Μπαρούχ. Από τους πρωτοπόρους ήμουνα εγώ και μάλιστα τελειώνοντας το γυμνάσιο είχα πάρει και υποτροφία από την Ιταλική κυβέρνηση για να σπουδάσω στην Ιταλία.
Μιχάλης: Πήγατε;
Ηλίας: Ναι. Να σπουδάσω στην Ιταλία.
Ορισμένους σταθμούς του εβραϊκού ελληνικού, του ελληνικού εβραϊσμού που δεν αναφέρονται εκτενώς. Ποιος έχει αναφέρει ή να αναλύσουν. Αναφέρεται κάπως, όχι πάρα πολύ, Αβραάμ Μπεναρόγια.
Μιχάλης: Ναι.
Ηλίας: Ποιος έχει αναφέρει, μπορεί να το βάλει, Αβραάμ Μπεναρόγια.
Μιχάλης: Ναι.
Ηλίας: Που υπάρχει η φημισμένη φράση, δεν ξέρετε αν δεν ξέρετε, του Βενιζέλου στο Βασιλιά που είχε πει «Ή εγώ ή ο Μπεναρόγια». Και ο οποίος έφερε το σοσιαλιστικό.
Ποιος έχει αναφέρει ότι η πρώτη τράπεζα πιστοκατίας ήταν εκεί στην Ελλάδα;
Μιχάλης: Ανατολική τράπεζα.
Ηλίας: Ανατολική τράπεζα, κάπως... Τράπεζα της Ανατολής. Ντοριάν.
Μιχάλης: Ναι.
Ηλίας: Την ιστορία του Καραγκιόζη, ο φημισμένος...
Μιχάλης: Τζούλιο Καΐμι.
Ηλίας: Καΐμι. Τον γνώριζα προσωπικά.
Μιχάλης: Α, αλήθεια;
Ηλίας: Εδώ όταν ερχόταν στην κοινότητα τα τελευταία χρόνια της ζωής του, ρακένδυτος και στη μασχάλη του διάφορα έγγραφα τα οποία προσπαθούσε για το τίποτα να πουλήσει για τα...
Για να σας πω τώρα για τον Καραγκιόζη που δεν τον ξέρει κανένας. Όπως ήταν τα έργα του Καραγκιόζη, ο Καραγκιόζης της Ελλήνης, ο Καραγκιόζης... Ο Καραγκιόζης ήταν ο Καραγκιόζης ιδιοκτήτης. Εβραίος, περίμενε να σου πω. Εβραίος ιδιοκτήτης, Καραγκιόζης, Εβραίος ιδιοκτήτης, και πήγαινε η νοικοκυρά - τότε πληρώναν τα νοίκια κάθε εβδομάδα - πήγαινε το Σάββατο να το πληρώσει και αυτός δεν έπαιρνε τα λεφτά και οπότε δεν τον πλήρωνε. Ήταν πολύ ωραία ιστορία.
Περνώντας στην Αθήνα, ταμπέλες με εβραϊκά, εβραϊκές ταμπέλες καταπληκτικές. Ήταν μια φημισμένη ταμπέλα στην πλατεία Κλαυθμώνος, στην πλατεία ντομού Κλαυθμώνος, Πέπος Φρανσές.
Μιχάλης: Πέπος Φρανσές.
Ηλίας: Πέπος Φρανσές, η φάσματα ήταν φασματέμπορας μεγάλος. Υπήρχε στην Αιόλου μέχρι πρότινος μια μεγάλη ταμπέλα, αδελφοί Ναχμία Καπικαέας, εκεί πέρα υπήρχαν πολλοί εβραίοι.
Μιχάλης: Έχει ακόμα, Πελοσόφ που είναι.
Ηλίας: Ναι, ο Πέπος Πελοσόφ. Αυτοί είναι ακόμα εκεί, το έχουνε. Και εκεί πέρα είναι η φημισμένη Μοντελίστα η Συμβία μου, Φλωρεντίν Ντελής, η οποία ήταν η μοναδική Μοντελίστα που έκανε, που δεν υπάρχει τώρα, αλλά είναι η μοναδική που έχει μείνει στην Ελλάδα και στην Αθήνα, που κάνει πατρόν στο σώμα.
Πολλοί εβραίοι προσπαθήσανε και βοηθηθήκανε και από τον Εύρερ και από άλλους παράγοντες εδώ να βγάλουν ταυτότητες με άλλα ονόματα. Έχω και του πατέρα μου τώρα την ταυτότητα, Κοενίδης. Δεν έχω την ταυτότητα Κοενίδης. Και στη μητέρα μου άλλα και ειδικά χαρτιά μου.
Επειδή... οι γυναίκες είναι πιο συγκεντρωτικές, είχε η μητέρα μου όλα τα χαρτιά σε μια τσάντα, για όλη ανάγκη, γιατί γινόντουσαν πολλές φορές συναγερμοί και πηγαίναν και κρυφόντουσαν στο Μοναστηράκι από κάτω. Το τούνελ ήταν σαν καταφύγιο τότε, το 1940.
Σε ένα τέτοιο συναγερμό, στην Αλαμπουνιά, η μητέρα μου με τον αδελφό μου και τα χαρτιά όλα, χάθηκε από τον πατέρα μου στην Αλαμπουνιά. Και βρέθηκε ο πατέρας μου ξαφνικά, Μίνας Κορέ, βρέθηκε στην Αθήνα χωρίς κανένα χαρτί. Και αναγκάστηκε να ζει κρυμμένος μέσα σε δάση, στη Φιλαδέλφεια, στην Πάρνηθα, να κρυφεί. Και από τις κακουχίες μετά τον πόλεμο πέθανε.
Μικροί πηγαίναμε στο δημοτικό σχολείο. Εγώ πέτυχα την υποτροφία από την Ιταλική κυβέρνηση και σπούδασα στο Casa d'Italia, ο οποίος μάλιστα όταν πήγα μου έδωσε ο πρόεδρος, και έχω τα χαρτιά, της σχολικής επιτροπής, ο Σαλτιέλ Κοέν, δεν ξέρω αν το λέει, μου έδωσε ένα εβραϊκό βιβλίο με την υπογραφή του και ευχές και συγχαρητήρια που πέτυχα στην Ιταλική σχολή.
Ο αδερφός μου σπούδασε εδώ πέρα στη Φυσική, φυσικός, και πήγε με τεχνετεία στην Αγγλία, πρωτοπόρος στους μικροϋπολογιστές. Τα βιβλία του, τα πρωτότυπα που υπήρχαν.
Μιχάλης: Πόσα εβραιόπουλα λέτε ότι ήταν στο σχολείο;
Ηλίας: Γύρω στα 80 με 100, την καλή εποχή περνάτε γύρω στα 80 με 100. Και είχαν κάποιο μάθημα ειδικό εβραϊκής θεματολογίας. Εβραϊκά είχαμε ο Μωρέ - λίγο, ο Μωρέ σημαίνει δάσκαλος - ο οποίος μάλιστα είχε την ιδιοτροπία, ο οποίος δεν ήταν καλός μαθητής όμως χωρίς τον, σου βάζει το χέρι σαν καρφί και σε χτυπούσε με το ραβδί επάνω.
Μιχάλης: Θυμάστε το όνομά του;
Ηλίας: Α μωρέ τον λέγαμε. Θυμάμαι σε όλες τις αίθουσες υπήρχανε φωτογραφίες, λιθόγραφα - υπάρχει φωτογραφία άλλο και λιθόγραφο είναι άλλο, και έγχρωμο λιθόγραφο είναι άλλο - με όλους τους ήρωες του 1821. Υπήρχαν σε μερικές αίθουσες, στο εβραϊκό σχολείο, που αντί του 1821 είχαν λιθόγραφα από εβραϊκά θέματα. Από τον Μωυσή που ήταν με τις δέκα εντολές, τον Σαμψών που είχε και μια τέτοια.
Κάτω δεν ξέρω πώς τις βρήκαν στις εθνικές γιορτές, είχαν γιρλάντες με τις σημαίες τις ελληνικές και γιρλάντες με την εβραϊκή σημαία του Ισραήλ.
Ένα άλλο που ξέχασα γεγονός να το πω, που είμαι από τους λίγους τώρα που θα υπάρχουν κι άλλοι, που ο ίδιος παρευρέθηκα το 1948 στην οδό Φιλελλήνων, όταν έγινε η πρώτη ανάρτηση της σημαίας του Ισραήλ από τον Νασέρ Μωυσή, με κρατούσε η μαμά μας γιατί είχε πάρα πολύ κόσμο. Θυμάμαι το γεγονός αυτό έντονα γιατί είχε τόσο κόσμο που η μητέρα μας μας κρατούσε πολύ δυνατά στα χέρια για να μην χαθούμε. Έχω παρευρεθεί σε εκείνο το γεγονός.
Μιχάλης: Φιλελλήνων ποιον αριθμό είπατε;
Ηλίας: Οκτώ νομίζω είναι γνωστό.
Μιχάλης: Θυμάστε τον Νασέρ Μωυσή να τον βλέπετε;
Ηλίας: Τι είπατε;
Μιχάλης: Βλέπατε τον Νασέρ Μωυσή;
Ηλίας: Είμαστε πολύ μακριά. Θυμάμαι παρευρεθήκαμε εκεί με πολύ κόσμο και είδαμε αν είχε γίνει πιο μπροστά η σημαία. Εμείς είδαμε τη σημαία. Το θυμάμαι και θυμάμαι γιατί το θυμάμαι. Μας κρατούσε πολύ δυνατά η μητέρα για να μην χαθούμε.
Μιχάλης: Στο σχολείο γιορτάζατε τις εβραϊκές γιορτές;
Ηλίας: Γιορτάζαμε, ναι. Γιορτάζαμε τις εβραϊκές γιορτές πάρα πολύ. Και μάλιστα λέγανε και το εθνικό ύμνο. Λέγανε και κάτι στην αρχή. Μια προσευχή όταν μπαίναμε στην τάξη πάρα πολύ.
Ήταν οι κυρίες Ντεμάγιο, Μαργούλη οι οποίες επιμελούσανε το φαγητό. Ντεμάγιο, Μαργούλη, Κωστή.
Υπήρχαν πολλές οικογένειες που πήραν όλη την οικογένεια μαζί. Τους πήραν στη Γερμανία όλη η οικογένεια. Και τον άντρα, τον σύζυγο και τη γυναίκα. Έπρεπε πολλές φορές να διαπιστωθεί ποιος πέθανε πρώτος για να κληρονομήσουν οι συγγενείς οι άλλοι. Έτσι ήταν περίπτωση μια δική μας συγγενής που έγινε ολόκληρη δίκη για να αποδειχθεί ότι πέθανε πρώτα ένας οπότε το κληρονομεί το συγγενολόγι του άλλου.
Ήρθαν και τέτοιες περιπτώσεις από αυτούς που γύρισαν εκτός από άλλοι που δεν βρήκαν και τα σπίτια τους. Υπάρχουν και τέτοιες περιπτώσεις.
Θυμάμαι ένα άλλο. Είχα και το φημισμένο στο σπίτι μας. Το έχω φωτογραφίσει κιόλας. Φημισμένο, αν τα ξέρεις, στα ραδιόφωνα Ζενίθ επτά βραχέων κυμάτων. Κάτι καταπληκτικά. Είναι σαν βαλίτσες. Κάτι τρομερά. Και ακούγαμε κάθε Παρασκευή βράδυ από το Ισραήλ, Κολ Ισραήλ από τη Γερουσαλήμ. Στα λαδίνο, το κιντούς και στα εβραϊκά.
Μιχάλης: Η μαμά σας άναβε κεριά το Σάββατο;
Ηλίας: Ανάβαμε. Ανάβαμε. Και μάλιστα μαγειρεύαμε από την Παρασκευή. Σε λέω, κάναμε, αλλά μετά σιγά σιγά επειδή επεκτάθηκε ο κόσμος έγινε, άρχισαν όλοι με μια δικαιολογία ότι είμαστε μακριά ή πολλοί δεν δώσανε την κατάλληλη γνώση και στα παιδιά τους λόγω οικονομικών δυσκολιών που έπρεπε να δουλέψουν και χαθήκανε πάρα πολλά.
Εμείς μαζεύαμε μετά το Πάσχα πηγαίναμε στους αγρούς, στη Φιλαδέλφεια συγκεκριμένα που είχε τότε στάχυα και μαζεύαμε στάχυα και τα βάζαμε στη μεζουζά της Συναγωγής. Το ίδιο κάναμε και με το Σαβυΐτ και με το Σουκώθ. Παίρναμε φύλλα από το Σουκώθ και τα βάζαμε στη μεζουζά.
Το είδα ότι αυτό το έθιμο το είχε ο Μίζαν που πήγε προηγουμένως στο σπίτι του. Στη μεζουζά που έξω είχε και φύλλα από τη Σουκά. Είναι ένα έθιμο και αυτό από το εβραϊκό έθιμο που το τηρούσανε πάρα πολύ.
Μιχάλης: Κάνατε σέντερ στο σπίτι;
Ηλίας: Ναι, ναι. Και είχαμε και ειδικά κεντήματα που βάζαμε πάνω από το τραπέζι όχι έτοιμα, κεντημένα στο χέρι καταπληκτικά. Με τα χρόνια αυτά χαθήκανε. Πολλά κεντήματα.
Μιχάλης: Δηλαδή στο σπίτι όταν κάνατε σέντερ ήσασταν τρεις;
Ηλίας: Όχι τρεις. Ήταν κι άλλοι. Ήμασταν οικογένεια. Μαζευόσταν πολλοί. Και μάλιστα έχω και από το αρχείο μου και χειρόγραφες στην Αγαδά όλα με ελληνικά γράμματα εβραϊκά.
Μιχάλης: Ναι.
Ηλίας: Όπως και το Χανουκά. Ανερωθαλάνω στα ελληνικά χειρόγραφα.
Μιχάλης: Και διαβάζατε την Αγαδά όλοι μαζί;
Ηλίας: Ναι. Εγώ μάλιστα ξέραμε τόσο καλά που είμαστε από τους λίγους όταν κάναμε μπαρμιτσβά που διαβάσαμε όλη την περασά όχι ένα κομμάτι της περασά.
Μιχάλης: Ποια χρόνια κάνατε μπαρμιτσβά;
Ηλίας: Αφού γεννήθηκα '43, κάναμε το ίδιο στο '56.
Μιχάλης: Και θυμάστε ποιος ήταν ο Ραβίνος τότε;
Ηλίας: Αχ να σου πω και αυτό εδώ πέρα. Ο φημισμένος Ραβίνος ο Μπαρτζηλάι. Ηλίας Μπαρτζηλάι. Τρομερές γνώσεις, τρομερή προσωπικότητα και παρουσία τρομερή.
Είχε δυο σπουδαίους ψάλτες. Ένας ήταν ο Σιντώ Μασαράνο νομίζω ήταν από Θεσσαλονίκη επάγγελμα τσαγκάρης. Αλλά δεν είχε δουλειά και είχε ωραία φωνή μελωδική. Σιντώ. Σιντώ Μασαράνο. Και ο άλλος ήταν ο Φαρίν.
Ο Σιντώ Μασαράνο ήτανε τόσο καλόκαρδος άνθρωπος και εδώ πέρα παλιά κυκλοφορούσανε κουλουρτζήδες και διάφορες - δεν ξέρω αν τις προλάβεις εσύ - πουλούσανε τυρόπιτες στο χέρι μέσα. Είχαν ένα φουρνάκι γύρω γύρω τζάμι με τυρόπιτες και πουλούσανε. Και πολλές φορές που ερχόμασταν Παρασκευή βράδυ και κάναμε, τον έβλεπα που έπαιρνε τα κουλούρια που του είχανε μείνει για να πάει και ο κουλουρτζής στο σπίτι του. Μάλιστα επειδή ήταν Παρασκευή του τα έδινε από προηγούμενη μέρα για να μην του τα έδινε Παρασκευή βράδυ.
Ο Μπαρτζηλάι είχε αποφοιτισμένους ραβίνους, ήταν πολύ μορφωμένος ραβίνος στον Εβραϊσμό. Υπήρχαν δυο-τρεις ραβίνοι στον Εβραϊκό χώρο καταπληκτική διάνοια. Ένας από αυτούς μόλις ήρθαν οι Γερμανοί πήγαν στο Βόλο και πήρανε το αρχείο του. Είναι το φημισμένο αρχείο του Ραβίνου Πέσαχ. Δεν ξέρω αν το ξέρεις. Από το Ραβίνο Πέσαχ επειδή η οικογένεια του πατέρα από τη μέρα του πατέρα ήταν μες στο Βόλο έχουμε και δυο γραφές ιδιόχειρες ευχές στην κάρτα του με ευχές τα εβραϊκά.
Μιχάλης: Θυμάστε ποια περασά διαβάσατε στον μπαρμιτσβά;
Ηλίας: Μπορούμε να μας το πείτε τώρα ποια ώρα; Επειδή δεν ξέρω αν την κάναμε στην ημερομηνία ο γενέθλιός μου την κάναμε κάνα δυο βδομάδες πιο μπροστά γιατί περιμέναμε καλοκαίρι ήτανε για να τελειώσουμε και τα σχολεία και το κάτω. Δεν θυμάμαι ποια περασά ήτανε. Θυμάμαι όμως εγώ έγραφα και εβραϊκά και μιλούσα και εβραϊκά δυστυχώς επειδή δεν είχα καλία να μιλήσουμε και τα ξέχασα και τα έλαβα.
Εδώ πέρα στη Σαρή μόλις τρίβουμε αν ήξερες υπήρχε το φημισμένο των υπαρξιστών το ήξερες του Σίμου του υπαρξιστή;
Μιχάλης: Όχι.
Ηλίας: Ο Σίμος ο υπαρξιστής που έκανε το κίνημα του υπαρξισμού στην Ελλάδα είναι σήμερα πάνω στην οδό Σαρή - η οδός Σαρή αν την ξέρεις που είναι ένα βενζινάδικο, το βενζινάδικο από πάνω ήταν εκεί. Σε αυτό το δρόμο του Σαρή υπήρχε το φημισμένο και ίσως από τα μοναδικά εργαστήριο και μεταλλουργείο Ζάντες του Τζάφου Δανιήλ. Τελειώνοντας στη Σαρή κάτω υπήρχε το ιατρείο του Αχανάτη νομίζω ήταν πολύ καλά όσα είπαμε.
Στη συνέχεια σου εύχομαι προσωπική ζωή να έχεις την καλύτερη και να έχεις θάρρος στη ζωή σου.
Στη συνέχεια της συνέντευξης, ο Ηλίας Κοέν περιγράφει τη θρησκευτική και κοινωνική ζωή της εβραϊκής κοινότητας της Αθήνας, στη μεταπολεμική περίοδο. Αναφέρει τη σταδιακή εξασθένιση των παραδοσιακών εθίμων, καθώς οι οικογένειες μετακινούνταν σε προάστια, αλλά και τη βαθιά θρησκευτικότητα της δικής του οικογένειας, που διατηρούσε ακόμη και ειδικό φούρνο για το Πάσχα. Περιγράφει την εκπαίδευση στο εβραϊκό σχολείο του Θησείου, με 80-100 μαθητές, τη διεθνή βοήθεια από εβραϊκές κοινότητες του εξωτερικού, και την υποτροφία που έλαβε για σπουδές στην Casa d'Italia. Αναφέρει σημαντικές προσωπικότητες, όπως τον Ραβίνο Ηλία Μπαρτζηλάι και τους ψάλτες της κοινότητας, καθώς και τη συμμετοχή του στην ιστορική στιγμή της ανάρτησης της ισραηλινής σημαίας, το 1948. Η συνέντευξη καταγράφει επίσης τις δυσκολίες κληρονομικών διεκδικήσεων μετά το Ολοκαύτωμα και την πλούσια εβραϊκή επιχειρηματικότητα στην Αθήνα, προσφέροντας ένα ολοκληρωμένο πορτρέτο της κοινότητας στη μεταπολεμική ανασυγκρότηση.
Ηλίας Κοέν
Απομαγνητοφώνηση
Συνέχεια της συνέντευξης του Μιχάλη Δασκαλάκη Γιόντη με τον Ηλία Κοέν
Ηλίας: Η μητέρα μου ήταν φημισμένη στην παροικία εβραϊκή ασπρόρουχου. Γινόταν τότε η συνήθεια όλες οι κοπέλες να κάνουν την πρίκα τους και γράφανε τα μονογράμματα κτλ. και άλλα και έφτιαχνε όλη την πρίκα με τα κομπινεζόν, με τις ρόμπες κτλ.
Στην οικία αυτή του Γιουσουρούμ που είχε το Μακέν Νταβίδ από κάτω, η μητέρα μου είχε κρύψει για να τα γλιτώσουν μέσα σε ένα σχαλί όλα τα χρυσαφικά της και σωθήκανε. Ενώ άλλοι Εβραίοι δυστυχώς που τα δώσανε σε άλλους δεν επανήρθανε αυτά στην κατοχή τους.
Μιχάλης: Η οικογένειά σας τηρούσε τις γιορτές στο σπίτι;
Ηλίας: Να σας πω και για τις γιορτές. Επειδή ήμασταν Κοέν και επειδή ήταν τα πρώτα χρόνια μετά τον πόλεμο, περισσότερες οικογένειες προσπαθούσαν να τα τηρήσουν τα έθιμα. Γιατί και στις συναγωγές ερχόντουσαν τα Σάββατα και Παρασκευή βράδυ επειδή ήτανε στην περιοχή εδώ πέρα γύρω από τη συναγωγή - Θησείου, Ψυρρή, Κουμουνδούρου, Ερμού, Αθηνάς κτλ.
Όπου μετά με την επέκταση και με την... που κάθε Εβραίος προσπάθησε και έκανε μια ποιοτική ζωή ή έκανε κάτι καλύτερο μέλλον, πήγανε στα άλλα. Τα προάστια πήγανε πιο έξω, πήγανε στα Πατήσια που ήτανε τότε, πήγανε στη Φιλαδέλφεια, πήγανε προς το παλιό Φάληρο και έτσι άρχισαν να μην έχεις δυνατότητα να έρχεσαι τακτικά στη συναγωγή και όταν δεν βρίσκεσαι με άλλους τα έθιμά σου λίγο λίγο καταργούνται.
Εγώ σας είπα είμασταν τόσο φανατικοί που είχαμε ειδικό φούρνο μόνο για το... που δεν υπήρχε κανένας στην Ελλάδα.
Μιχάλης: Άρα τρώγατε μόνο κασέρ στο σπίτι;
Ηλίας: Του Πάσχα τρώγαμε τη ματσά και τρώγαμε τα εβραϊκά. Το Κιπούρ βαστάγαμε το ταανίτ. Εμείς σαν μικροί πολλές φορές πηγαίναμε στον πατέρα και κάναμε το παιδί μας πολλές φορές για να φύγουμε - νερό παράδειγμα.
Θυμάμαι εδώ πέρα στο εβραϊκό σχολείο επειδή τα περισσότερα παιδιά ήταν από φτωχές - στην αρχή του '50 ήταν φτωχικά παιδιά και οικογένειες περισσότερες. Υπήρχαν και πολλοί πλούσιοι που είχαν κατορθώσει και είχαν περισσώσει τις περιουσίες τους. Αλλά το μεγαλύτερο παιδισμό ήταν μέσα ή χαμηλή τάξη.
Μας φωτογραφίζαν εδώ στο προάβλιο της συναγωγής από έξω και στέλνανε τις φωτογραφίες σε πλούσιες οικογένειες του εξωτερικού και κατά κάποιο τρόπο η κάθε οικογένεια του εξωτερικού βοηθούσε κάποιο άτομο. Εμάς μας είχε αναλάβει και τον αδελφό μου μια οικογένεια εβραϊκή από την Ελβετία η οποία θυμάμαι μας έστελνε και σοκολάτες και χαλβάδες και όλα τα γλυκά για πολλά χρόνια.
Υπήρχε κάπου στην Πατησίων μια αποθήκη της Τζόιντ που είχε υλικό ενδύσεως και υποδύσεως από την Αμερική μάλλον και πηγαίνανε ο καθένας και όπου του άρεσε το έπαιρνε και το φορούσε. Και το έπαιρνε για να το χρησιμοποιήσει.
Εγώ ήμουνα όταν τελείωσα το σχολείο υπήρχε ένας Μοντιάνο εδώ πέρα ο οποίος ήταν αξιωματικός του Ιταλικού στρατού και με τις γνωριμίες του είχε πετύχει ένα είδος των πολεμικών αποζημιώσεων της Ιταλίας σε πολιτιστικό επίπεδο. Να δίνουν κάθε χρόνο δύο υποτροφίες για την Casa d'Italia, η Ιταλική σχολή που ήταν στην Πατησίων απέναντι από το μουσείο.
Μιχάλης: Πώς λεγότανε;
Ηλίας: Είναι η Casa d'Italia.
Μιχάλης: Η Casa d'Italia.
Ηλίας: Η Casa d'Italia είναι το πνευματικό κέντρο της Ιταλίας.
Μιχάλης: Για Εβραίους;
Ηλίας: Μόνο για Εβραίους. Από ό,τι θυμάμαι τώρα εγώ να φέρω ένα όνομα - Αλμπέρτος Μπαρούχ. Από τους πρωτοπόρους ήμουνα εγώ και μάλιστα τελειώνοντας το γυμνάσιο είχα πάρει και υποτροφία από την Ιταλική κυβέρνηση για να σπουδάσω στην Ιταλία.
Μιχάλης: Πήγατε;
Ηλίας: Ναι. Να σπουδάσω στην Ιταλία.
Ορισμένους σταθμούς του εβραϊκού ελληνικού, του ελληνικού εβραϊσμού που δεν αναφέρονται εκτενώς. Ποιος έχει αναφέρει ή να αναλύσουν. Αναφέρεται κάπως, όχι πάρα πολύ, Αβραάμ Μπεναρόγια.
Μιχάλης: Ναι.
Ηλίας: Ποιος έχει αναφέρει, μπορεί να το βάλει, Αβραάμ Μπεναρόγια.
Μιχάλης: Ναι.
Ηλίας: Που υπάρχει η φημισμένη φράση, δεν ξέρετε αν δεν ξέρετε, του Βενιζέλου στο Βασιλιά που είχε πει «Ή εγώ ή ο Μπεναρόγια». Και ο οποίος έφερε το σοσιαλιστικό.
Ποιος έχει αναφέρει ότι η πρώτη τράπεζα πιστοκατίας ήταν εκεί στην Ελλάδα;
Μιχάλης: Ανατολική τράπεζα.
Ηλίας: Ανατολική τράπεζα, κάπως... Τράπεζα της Ανατολής. Ντοριάν.
Μιχάλης: Ναι.
Ηλίας: Την ιστορία του Καραγκιόζη, ο φημισμένος...
Μιχάλης: Τζούλιο Καΐμι.
Ηλίας: Καΐμι. Τον γνώριζα προσωπικά.
Μιχάλης: Α, αλήθεια;
Ηλίας: Εδώ όταν ερχόταν στην κοινότητα τα τελευταία χρόνια της ζωής του, ρακένδυτος και στη μασχάλη του διάφορα έγγραφα τα οποία προσπαθούσε για το τίποτα να πουλήσει για τα...
Για να σας πω τώρα για τον Καραγκιόζη που δεν τον ξέρει κανένας. Όπως ήταν τα έργα του Καραγκιόζη, ο Καραγκιόζης της Ελλήνης, ο Καραγκιόζης... Ο Καραγκιόζης ήταν ο Καραγκιόζης ιδιοκτήτης. Εβραίος, περίμενε να σου πω. Εβραίος ιδιοκτήτης, Καραγκιόζης, Εβραίος ιδιοκτήτης, και πήγαινε η νοικοκυρά - τότε πληρώναν τα νοίκια κάθε εβδομάδα - πήγαινε το Σάββατο να το πληρώσει και αυτός δεν έπαιρνε τα λεφτά και οπότε δεν τον πλήρωνε. Ήταν πολύ ωραία ιστορία.
Περνώντας στην Αθήνα, ταμπέλες με εβραϊκά, εβραϊκές ταμπέλες καταπληκτικές. Ήταν μια φημισμένη ταμπέλα στην πλατεία Κλαυθμώνος, στην πλατεία ντομού Κλαυθμώνος, Πέπος Φρανσές.
Μιχάλης: Πέπος Φρανσές.
Ηλίας: Πέπος Φρανσές, η φάσματα ήταν φασματέμπορας μεγάλος. Υπήρχε στην Αιόλου μέχρι πρότινος μια μεγάλη ταμπέλα, αδελφοί Ναχμία Καπικαέας, εκεί πέρα υπήρχαν πολλοί εβραίοι.
Μιχάλης: Έχει ακόμα, Πελοσόφ που είναι.
Ηλίας: Ναι, ο Πέπος Πελοσόφ. Αυτοί είναι ακόμα εκεί, το έχουνε. Και εκεί πέρα είναι η φημισμένη Μοντελίστα η Συμβία μου, Φλωρεντίν Ντελής, η οποία ήταν η μοναδική Μοντελίστα που έκανε, που δεν υπάρχει τώρα, αλλά είναι η μοναδική που έχει μείνει στην Ελλάδα και στην Αθήνα, που κάνει πατρόν στο σώμα.
Πολλοί εβραίοι προσπαθήσανε και βοηθηθήκανε και από τον Εύρερ και από άλλους παράγοντες εδώ να βγάλουν ταυτότητες με άλλα ονόματα. Έχω και του πατέρα μου τώρα την ταυτότητα, Κοενίδης. Δεν έχω την ταυτότητα Κοενίδης. Και στη μητέρα μου άλλα και ειδικά χαρτιά μου.
Επειδή... οι γυναίκες είναι πιο συγκεντρωτικές, είχε η μητέρα μου όλα τα χαρτιά σε μια τσάντα, για όλη ανάγκη, γιατί γινόντουσαν πολλές φορές συναγερμοί και πηγαίναν και κρυφόντουσαν στο Μοναστηράκι από κάτω. Το τούνελ ήταν σαν καταφύγιο τότε, το 1940.
Σε ένα τέτοιο συναγερμό, στην Αλαμπουνιά, η μητέρα μου με τον αδελφό μου και τα χαρτιά όλα, χάθηκε από τον πατέρα μου στην Αλαμπουνιά. Και βρέθηκε ο πατέρας μου ξαφνικά, Μίνας Κορέ, βρέθηκε στην Αθήνα χωρίς κανένα χαρτί. Και αναγκάστηκε να ζει κρυμμένος μέσα σε δάση, στη Φιλαδέλφεια, στην Πάρνηθα, να κρυφεί. Και από τις κακουχίες μετά τον πόλεμο πέθανε.
Μικροί πηγαίναμε στο δημοτικό σχολείο. Εγώ πέτυχα την υποτροφία από την Ιταλική κυβέρνηση και σπούδασα στο Casa d'Italia, ο οποίος μάλιστα όταν πήγα μου έδωσε ο πρόεδρος, και έχω τα χαρτιά, της σχολικής επιτροπής, ο Σαλτιέλ Κοέν, δεν ξέρω αν το λέει, μου έδωσε ένα εβραϊκό βιβλίο με την υπογραφή του και ευχές και συγχαρητήρια που πέτυχα στην Ιταλική σχολή.
Ο αδερφός μου σπούδασε εδώ πέρα στη Φυσική, φυσικός, και πήγε με τεχνετεία στην Αγγλία, πρωτοπόρος στους μικροϋπολογιστές. Τα βιβλία του, τα πρωτότυπα που υπήρχαν.
Μιχάλης: Πόσα εβραιόπουλα λέτε ότι ήταν στο σχολείο;
Ηλίας: Γύρω στα 80 με 100, την καλή εποχή περνάτε γύρω στα 80 με 100. Και είχαν κάποιο μάθημα ειδικό εβραϊκής θεματολογίας. Εβραϊκά είχαμε ο Μωρέ - λίγο, ο Μωρέ σημαίνει δάσκαλος - ο οποίος μάλιστα είχε την ιδιοτροπία, ο οποίος δεν ήταν καλός μαθητής όμως χωρίς τον, σου βάζει το χέρι σαν καρφί και σε χτυπούσε με το ραβδί επάνω.
Μιχάλης: Θυμάστε το όνομά του;
Ηλίας: Α μωρέ τον λέγαμε. Θυμάμαι σε όλες τις αίθουσες υπήρχανε φωτογραφίες, λιθόγραφα - υπάρχει φωτογραφία άλλο και λιθόγραφο είναι άλλο, και έγχρωμο λιθόγραφο είναι άλλο - με όλους τους ήρωες του 1821. Υπήρχαν σε μερικές αίθουσες, στο εβραϊκό σχολείο, που αντί του 1821 είχαν λιθόγραφα από εβραϊκά θέματα. Από τον Μωυσή που ήταν με τις δέκα εντολές, τον Σαμψών που είχε και μια τέτοια.
Κάτω δεν ξέρω πώς τις βρήκαν στις εθνικές γιορτές, είχαν γιρλάντες με τις σημαίες τις ελληνικές και γιρλάντες με την εβραϊκή σημαία του Ισραήλ.
Ένα άλλο που ξέχασα γεγονός να το πω, που είμαι από τους λίγους τώρα που θα υπάρχουν κι άλλοι, που ο ίδιος παρευρέθηκα το 1948 στην οδό Φιλελλήνων, όταν έγινε η πρώτη ανάρτηση της σημαίας του Ισραήλ από τον Νασέρ Μωυσή, με κρατούσε η μαμά μας γιατί είχε πάρα πολύ κόσμο. Θυμάμαι το γεγονός αυτό έντονα γιατί είχε τόσο κόσμο που η μητέρα μας μας κρατούσε πολύ δυνατά στα χέρια για να μην χαθούμε. Έχω παρευρεθεί σε εκείνο το γεγονός.
Μιχάλης: Φιλελλήνων ποιον αριθμό είπατε;
Ηλίας: Οκτώ νομίζω είναι γνωστό.
Μιχάλης: Θυμάστε τον Νασέρ Μωυσή να τον βλέπετε;
Ηλίας: Τι είπατε;
Μιχάλης: Βλέπατε τον Νασέρ Μωυσή;
Ηλίας: Είμαστε πολύ μακριά. Θυμάμαι παρευρεθήκαμε εκεί με πολύ κόσμο και είδαμε αν είχε γίνει πιο μπροστά η σημαία. Εμείς είδαμε τη σημαία. Το θυμάμαι και θυμάμαι γιατί το θυμάμαι. Μας κρατούσε πολύ δυνατά η μητέρα για να μην χαθούμε.
Μιχάλης: Στο σχολείο γιορτάζατε τις εβραϊκές γιορτές;
Ηλίας: Γιορτάζαμε, ναι. Γιορτάζαμε τις εβραϊκές γιορτές πάρα πολύ. Και μάλιστα λέγανε και το εθνικό ύμνο. Λέγανε και κάτι στην αρχή. Μια προσευχή όταν μπαίναμε στην τάξη πάρα πολύ.
Ήταν οι κυρίες Ντεμάγιο, Μαργούλη οι οποίες επιμελούσανε το φαγητό. Ντεμάγιο, Μαργούλη, Κωστή.
Υπήρχαν πολλές οικογένειες που πήραν όλη την οικογένεια μαζί. Τους πήραν στη Γερμανία όλη η οικογένεια. Και τον άντρα, τον σύζυγο και τη γυναίκα. Έπρεπε πολλές φορές να διαπιστωθεί ποιος πέθανε πρώτος για να κληρονομήσουν οι συγγενείς οι άλλοι. Έτσι ήταν περίπτωση μια δική μας συγγενής που έγινε ολόκληρη δίκη για να αποδειχθεί ότι πέθανε πρώτα ένας οπότε το κληρονομεί το συγγενολόγι του άλλου.
Ήρθαν και τέτοιες περιπτώσεις από αυτούς που γύρισαν εκτός από άλλοι που δεν βρήκαν και τα σπίτια τους. Υπάρχουν και τέτοιες περιπτώσεις.
Θυμάμαι ένα άλλο. Είχα και το φημισμένο στο σπίτι μας. Το έχω φωτογραφίσει κιόλας. Φημισμένο, αν τα ξέρεις, στα ραδιόφωνα Ζενίθ επτά βραχέων κυμάτων. Κάτι καταπληκτικά. Είναι σαν βαλίτσες. Κάτι τρομερά. Και ακούγαμε κάθε Παρασκευή βράδυ από το Ισραήλ, Κολ Ισραήλ από τη Γερουσαλήμ. Στα λαδίνο, το κιντούς και στα εβραϊκά.
Μιχάλης: Η μαμά σας άναβε κεριά το Σάββατο;
Ηλίας: Ανάβαμε. Ανάβαμε. Και μάλιστα μαγειρεύαμε από την Παρασκευή. Σε λέω, κάναμε, αλλά μετά σιγά σιγά επειδή επεκτάθηκε ο κόσμος έγινε, άρχισαν όλοι με μια δικαιολογία ότι είμαστε μακριά ή πολλοί δεν δώσανε την κατάλληλη γνώση και στα παιδιά τους λόγω οικονομικών δυσκολιών που έπρεπε να δουλέψουν και χαθήκανε πάρα πολλά.
Εμείς μαζεύαμε μετά το Πάσχα πηγαίναμε στους αγρούς, στη Φιλαδέλφεια συγκεκριμένα που είχε τότε στάχυα και μαζεύαμε στάχυα και τα βάζαμε στη μεζουζά της Συναγωγής. Το ίδιο κάναμε και με το Σαβυΐτ και με το Σουκώθ. Παίρναμε φύλλα από το Σουκώθ και τα βάζαμε στη μεζουζά.
Το είδα ότι αυτό το έθιμο το είχε ο Μίζαν που πήγε προηγουμένως στο σπίτι του. Στη μεζουζά που έξω είχε και φύλλα από τη Σουκά. Είναι ένα έθιμο και αυτό από το εβραϊκό έθιμο που το τηρούσανε πάρα πολύ.
Μιχάλης: Κάνατε σέντερ στο σπίτι;
Ηλίας: Ναι, ναι. Και είχαμε και ειδικά κεντήματα που βάζαμε πάνω από το τραπέζι όχι έτοιμα, κεντημένα στο χέρι καταπληκτικά. Με τα χρόνια αυτά χαθήκανε. Πολλά κεντήματα.
Μιχάλης: Δηλαδή στο σπίτι όταν κάνατε σέντερ ήσασταν τρεις;
Ηλίας: Όχι τρεις. Ήταν κι άλλοι. Ήμασταν οικογένεια. Μαζευόσταν πολλοί. Και μάλιστα έχω και από το αρχείο μου και χειρόγραφες στην Αγαδά όλα με ελληνικά γράμματα εβραϊκά.
Μιχάλης: Ναι.
Ηλίας: Όπως και το Χανουκά. Ανερωθαλάνω στα ελληνικά χειρόγραφα.
Μιχάλης: Και διαβάζατε την Αγαδά όλοι μαζί;
Ηλίας: Ναι. Εγώ μάλιστα ξέραμε τόσο καλά που είμαστε από τους λίγους όταν κάναμε μπαρμιτσβά που διαβάσαμε όλη την περασά όχι ένα κομμάτι της περασά.
Μιχάλης: Ποια χρόνια κάνατε μπαρμιτσβά;
Ηλίας: Αφού γεννήθηκα '43, κάναμε το ίδιο στο '56.
Μιχάλης: Και θυμάστε ποιος ήταν ο Ραβίνος τότε;
Ηλίας: Αχ να σου πω και αυτό εδώ πέρα. Ο φημισμένος Ραβίνος ο Μπαρτζηλάι. Ηλίας Μπαρτζηλάι. Τρομερές γνώσεις, τρομερή προσωπικότητα και παρουσία τρομερή.
Είχε δυο σπουδαίους ψάλτες. Ένας ήταν ο Σιντώ Μασαράνο νομίζω ήταν από Θεσσαλονίκη επάγγελμα τσαγκάρης. Αλλά δεν είχε δουλειά και είχε ωραία φωνή μελωδική. Σιντώ. Σιντώ Μασαράνο. Και ο άλλος ήταν ο Φαρίν.
Ο Σιντώ Μασαράνο ήτανε τόσο καλόκαρδος άνθρωπος και εδώ πέρα παλιά κυκλοφορούσανε κουλουρτζήδες και διάφορες - δεν ξέρω αν τις προλάβεις εσύ - πουλούσανε τυρόπιτες στο χέρι μέσα. Είχαν ένα φουρνάκι γύρω γύρω τζάμι με τυρόπιτες και πουλούσανε. Και πολλές φορές που ερχόμασταν Παρασκευή βράδυ και κάναμε, τον έβλεπα που έπαιρνε τα κουλούρια που του είχανε μείνει για να πάει και ο κουλουρτζής στο σπίτι του. Μάλιστα επειδή ήταν Παρασκευή του τα έδινε από προηγούμενη μέρα για να μην του τα έδινε Παρασκευή βράδυ.
Ο Μπαρτζηλάι είχε αποφοιτισμένους ραβίνους, ήταν πολύ μορφωμένος ραβίνος στον Εβραϊσμό. Υπήρχαν δυο-τρεις ραβίνοι στον Εβραϊκό χώρο καταπληκτική διάνοια. Ένας από αυτούς μόλις ήρθαν οι Γερμανοί πήγαν στο Βόλο και πήρανε το αρχείο του. Είναι το φημισμένο αρχείο του Ραβίνου Πέσαχ. Δεν ξέρω αν το ξέρεις. Από το Ραβίνο Πέσαχ επειδή η οικογένεια του πατέρα από τη μέρα του πατέρα ήταν μες στο Βόλο έχουμε και δυο γραφές ιδιόχειρες ευχές στην κάρτα του με ευχές τα εβραϊκά.
Μιχάλης: Θυμάστε ποια περασά διαβάσατε στον μπαρμιτσβά;
Ηλίας: Μπορούμε να μας το πείτε τώρα ποια ώρα; Επειδή δεν ξέρω αν την κάναμε στην ημερομηνία ο γενέθλιός μου την κάναμε κάνα δυο βδομάδες πιο μπροστά γιατί περιμέναμε καλοκαίρι ήτανε για να τελειώσουμε και τα σχολεία και το κάτω. Δεν θυμάμαι ποια περασά ήτανε. Θυμάμαι όμως εγώ έγραφα και εβραϊκά και μιλούσα και εβραϊκά δυστυχώς επειδή δεν είχα καλία να μιλήσουμε και τα ξέχασα και τα έλαβα.
Εδώ πέρα στη Σαρή μόλις τρίβουμε αν ήξερες υπήρχε το φημισμένο των υπαρξιστών το ήξερες του Σίμου του υπαρξιστή;
Μιχάλης: Όχι.
Ηλίας: Ο Σίμος ο υπαρξιστής που έκανε το κίνημα του υπαρξισμού στην Ελλάδα είναι σήμερα πάνω στην οδό Σαρή - η οδός Σαρή αν την ξέρεις που είναι ένα βενζινάδικο, το βενζινάδικο από πάνω ήταν εκεί. Σε αυτό το δρόμο του Σαρή υπήρχε το φημισμένο και ίσως από τα μοναδικά εργαστήριο και μεταλλουργείο Ζάντες του Τζάφου Δανιήλ. Τελειώνοντας στη Σαρή κάτω υπήρχε το ιατρείο του Αχανάτη νομίζω ήταν πολύ καλά όσα είπαμε.
Στη συνέχεια σου εύχομαι προσωπική ζωή να έχεις την καλύτερη και να έχεις θάρρος στη ζωή σου.